Bạn đứng bên đường nhìn một đoàn xe tải nối đuôi nhau chạy qua một cây cầu. Chiếc xe đầu tiên lên cầu lúc 7 giờ, chạy hết cầu mất 30 giây. Chiếc xe thứ hai lên cầu muộn hơn 2 giây, chiếc thứ ba muộn hơn 4 giây, và cứ thế. Bạn muốn biết cả đoàn xe qua hết cầu lúc mấy giờ — bạn không thể chỉ tính thời gian của chiếc xe đầu tiên, mà phải cộng thêm thời gian chờ của chiếc xe cuối cùng. Trong tế bào của bạn cũng có một "đoàn xe" như vậy, chạy trên một "cây cầu" gọi là mARN, và tên của đoàn xe đó là pôlixôm.
Bài viết này sẽ giúp bạn nắm chắc công thức tính thời gian tổng hợp prôtêin — một công thức chỉ có một phép cộng, nhưng lại là nơi nhiều bạn mất điểm vì quên mất thời gian chờ giữa các ribôxôm. Chúng ta sẽ đi từ hình ảnh pôlixôm, qua sự khác nhau giữa thời gian một ribôxôm trượt xong và thời gian cả nhóm ribôxôm trượt xong, rồi đến công thức, bốn ví dụ tính từng bước với đủ dạng đề, cách tính ngược khoảng cách thời gian giữa hai ribôxôm, phần lỗi sai thường gặp, bài tập tự luyện có đáp án giải thích cặn kẽ và mục hỏi đáp cuối bài.
Pôlixôm là gì và vì sao tế bào cần nó?
Trong tế bào, một phân tử mARN thường không chỉ được một ribôxôm đọc duy nhất một lần. Ngay sau khi ribôxôm thứ nhất trượt được một đoạn, ribôxôm thứ hai đã bám vào đầu 5' của mARN và bắt đầu trượt theo sau, rồi ribôxôm thứ ba, thứ tư lần lượt bám vào. Nhiều ribôxôm cùng trượt trên một phân tử mARN như vậy gọi là pôlixôm, hay còn gọi là pôliribôxôm. Nhờ có pôlixôm mà một phân tử mARN có thể cho ra nhiều phân tử prôtêin cùng lúc, thay vì phải chờ ribôxôm này làm xong rồi ribôxôm khác mới bắt đầu — tế bào tiết kiệm được rất nhiều thời gian.
Bạn hãy quay lại hình ảnh đoàn xe tải ở đầu bài: một cây cầu mà chỉ cho một xe chạy thì mỗi chuyến hàng phải chờ chuyến trước qua hết cầu mới được lên, rất lãng phí. Cho nhiều xe nối đuôi nhau chạy thì trong cùng một khoảng thời gian, số hàng qua cầu nhiều gấp nhiều lần. Tế bào cũng tính toán giống hệt như vậy: thay vì dùng một ribôxôm đọc một mARN rồi thôi, nó cho nhiều ribôxôm cùng đọc một mARN, mỗi ribôxôm tạo ra một chuỗi pôlipeptit giống hệt nhau. Với gen mẫu của chúng ta, 5 ribôxôm cùng trượt trên một mARN sẽ tạo ra 5 chuỗi pôlipeptit giống nhau, mỗi chuỗi 499 axit amin.
Gen mẫu mà chúng ta dùng xuyên suốt bài này có tổng số nuclêôtit N = 3.000 nu, trong đó A = T = 900 nu và G = X = 600 nu. Phân tử mARN do gen này tổng hợp có rN = 1.500 ribônu, tức là 500 bộ ba, dài L = 5.100 Å = 510 nm. Với vận tốc trượt 17 nm/giây, một ribôxôm trượt hết mARN trong 30 giây. Bạn hãy giữ con số 30 giây này trong đầu, vì nó chính là thời gian tổng hợp xong một phân tử prôtêin, và là điểm xuất phát của mọi ví dụ trong bài.
Thời gian một ribôxôm khác thời gian cả nhóm ở chỗ nào?
Đây là điểm mấu chốt của cả bài, và cũng là chỗ đề thi kiểm tra xem bạn có thực sự hiểu pôlixôm hay chỉ học vẹt công thức. Thời gian tổng hợp xong một phân tử prôtêin, ký hiệu là t1, là thời gian một ribôxôm trượt hết chiều dài mARN — với gen mẫu là 30 giây. Nhưng khi có nhiều ribôxôm cùng trượt, ribôxôm sau bắt đầu muộn hơn ribôxôm trước một khoảng thời gian, ký hiệu là Δt. Ribôxôm thứ hai bắt đầu muộn hơn ribôxôm thứ nhất Δt, ribôxôm thứ ba bắt đầu muộn hơn 2Δt, ribôxôm thứ n bắt đầu muộn hơn (n − 1)Δt. Vì vậy, ribôxôm cuối cùng trượt xong muộn hơn ribôxôm đầu tiên đúng (n − 1)Δt, và thời gian cả nhóm trượt xong, tính từ lúc ribôxôm thứ nhất bắt đầu, là t1 + (n − 1)Δt.
Bạn hãy quay lại hình ảnh đoàn xe tải: chiếc xe đầu tiên qua hết cầu sau 30 giây, nhưng chiếc xe thứ năm lên cầu muộn hơn chiếc đầu tiên 8 giây (4 khoảng cách, mỗi khoảng 2 giây) nên nó qua hết cầu lúc 38 giây, tính từ lúc chiếc đầu tiên lên cầu. Cả đoàn xe qua hết cầu mất 38 giây, chứ không phải 30 giây. Tương tự, 5 ribôxôm cách nhau Δt = 2 giây thì ribôxôm thứ năm trượt xong lúc 30 + 4 × 2 = 38 giây. Nếu bạn quên cộng thêm thời gian chờ của ribôxôm cuối cùng thì đáp số của bạn sẽ thiếu đúng (n − 1)Δt — một lỗi sai rất phổ biến mà chúng ta sẽ nhắc lại ở phần cuối bài.
Một lưu ý nhỏ để bạn hiểu sâu hơn: Δt là khoảng cách thời gian giữa hai ribôxôm liên tiếp, không phải khoảng cách về độ dài. Khoảng cách về độ dài giữa hai ribôxôm kề nhau bằng Δt nhân với vận tốc trượt. Với Δt = 2 giây và vận tốc 17 nm/giây, hai ribôxôm kề nhau cách nhau 34 nm trên mARN. Bạn sẽ gặp lại mối liên hệ này trong bài về tổng số axit amin cho các ribôxôm đang trượt.
Công thức tính thời gian tổng hợp prôtêin
Gọi t1 là thời gian một ribôxôm trượt hết chiều dài mARN, n là số ribôxôm cùng trượt trên mARN, Δt là khoảng cách thời gian giữa hai ribôxôm liên tiếp. Thời gian cả nhóm ribôxôm trượt xong, tính từ lúc ribôxôm thứ nhất bắt đầu trượt, được tính như sau:
t_n = t1 + (n − 1) × Δt
Trong đó:
- t1 là thời gian một ribôxôm trượt hết chiều dài mARN, cũng là thời gian tổng hợp xong một phân tử prôtêin (đơn vị: giây). Tính bằng L ÷ v.
- n là số ribôxôm cùng trượt trên một phân tử mARN (đơn vị: ribôxôm).
- Δt là khoảng cách thời gian giữa hai ribôxôm liên tiếp, tức là ribôxôm sau bắt đầu trượt muộn hơn ribôxôm trước bao lâu (đơn vị: giây).
- t_n là thời gian ribôxôm thứ n trượt xong, tính từ lúc ribôxôm thứ nhất bắt đầu trượt (đơn vị: giây).
Bạn hãy đọc công thức này như một câu kể: ribôxôm cuối cùng bắt đầu muộn hơn ribôxôm đầu tiên (n − 1) khoảng chờ, mà mỗi ribôxôm đều cần đúng t1 để trượt hết mARN, nên thời điểm nó trượt xong là t1 cộng thêm (n − 1) khoảng chờ. Số khoảng chờ luôn là n − 1 chứ không phải n, vì giữa n ribôxôm chỉ có n − 1 khoảng trống — giống như giữa 5 chiếc xe nối đuôi nhau chỉ có 4 khoảng cách. Nếu bạn lấy n nhân với Δt thì đáp số sẽ thừa đúng một Δt.
Từ công thức chính, bạn cũng suy ra ngay hai dạng biến đổi hay gặp. Thứ nhất, tính ngược khoảng cách thời gian: Δt = (t_n − t1) ÷ (n − 1). Thứ hai, tính thời gian một ribôxôm trượt hết mARN từ vận tốc trượt: t1 = L ÷ v, trong đó L là chiều dài mARN và v là vận tốc trượt của ribôxôm. Hai phép biến đổi nhỏ này sẽ xuất hiện trong ví dụ 4 và bài tập cuối bài, bạn hãy ghi nhớ để dùng khi gặp dạng đề ngược.
Bảng tóm tắt các công thức con
| Đại lượng cần tính | Công thức | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thời gian cả nhóm ribôxôm trượt xong | t_n = t1 + (n − 1) × Δt | Công thức chính của bài |
| Thời gian một ribôxôm trượt hết mARN | t1 = L ÷ v | Cũng là thời gian tổng hợp 1 prôtêin |
| Khoảng cách thời gian giữa 2 ribôxôm | Δt = (t_n − t1) ÷ (n − 1) | Dạng đề ngược |
| Thời gian ribôxôm thứ 2 trượt xong | t_2 = t1 + Δt | Chỉ có 1 khoảng chờ |
| Thời gian ribôxôm thứ 3 trượt xong | t_3 = t1 + 2 × Δt | Có 2 khoảng chờ |
| Số khoảng chờ giữa n ribôxôm | n − 1 | Không phải n — dễ nhầm nhất |
| Khoảng cách về độ dài giữa 2 ribôxôm | d = Δt × v | Đơn vị: nm hoặc Å |
Ví dụ minh họa có lời giải chi tiết
Ví dụ 1: Tính thời gian 5 ribôxôm trượt xong
Đề bài: Phân tử mARN của gen mẫu dài 5.100 Å, một ribôxôm trượt hết mARN trong 30 giây. Trên mARN có 5 ribôxôm cùng trượt, khoảng cách thời gian giữa hai ribôxôm liên tiếp là 2 giây. Tính thời gian ribôxôm thứ năm trượt xong, tính từ lúc ribôxôm thứ nhất bắt đầu trượt.
Lời giải:
Bước 1: Ghi lại dữ kiện: t1 = 30 giây, n = 5, Δt = 2 giây.
Bước 2: Tính số khoảng chờ giữa 5 ribôxôm: n − 1 = 5 − 1 = 4 khoảng.
Bước 3: Áp dụng công thức t_n = t1 + (n − 1) × Δt = 30 + 4 × 2 = 30 + 8 = 38 giây.
Đáp số: 38 giây.
Bạn hãy liệt kê thời gian từng ribôxôm trượt xong để kiểm tra: ribôxôm thứ nhất xong lúc 30 giây, thứ hai xong lúc 32 giây, thứ ba xong lúc 34 giây, thứ tư xong lúc 36 giây, thứ năm xong lúc 38 giây. Mỗi ribôxôm sau xong muộn hơn ribôxôm trước đúng 2 giây, và ribôxôm cuối cùng xong lúc 38 giây — đúng bằng đáp số vừa tính. Bạn lưu ý: nếu bạn lấy 5 × 2 = 10 rồi cộng với 30 ra 40 giây thì bạn đã tính thừa một khoảng chờ, vì giữa 5 ribôxôm chỉ có 4 khoảng chờ.
Ví dụ 2: Chỉ có 3 ribôxôm thì thời gian thay đổi ra sao?
Đề bài: Vẫn phân tử mARN của gen mẫu, một ribôxôm trượt hết mARN trong 30 giây. Lần này trên mARN chỉ có 3 ribôxôm cùng trượt, khoảng cách thời gian giữa hai ribôxôm liên tiếp là 3 giây. Tính thời gian ribôxôm thứ ba trượt xong, tính từ lúc ribôxôm thứ nhất bắt đầu trượt.
Lời giải:
Bước 1: Ghi lại dữ kiện: t1 = 30 giây, n = 3, Δt = 3 giây.
Bước 2: Số khoảng chờ: n − 1 = 3 − 1 = 2 khoảng.
Bước 3: Áp dụng công thức: t_3 = 30 + 2 × 3 = 30 + 6 = 36 giây.
Đáp số: 36 giây.
So sánh với ví dụ 1, bạn thấy tuy Δt lớn hơn (3 giây so với 2 giây) nhưng số ribôxôm ít hơn (3 so với 5) nên thời gian cả nhóm trượt xong lại ngắn hơn: 36 giây so với 38 giây. Bài học rút ra: thời gian cả nhóm phụ thuộc vào cả hai yếu tố là số ribôxôm và khoảng cách thời gian giữa chúng, bạn phải tính cả hai chứ đừng chỉ nhìn một yếu tố mà đoán đáp số.
Ví dụ 3: Gen ngắn hơn với 4 ribôxôm
Đề bài: Một gen khác có N = 1.800 nu. Ribôxôm trượt với vận tốc 17 nm/giây. Trên phân tử mARN do gen này tổng hợp có 4 ribôxôm cùng trượt, khoảng cách thời gian giữa hai ribôxôm liên tiếp là 2 giây. Tính thời gian ribôxôm thứ tư trượt xong, tính từ lúc ribôxôm thứ nhất bắt đầu trượt.
Lời giải:
Bước 1: Tính thời gian một ribôxôm trượt hết mARN. Gen có N = 1.800 nu nên mARN có rN = 900 ribônu, dài L = 900 × 3,4 = 3.060 Å = 306 nm. Thời gian t1 = L ÷ v = 306 ÷ 17 = 18 giây.
Bước 2: Ghi lại dữ kiện: n = 4, Δt = 2 giây. Số khoảng chờ: n − 1 = 3 khoảng.
Bước 3: Áp dụng công thức: t_4 = 18 + 3 × 2 = 18 + 6 = 24 giây.
Đáp số: 24 giây.
Ví dụ này gộp hai bước: trước hết bạn phải tính t1 từ chiều dài mARN và vận tốc trượt, rồi mới tính thời gian cả nhóm. Nếu bạn lấy nhầm t1 = 30 giây của gen mẫu thì đáp số sẽ ra 36 giây, sai hoàn toàn vì gen này ngắn hơn gen mẫu nên một ribôxôm trượt hết nhanh hơn. Bạn hãy luôn tính t1 cho đúng gen mà đề bài cho, đừng lấy số liệu của gen mẫu ra dùng.
Ví dụ 4: Tính ngược khoảng cách thời gian giữa hai ribôxôm
Đề bài: Phân tử mARN của gen mẫu dài 5.100 Å, một ribôxôm trượt hết mARN trong 30 giây. Trên mARN có 6 ribôxôm cùng trượt và ribôxôm thứ sáu trượt xong lúc 50 giây, tính từ lúc ribôxôm thứ nhất bắt đầu trượt. Tính khoảng cách thời gian giữa hai ribôxôm liên tiếp.
Lời giải:
Bước 1: Ghi lại dữ kiện: t1 = 30 giây, n = 6, t_6 = 50 giây.
Bước 2: Áp dụng công thức biến đổi Δt = (t_n − t1) ÷ (n − 1) = (50 − 30) ÷ (6 − 1) = 20 ÷ 5 = 4 giây.
Đáp số: Δt = 4 giây.
Kiểm tra lại: ribôxôm thứ sáu bắt đầu muộn hơn ribôxôm thứ nhất 5 × 4 = 20 giây, cộng với 30 giây trượt hết mARN thì xong lúc 50 giây, đúng bằng dữ kiện đề cho. Ví dụ này là dạng đề ngược: đề cho thời gian cả nhóm, hỏi khoảng cách thời gian. Bạn chỉ cần biến đổi công thức chính là làm được. Dạng đề này kiểm tra xem bạn có hiểu công thức đủ sâu để biến đổi ngược lại hay không, chứ không chỉ biết thay số xuôi.
Lỗi sai thường gặp khi tính thời gian tổng hợp prôtêin
Lỗi 1: Nhân Δt với n thay vì n − 1.
Đây là lỗi phổ biến nhất, chiếm phần lớn các bài làm sai. Bạn tính t_n = t1 + n × Δt thay vì t1 + (n − 1) × Δt, đáp số thừa đúng một Δt. Nguyên nhân là quên mất giữa n ribôxôm chỉ có n − 1 khoảng chờ. Cách phòng tránh: trước khi thay số, bạn hãy viết riêng một dòng "số khoảng chờ = n − 1 = ..." rồi mới tính tiếp. Dòng này tuy thừa nhưng cứu được rất nhiều điểm.
Lỗi 2: Lấy thời gian cả nhóm làm thời gian một ribôxôm.
Đề hỏi thời gian ribôxôm thứ năm trượt xong mà bạn trả lời 30 giây, tức là bạn chỉ tính thời gian của ribôxôm thứ nhất. Bạn hãy đọc kỹ đề xem hỏi ribôxôm thứ mấy: hỏi ribôxôm thứ nhất thì đáp số là t1, hỏi ribôxôm thứ n thì đáp số là t1 + (n − 1)Δt. Hai câu hỏi này khác nhau hoàn toàn.
Lỗi 3: Tính t1 từ L của gen thay vì L của mARN.
Với gen mẫu thì chiều dài mARN bằng chiều dài gen, nhưng với gen ở sinh vật nhân thực có đoạn intron thì mARN trưởng thành ngắn hơn gen. Bạn hãy nhớ công thức t1 = L ÷ v dùng L của mARN. Trong bài này chúng ta xét gen không phân mảnh nên hai chiều dài bằng nhau, nhưng bạn đừng hình thành thói quen lấy L của gen.
Lỗi 4: Quên đổi đơn vị Å sang nm khi tính t1.
Đề cho L = 5.100 Å và v = 17 nm/giây mà bạn lấy 5.100 ÷ 17 = 300 giây thì đáp số lớn gấp 10 lần đáp án đúng (30 giây). Bạn phải đổi L về 510 nm trước khi chia, hoặc đổi v về 170 Å/giây rồi mới chia. Đơn vị của L và v phải khớp nhau thì phép chia mới đúng.
Lỗi 5: Nhầm thời gian cả nhóm với tổng thời gian của từng ribôxôm cộng lại.
Có bạn tính thời gian cả nhóm bằng n × t1, ví dụ 5 × 30 = 150 giây. Sai rồi: các ribôxôm trượt song song, chồng lấn thời gian lên nhau, chứ không phải ribôxôm này xong rồi ribôxôm khác mới bắt đầu. Thời gian cả nhóm chỉ là t1 cộng thêm thời gian chờ của ribôxôm cuối cùng, tức là 38 giây trong ví dụ 1, chứ không phải 150 giây.
Bài tập tự luyện
Câu 1: Phân tử mARN của gen mẫu dài 5.100 Å, một ribôxôm trượt hết mARN trong 30 giây. Trên mARN có 10 ribôxôm cùng trượt, khoảng cách thời gian giữa hai ribôxôm liên tiếp là 1,5 giây. Tính thời gian ribôxôm thứ mười trượt xong, tính từ lúc ribôxôm thứ nhất bắt đầu trượt.
Câu 2: Phân tử mARN của gen mẫu dài 5.100 Å, một ribôxôm trượt hết mARN trong 30 giây. Trên mARN có 2 ribôxôm cùng trượt, khoảng cách thời gian giữa hai ribôxôm là 5 giây. Tính thời gian ribôxôm thứ hai trượt xong.
Câu 3: Một gen có N = 1.800 nu. Ribôxôm trượt với vận tốc 17 nm/giây. Trên phân tử mARN do gen này tổng hợp có 6 ribôxôm cùng trượt, khoảng cách thời gian giữa hai ribôxôm liên tiếp là 2 giây. Tính thời gian ribôxôm thứ sáu trượt xong.
Câu 4: Phân tử mARN của gen mẫu dài 5.100 Å, một ribôxôm trượt hết mARN trong 30 giây. Trên mARN có 8 ribôxôm cùng trượt và ribôxôm thứ tám trượt xong lúc 44 giây. Tính khoảng cách thời gian giữa hai ribôxôm liên tiếp.
Câu 5: Một ribôxôm trượt với vận tốc 17 nm/giây trên phân tử mARN của gen mẫu dài 510 nm. Trên mARN có 4 ribôxôm cùng trượt, khoảng cách thời gian giữa hai ribôxôm liên tiếp là 2,5 giây. Tính thời gian ribôxôm thứ tư trượt xong.
Đáp án bài tập tự luyện
| Câu | Đáp án | Giải thích |
|---|---|---|
| 1 | 43,5 giây | Số khoảng chờ là 10 − 1 = 9 khoảng. Thời gian ribôxôm thứ mười trượt xong là t_10 = 30 + 9 × 1,5 = 30 + 13,5 = 43,5 giây. Nếu bạn lấy 10 × 1,5 = 15 rồi cộng với 30 ra 45 giây thì bạn đã tính thừa một khoảng chờ; giữa 10 ribôxôm chỉ có 9 khoảng chờ. |
| 2 | 35 giây | Chỉ có 2 ribôxôm nên chỉ có 1 khoảng chờ. Thời gian ribôxôm thứ hai trượt xong là t_2 = 30 + 1 × 5 = 35 giây. Đây là trường hợp đơn giản nhất của công thức, bạn hãy dùng nó để kiểm tra xem mình đã nhớ đúng (n − 1) hay chưa: với n = 2 thì chỉ cộng thêm đúng một Δt. |
| 3 | 28 giây | Gen N = 1.800 nu nên mARN dài 306 nm, thời gian một ribôxôm trượt hết là t1 = 306 ÷ 17 = 18 giây. Số khoảng chờ là 6 − 1 = 5 khoảng. Thời gian ribôxôm thứ sáu trượt xong là t_6 = 18 + 5 × 2 = 18 + 10 = 28 giây. Nếu bạn lấy t1 = 30 giây của gen mẫu thì sẽ ra 40 giây, sai vì gen này ngắn hơn gen mẫu. |
| 4 | Δt = 2 giây | Dạng đề ngược: Δt = (t_n − t1) ÷ (n − 1) = (44 − 30) ÷ (8 − 1) = 14 ÷ 7 = 2 giây. Kiểm tra: ribôxôm thứ tám bắt đầu muộn hơn ribôxôm thứ nhất 7 × 2 = 14 giây, cộng với 30 giây trượt hết mARN thì xong lúc 44 giây, đúng bằng dữ kiện đề cho. Nếu bạn chia cho 8 thay vì 7 thì sẽ ra 1,75 giây, sai vì số khoảng chờ là n − 1 = 7. |
| 5 | 37,5 giây | Thời gian một ribôxôm trượt hết mARN là t1 = 510 ÷ 17 = 30 giây. Số khoảng chờ là 4 − 1 = 3 khoảng. Thời gian ribôxôm thứ tư trượt xong là t_4 = 30 + 3 × 2,5 = 30 + 7,5 = 37,5 giây. Nếu bạn lấy L = 5.100 Å chia cho 17 nm/giây thì sẽ ra 300 giây, sai vì đơn vị của L và v không khớp nhau — phải đổi 5.100 Å thành 510 nm trước khi chia. |
Câu hỏi thường gặp về thời gian tổng hợp prôtêin
Hỏi: Vì sao ribôxôm sau lại bắt đầu muộn hơn ribôxôm trước?
Đáp: Vì ribôxôm sau phải chờ ribôxôm trước trượt được một đoạn đủ dài thì mới có chỗ bám vào đầu 5' của mARN. Hai ribôxôm không thể bám cùng một vị trí cùng một lúc, nên ribôxôm sau luôn bắt đầu muộn hơn ribôxôm trước một khoảng thời gian Δt.
Hỏi: Thời gian cả nhóm trượt xong có tính từ lúc ribôxôm cuối cùng bắt đầu không?
Đáp: Không. Công thức trong bài này tính từ lúc ribôxôm thứ nhất bắt đầu trượt. Nếu tính từ lúc ribôxôm cuối cùng bắt đầu thì thời gian chỉ còn đúng t1 = 30 giây, vì mỗi ribôxôm đều cần 30 giây để trượt hết mARN. Bạn hãy đọc kỹ mốc thời gian mà đề bài quy ước.
Hỏi: Càng nhiều ribôxôm thì thời gian cả nhóm càng dài, vậy pôlixôm có lợi gì?
Đáp: Thời gian cả nhóm chỉ dài thêm một chút (38 giây so với 30 giây với 5 ribôxôm), nhưng số prôtêin tạo ra nhiều gấp 5 lần trong cùng một khoảng thời gian đó. Tế bào đổi một chút thời gian chờ lấy gấp nhiều lần sản phẩm — một sự đánh đổi rất có lợi.
Hỏi: Δt có thể bằng 0 được không?
Đáp: Về mặt lý thuyết, nếu Δt = 0 thì mọi ribôxôm bắt đầu cùng lúc và trượt xong cùng lúc, thời gian cả nhóm bằng đúng t1. Nhưng trong thực tế Δt luôn lớn hơn 0 vì các ribôxôm phải bám vào mARN lần lượt, không thể cùng bám một lúc. Trong bài tập, Δt luôn được cho là một số dương.
Hỏi: Học xong công thức này thì nên ôn thêm công thức nào?
Đáp: Bạn nên ôn lại công thức tính chiều dài gen để tính L của mARN từ N của gen, rồi dùng L và vận tốc trượt để tính t1, và công thức tính số ribônuclêôtit của ARN để tính rN và số bộ ba trên mARN. Bạn cũng nên đọc tiếp bài về tổng số axit amin cho các ribôxôm đang trượt, vì bài đó dùng chính Δt và vận tốc trượt của bài này để tính công sai của cấp số cộng.
Kết luận
Thời gian tổng hợp prôtêin của cả nhóm ribôxôm được tính bằng công thức t_n = t1 + (n − 1) × Δt. Toàn bộ tinh thần của công thức nằm ở hai ý: mỗi ribôxôm đều cần đúng t1 để trượt hết mARN, và ribôxôm cuối cùng bắt đầu muộn hơn ribôxôm đầu tiên (n − 1) khoảng chờ. Nhớ được hai ý này, bạn sẽ không bao giờ quên cộng thêm thời gian chờ, cũng không bao giờ nhân Δt với n thay vì n − 1 nữa, và mọi dạng đề cho n, cho Δt hay hỏi ngược Δt đều chỉ là biến tấu nhỏ của cùng một phép cộng.
Muốn thành thạo, bạn hãy làm lại các bài tập cuối bài mà không nhìn đáp án, đặc biệt chú ý viết riêng dòng "số khoảng chờ = n − 1" trước khi thay số. Khi làm bài kiểm tra, nếu phép tính có nhiều con số, bạn có thể dùng máy tính Casio online để bấm nhanh và kiểm tra lại kết quả của mình. Chúc bạn học tốt và đạt điểm cao trong bài kiểm tra Sinh học sắp tới!