Bạn hãy tưởng tượng mình có một chuỗi hạt cườm dài. Mỗi hạt là một viên ngọc tròn, các hạt được xâu lại với nhau bằng một sợi dây. Bây giờ có hai câu hỏi: chuỗi hạt này dài bao nhiêu, và trên cả chuỗi có bao nhiêu "mối nối"? Câu thứ nhất dễ: bạn đo chiều dài của một hạt rồi nhân với số hạt. Câu thứ hai khó hơn một chút: bạn phải đếm cả mối nối giữa các hạt với nhau, lẫn mối nối nằm ngay trong lòng mỗi hạt. Phân tử ARN cũng giống hệt chuỗi hạt đó, và bài hôm nay sẽ dạy bạn đếm cả hai loại "mối nối" của nó.
Trong bài viết này, bạn sẽ học hai công thức cùng một lúc: công thức tính chiều dài của ARN và công thức tính số liên kết hoá trị đường–phôtphat (Đ–P) của ARN. Hai công thức này thường đi chung với nhau trong đề thi, vì cả hai đều xuất phát từ cùng một con số là rN, tổng số ribônu của ARN. Chúng ta sẽ bắt đầu từ việc mỗi ribônu dài bao nhiêu, rồi đi qua hai loại liên kết hoá trị mà nhiều bạn hay nhầm lẫn với nhau, sau đó luyện bốn ví dụ tính từng bước, phân biệt rõ "tổng số liên kết trong phân tử" với "số liên kết được hình thành khi sao mã", rồi đến phần lỗi sai, bài tập tự luyện và hỏi đáp cuối bài.
Chiều dài của ARN: mỗi ribônu dài 3,4 Å
Trước hết, bạn hãy nhớ lại một con số quen thuộc từ bài về gen: mỗi nuclêôtit trên một mạch của ADN dài 3,4 Å. Con số này cũng đúng với ribônu trên ARN, vì ribônu và nuclêôtit có kích thước gần như nhau. Một phân tử ARN có rN ribônu xếp nối tiếp nhau thành một mạch đơn, nên chiều dài của nó bằng số ribônu nhân với 3,4 Å. Với gen mẫu của chúng ta, rN = 1.500 ribônu, chiều dài ARN là 1.500 × 3,4 = 5.100 Å.
Bạn có nhận ra con số 5.100 Å này quen không? Đó chính là chiều dài của gen mẫu: L = (N/2) × 3,4 = 1.500 × 3,4 = 5.100 Å. Hai con số bằng nhau không phải là trùng hợp ngẫu nhiên. ARN được sao chép từ một mạch của gen, mỗi ribônu trên ARN tương ứng với một nuclêôtit trên mạch khuôn, nên phân tử ARN dài đúng bằng chiều dài của gen đã tổng hợp ra nó. Bạn hãy ghi nhớ quan hệ này: LARN = Lgen. Nhờ quan hệ này, bạn có thể tính chiều dài ARN từ chiều dài gen mà không cần biết rN, và ngược lại, tính chiều dài gen từ chiều dài ARN khi đề bài chỉ cho ARN.
Đơn vị Å (ăngstron) cũng cần được hiểu rõ: 1 Å bằng 10−10 mét, tức là bằng một phần mười nanômét. Một phân tử ARN dài 5.100 Å tức là dài 510 nanômét, vẫn còn quá nhỏ để nhìn thấy bằng mắt thường, nhưng đã đủ dài để cuộn lại nhiều vòng trong tế bào. Trong bài tập phổ thông, bạn chỉ cần làm việc với đơn vị Å, không cần đổi sang mét hay nanômét, trừ khi đề bài yêu cầu đổi đơn vị một cách rõ ràng.
Hai loại liên kết hoá trị — điểm mấu chốt của bài này
Bây giờ chúng ta đến phần quan trọng nhất của bài: số liên kết hoá trị Đ–P của ARN. Nhiều bạn học thuộc công thức HT = 2rN − 1 mà không hiểu vì sao lại có số 2 và số 1 ở đó, nên khi đề bài hỏi xoáy vào bản chất thì lúng túng ngay. Bạn hãy hiểu thật kỹ hai loại liên kết hoá trị sau đây, vì chúng là toàn bộ lý do của công thức.
Loại thứ nhất là liên kết hoá trị nối các ribônu với nhau. Bạn hãy quay lại hình ảnh chuỗi hạt cườm: hai hạt nối với nhau bằng một mối nối, ba hạt nối với nhau bằng hai mối nối, bốn hạt nối với nhau bằng ba mối nối. Quy luật rất rõ: số mối nối giữa các hạt luôn ít hơn số hạt là 1. Với ARN có rN ribônu, số liên kết hoá trị nối các ribônu với nhau là rN − 1. Với gen mẫu, rN = 1.500 thì số liên kết này là 1.499. Bạn hãy tự kiểm tra bằng một chuỗi nhỏ: ARN có 5 ribônu thì có 4 liên kết nối chúng lại với nhau, đúng bằng 5 − 1 = 4.
Loại thứ hai là liên kết hoá trị nằm trong mỗi ribônu, gắn thành phần axit phôtphoric vào thành phần đường ribôzơ. Mỗi ribônu là một phân tử nhỏ gồm ba thành phần: bazơ nitơ, đường ribôzơ và axit phôtphoric. Đường và axit phôtphoric gắn với nhau bằng một liên kết hoá trị, và liên kết này có trong mọi ribônu, không trừ một ribônu nào. Vì vậy, một phân tử ARN có rN ribônu thì có đúng rN liên kết hoá trị loại này. Với gen mẫu, rN = 1.500 thì số liên kết này là 1.500.
Cộng hai loại lại, bạn được tổng số liên kết hoá trị Đ–P trong phân tử ARN: (rN − 1) + rN = 2rN − 1. Với gen mẫu: 1.499 + 1.500 = 2.999. Bây giờ bạn đã hiểu vì sao công thức lại có dạng 2rN − 1: số 2 là vì có hai loại liên kết, số 1 bị trừ đi là vì các ribônu nối với nhau thì ít hơn số ribônu là 1. Bạn hãy nhớ cách suy luận này thay vì học vẹt công thức, vì đề thi có thể hỏi riêng từng loại: "số liên kết hoá trị giữa các ribônu là bao nhiêu" thì đáp án là rN − 1, còn "tổng số liên kết hoá trị Đ–P trong phân tử ARN" thì đáp án là 2rN − 1.
Công thức tính chiều dài và số liên kết hoá trị Đ–P của ARN
Gọi rN là tổng số ribônuclêôtit của phân tử ARN, L là chiều dài của ARN, HT là tổng số liên kết hoá trị Đ–P trong phân tử ARN. Hai công thức chính như sau:
LARN = rN × 3,4 Å
HTARN = 2 × rN − 1
Trong đó:
- rN là tổng số ribônuclêôtit của phân tử ARN (đơn vị: ribônu).
- 3,4 Å là chiều dài của một ribônuclêôtit.
- LARN là chiều dài của phân tử ARN (đơn vị: Å), bằng chiều dài của gen tổng hợp ra nó.
- HTARN là tổng số liên kết hoá trị Đ–P trong phân tử ARN, gồm (rN − 1) liên kết nối các ribônu với nhau và rN liên kết trong mỗi ribônu.
Bạn cũng cần nhớ hai công thức con: số liên kết hoá trị nối các ribônu với nhau là rN − 1, và chiều dài ARN tính từ tổng số nu của gen là L = (N/2) × 3,4 Å. Ngược lại, nếu đề cho chiều dài thì rN = L ÷ 3,4, còn nếu đề cho tổng số liên kết hoá trị thì rN = (HT + 1) ÷ 2. Hai công thức ngược này rất hay xuất hiện trong dạng đề "biết đáp số, tìm dữ kiện", bạn hãy ghi nhớ để dùng khi gặp.
Bảng tóm tắt các công thức
| Đại lượng cần tính | Công thức | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chiều dài của ARN | L = rN × 3,4 Å | Dạng dùng nhiều nhất, bằng chiều dài gen |
| Chiều dài của ARN theo N | L = (N/2) × 3,4 Å | Khi đề chỉ cho tổng số nu của gen |
| Tổng số liên kết hoá trị Đ–P | HT = 2 × rN − 1 | Gồm (rN − 1) + rN |
| Liên kết hoá trị giữa các ribônu | HT = rN − 1 | Ít hơn số ribônu là 1 |
| Liên kết hoá trị trong mỗi ribônu | HT = rN | Mỗi ribônu có 1 liên kết đường–phôtphat |
| Tổng số ribônu khi biết chiều dài | rN = L ÷ 3,4 | Dạng đề ngược |
| Tổng số ribônu khi biết HT | rN = (HT + 1) ÷ 2 | Dạng đề ngược |
Phân biệt "tổng số liên kết trong phân tử" với "số liên kết được hình thành"
Đây là chỗ mà đề thi hay "gài bẫy" nhất trong bài này, nên bạn hãy đọc thật kỹ. Khi gen sao mã, enzim ARN pôlimeraza lấy các ribônu tự do trong môi trường và nối chúng lại với nhau thành phân tử ARN. Những liên kết được tạo ra trong quá trình nối này chỉ là liên kết nối các ribônu với nhau, tức là rN − 1 liên kết. Còn rN liên kết đường–phôtphat nằm trong mỗi ribônu thì đã có sẵn trong các ribônu tự do từ trước, enzim không cần tạo ra chúng. Vì vậy, số liên kết hoá trị được hình thành khi sao mã 1 lần là rN − 1, còn tổng số liên kết hoá trị Đ–P trong phân tử ARN thành phẩm là 2rN − 1. Hai con số này khác nhau đúng rN liên kết, và đề bài hỏi số nào thì bạn trả lời số đó.
Với gen mẫu, sao mã 1 lần thì số liên kết được hình thành là 1.500 − 1 = 1.499, còn phân tử ARN tạo ra chứa tổng cộng 2.999 liên kết hoá trị Đ–P. Nếu gen sao mã K lần thì số liên kết được hình thành là K × (rN − 1), còn tổng số liên kết trong K phân tử ARN là K × (2rN − 1). Bạn hãy nhớ cặp công thức này, vì dạng đề hỏi "số liên kết hình thành qua K lần sao mã" rất hay xuất hiện chung với dạng đề hỏi "tổng số liên kết trong các phân tử ARN", và chỉ cần đọc lướt đề là bạn có thể nhầm hai con số này với nhau.
Bạn cũng có thể đối chiếu với ADN để hiểu sâu hơn: trong phân tử ADN có hai mạch, số liên kết hoá trị nối các nu trên cả hai mạch là N − 2, còn tổng số liên kết hoá trị Đ–P trong cả phân tử ADN là 2N − 2. Quy luật giống hệt nhau: mỗi mạch có (số nu trên mạch − 1) liên kết nối các nu, cộng với N liên kết trong mỗi nu. ARN chỉ có một mạch nên công thức của nó là "một nửa" của ADN, với rN đóng vai trò của N/2. Hiểu được quan hệ này, bạn sẽ không bao giờ nhầm công thức của ARN với công thức của ADN nữa.
Ví dụ minh họa có lời giải chi tiết
Ví dụ 1: Tính chiều dài và số liên kết hoá trị của ARN gen mẫu
Đề bài: Gen mẫu có N = 3.000 nu. Tính chiều dài và tổng số liên kết hoá trị Đ–P của phân tử ARN do gen này tổng hợp. Trong đó có bao nhiêu liên kết nối các ribônu với nhau?
Lời giải:
Bước 1: Tính tổng số ribônu: rN = N/2 = 3.000 ÷ 2 = 1.500 ribônu.
Bước 2: Tính chiều dài: L = rN × 3,4 = 1.500 × 3,4 = 5.100 Å, đúng bằng chiều dài của gen.
Bước 3: Tính tổng số liên kết hoá trị: HT = 2 × rN − 1 = 2 × 1.500 − 1 = 2.999 liên kết. Trong đó, số liên kết nối các ribônu với nhau là rN − 1 = 1.499, số liên kết trong mỗi ribônu là 1.500.
Đáp số: L = 5.100 Å; HT = 2.999 liên kết, trong đó 1.499 liên kết nối các ribônu.
Bạn hãy kiểm tra lại bằng phép cộng: 1.499 + 1.500 = 2.999, khớp với đáp số. Cách kiểm tra này giúp bạn phát hiện ngay lỗi tính toán ở bất cứ bước nào.
Ví dụ 2: Tính chiều dài và số liên kết hoá trị của một gen ngắn hơn
Đề bài: Một gen khác có N = 2.400 nu. Tính chiều dài và tổng số liên kết hoá trị Đ–P của phân tử ARN do gen này tổng hợp.
Lời giải:
Bước 1: Tính tổng số ribônu: rN = N/2 = 2.400 ÷ 2 = 1.200 ribônu.
Bước 2: Tính chiều dài: L = 1.200 × 3,4 = 4.080 Å.
Bước 3: Tính tổng số liên kết hoá trị: HT = 2 × 1.200 − 1 = 2.399 liên kết.
Đáp số: L = 4.080 Å; HT = 2.399 liên kết.
Bạn hãy tính cẩn thận phép nhân 1.200 × 3,4: 12 × 34 = 408 rồi thêm hai số 0 thành 4.080. Nhiều bạn viết nhầm thành 4.800 vì nhân 12 × 4 = 48, nhưng 3,4 không phải là 4. Khi làm bài kiểm tra, bạn hãy viết rõ phép nhân ra giấy thay vì nhân nhẩm trong đầu.
Ví dụ 3: Dạng đề ngược — biết chiều dài, tìm số ribônu và liên kết
Đề bài: Một phân tử ARN dài 3.400 Å. Tính tổng số ribônu của ARN, tổng số liên kết hoá trị Đ–P trong phân tử ARN đó, tổng số nu của gen đã tổng hợp ra nó và khối lượng của ARN.
Lời giải:
Bước 1: Tính tổng số ribônu từ chiều dài: rN = L ÷ 3,4 = 3.400 ÷ 3,4 = 1.000 ribônu.
Bước 2: Tính tổng số liên kết hoá trị: HT = 2 × 1.000 − 1 = 1.999 liên kết.
Bước 3: Tính tổng số nu của gen: N = 2 × rN = 2 × 1.000 = 2.000 nu.
Bước 4: Tính khối lượng của ARN: M = rN × 300 = 1.000 × 300 = 300.000 đvC.
Đáp số: rN = 1.000 ribônu; HT = 1.999 liên kết; N = 2.000 nu; M = 300.000 đvC.
Ví dụ này là dạng đề chuỗi điển hình: chỉ cho một con số chiều dài mà bắt bạn tìm ra ba đại lượng. Chìa khóa là rN, vì từ rN bạn suy ra được cả HT, N lẫn M. Bạn hãy làm theo đúng thứ tự: chiều dài ra rN, rN ra HT, rN ra N, rN ra M.
Ví dụ 4: Số liên kết được hình thành khi sao mã nhiều lần
Đề bài: Gen mẫu sao mã 3 lần. Tính số liên kết hoá trị được hình thành trong quá trình sao mã và tổng số liên kết hoá trị Đ–P trong các phân tử ARN tạo ra.
Lời giải:
Bước 1: Tính tổng số ribônu của một phân tử ARN: rN = 3.000 ÷ 2 = 1.500 ribônu.
Bước 2: Số liên kết hoá trị được hình thành trong một lần sao mã là rN − 1 = 1.500 − 1 = 1.499 liên kết. Sao mã 3 lần thì số liên kết được hình thành là 3 × 1.499 = 4.497 liên kết.
Bước 3: Tổng số liên kết hoá trị Đ–P trong một phân tử ARN là 2 × 1.500 − 1 = 2.999 liên kết. Ba phân tử ARN chứa tổng cộng 3 × 2.999 = 8.997 liên kết.
Đáp số: 4.497 liên kết được hình thành; 8.997 liên kết trong 3 phân tử ARN.
Bạn hãy so sánh hai đáp số: 4.497 và 8.997, chênh nhau đúng 4.500, tức là 3 × 1.500, chính là số liên kết đường–phôtphat có sẵn trong các ribônu tự do mà enzim không cần tạo ra. Hiểu được chỗ chênh lệch này là bạn đã nắm được bản chất của bài, không chỉ thuộc công thức.
Lỗi sai thường gặp khi tính chiều dài và liên kết hoá trị của ARN
Lỗi 1: Tính số liên kết hoá trị bằng rN − 1 thay vì 2rN − 1.
Đây là lỗi phổ biến nhất của bài này. Bạn tính HT = rN − 1 = 1.499 thay vì HT = 2rN − 1 = 2.999. Nguyên nhân là chỉ đếm liên kết nối các ribônu với nhau mà quên mất rN liên kết đường–phôtphat nằm trong mỗi ribônu. Cách phòng tránh: mỗi khi thấy đề hỏi "tổng số liên kết hoá trị Đ–P trong phân tử ARN", bạn hãy tự nhắc mình "hai loại cộng lại", rồi viết rõ hai số hạng (rN − 1) + rN trước khi cộng. Chỉ khi đề hỏi "số liên kết hoá trị được hình thành" thì đáp án mới là rN − 1.
Lỗi 2: Nhầm công thức của ARN với công thức của ADN.
Có bạn lấy công thức của ADN ra dùng cho ARN: tính chiều dài bằng N × 3,4 = 10.200 Å, hoặc tính liên kết hoá trị bằng 2N − 2 = 5.998. Sai rồi: ARN chỉ có một mạch nên mọi công thức đều dùng rN = N/2 chứ không dùng N. Chiều dài ARN là 5.100 Å chứ không phải 10.200 Å, tổng số liên kết hoá trị là 2.999 chứ không phải 5.998. Bạn hãy nhớ: công thức của ARN là "một nửa" của ADN, vì ARN chỉ sao từ một mạch của gen.
Lỗi 3: Quên trừ 1 trong công thức 2rN − 1.
Có bạn tính HT = 2 × rN = 3.000 thay vì 2 × rN − 1 = 2.999. Nguyên nhân là quên mất số liên kết nối các ribônu ít hơn số ribônu là 1. Chỉ sai 1 đơn vị nhưng đáp án vẫn bị tính là sai hoàn toàn trong bài trắc nghiệm. Cách phòng tránh: bạn hãy nhớ câu "n hạt thì n − 1 mối nối", rồi viết công thức đầy đủ (rN − 1) + rN trước khi rút gọn thành 2rN − 1.
Lỗi 4: Nhầm chiều dài ARN với chiều dài gen khi đề cho N.
Có bạn tính chiều dài ARN bằng N × 3,4, tức là lấy tổng số nu của gen nhân với 3,4, ra 10.200 Å. Sai rồi: chiều dài của một mạch chỉ dùng số nu trên một mạch, tức là N/2. ARN dài bằng chiều dài gen, mà chiều dài gen cũng chỉ bằng (N/2) × 3,4 = 5.100 Å, không phải N × 3,4. Bạn hãy nhớ: mỗi mạch dài N/2 nu, cả gen dài (N/2) × 3,4 Å, ARN cũng dài như vậy.
Lỗi 5: Đổi chiều sai khi đề cho HT rồi hỏi rN.
Dạng đề ngược cho HT = 3.599 rồi hỏi rN, có bạn tính rN = (3.599 − 1) ÷ 2 = 1.799 thay vì rN = (3.599 + 1) ÷ 2 = 1.800. Sai rồi: từ HT = 2rN − 1 suy ra 2rN = HT + 1, tức là phải CỘNG 1 rồi mới chia 2. Bạn hãy biến đổi công thức ra giấy từng bước một, đừng biến đổi nhẩm trong đầu, vì dấu trừ rất dễ bị đổi nhầm thành dấu cộng và ngược lại.
Bài tập tự luyện
Câu 1: Gen mẫu có N = 3.000 nu. Tính chiều dài và tổng số liên kết hoá trị Đ–P của phân tử ARN do gen này tổng hợp.
Câu 2: Một gen có N = 1.800 nu. Tính chiều dài và tổng số liên kết hoá trị Đ–P của phân tử ARN do gen này tổng hợp.
Câu 3: Một phân tử ARN có tổng số liên kết hoá trị Đ–P là 3.599. Tính tổng số ribônu của ARN, chiều dài của ARN và tổng số nu của gen đã tổng hợp ra nó.
Câu 4: Một phân tử ARN dài 2.380 Å. Tính tổng số ribônu của ARN và tổng số liên kết hoá trị Đ–P trong phân tử ARN đó.
Câu 5: Gen mẫu sao mã 2 lần. Tính tổng số liên kết hoá trị Đ–P trong cả 2 phân tử ARN tạo ra và số liên kết hoá trị được hình thành trong quá trình sao mã.
Đáp án bài tập tự luyện
| Câu | Đáp án | Giải thích |
|---|---|---|
| 1 | L = 5.100 Å; HT = 2.999 liên kết | Tổng số ribônu là rN = 3.000 ÷ 2 = 1.500 ribônu. Chiều dài là L = 1.500 × 3,4 = 5.100 Å. Tổng số liên kết hoá trị là HT = 2 × 1.500 − 1 = 2.999 liên kết, gồm 1.499 liên kết nối các ribônu và 1.500 liên kết trong mỗi ribônu. Nếu bạn ra HT = 1.499 thì bạn mới tính một loại liên kết. |
| 2 | L = 3.060 Å; HT = 1.799 liên kết | Tổng số ribônu là rN = 1.800 ÷ 2 = 900 ribônu. Chiều dài là L = 900 × 3,4 = 3.060 Å. Tổng số liên kết hoá trị là HT = 2 × 900 − 1 = 1.799 liên kết. Nếu bạn ra L = 6.120 Å thì bạn đã lấy cả N nhân với 3,4 thay vì lấy N/2. |
| 3 | rN = 1.800 ribônu; L = 6.120 Å; N = 3.600 nu | Từ HT = 2rN − 1 = 3.599 suy ra rN = (3.599 + 1) ÷ 2 = 1.800 ribônu. Chiều dài là L = 1.800 × 3,4 = 6.120 Å. Tổng số nu của gen là N = 2 × 1.800 = 3.600 nu. Nếu bạn tính rN = (3.599 − 1) ÷ 2 = 1.799 thì bạn đã đổi dấu sai khi biến đổi ngược công thức. |
| 4 | rN = 700 ribônu; HT = 1.399 liên kết | Tổng số ribônu là rN = 2.380 ÷ 3,4 = 700 ribônu. Tổng số liên kết hoá trị là HT = 2 × 700 − 1 = 1.399 liên kết. Bạn hãy kiểm tra phép chia: 700 × 3,4 = 2.380, khớp với đề bài. Nếu bạn ra rN = 700 mà HT = 1.400 thì bạn đã quên trừ 1. |
| 5 | Tổng HT trong 2 phân tử ARN = 5.998 liên kết; HT được hình thành = 2.998 liên kết | Một phân tử ARN của gen mẫu có HT = 2 × 1.500 − 1 = 2.999 liên kết, hai phân tử có 2 × 2.999 = 5.998 liên kết. Số liên kết được hình thành trong một lần sao mã là rN − 1 = 1.499, hai lần là 2 × 1.499 = 2.998 liên kết. Hai đáp số chênh nhau 3.000, đúng bằng 2 × 1.500 là số liên kết đường–phôtphat có sẵn trong các ribônu tự do. Nếu bạn trả lời cả hai đều là 5.998 thì bạn đã nhầm "tổng số liên kết" với "số liên kết hình thành". |
Câu hỏi thường gặp về chiều dài và liên kết hoá trị của ARN
Hỏi: Vì sao chiều dài ARN lại bằng chiều dài gen, trong khi ARN chỉ có một mạch?
Đáp: Vì ARN được sao chép từ một mạch của gen, mỗi ribônu trên ARN tương ứng với một nuclêôtit trên mạch khuôn, mà mạch khuôn dài đúng bằng một nửa gen. Chiều dài gen cũng được tính theo một mạch: L = (N/2) × 3,4 Å. Cả hai đều bằng rN × 3,4 Å nên bằng nhau. Bạn đừng nhầm chiều dài gen với tổng chiều dài hai mạch cộng lại, vì hai mạch xoắn vào nhau chứ không nối tiếp nhau.
Hỏi: Liên kết hoá trị Đ–P và liên kết phôtphođieste có phải là một không?
Đáp: Đúng vậy, đó là hai tên gọi của cùng một loại liên kết: liên kết giữa đường của một nuclêôtit với nhóm phôtphat của nuclêôtit kế tiếp, còn gọi là liên kết phôtphođieste. Trong bài này, "liên kết hoá trị Đ–P" được dùng theo cách gọi của sách giáo khoa, bao gồm cả liên kết nối các ribônu với nhau và liên kết đường–phôtphat trong mỗi ribônu. Khi đề bài hỏi "liên kết phôtphođieste", bạn hiểu đó cũng là liên kết Đ–P.
Hỏi: Số liên kết hoá trị của ARN có bao giờ bằng số liên kết hoá trị của ADN không?
Đáp: Không, vì ARN chỉ có một mạch nên tổng số liên kết hoá trị Đ–P của nó là 2rN − 1 = N − 1, còn của ADN là 2N − 2. Với gen mẫu, ARN có 2.999 liên kết, ADN có 5.998 liên kết, gấp đôi nhau trừ đi một chút. Bạn hãy nhớ quan hệ này để kiểm tra chéo khi làm dạng đề cho cả ARN và ADN.
Hỏi: ARN có xoắn lại như ADN không, chiều dài đo theo đường thẳng hay đường xoắn?
Đáp: ARN thường tồn tại ở dạng mạch đơn, có thể gấp khúc tạo cấu trúc không gian phức tạp, nhưng trong bài tập phổ thông, chiều dài ARN được tính theo mạch thẳng duỗi ra, bằng số ribônu nhân với 3,4 Å. Bạn không cần tính đến chuyện ARN gấp khúc hay xoắn lại, vì chương trình phổ thông chỉ xét chiều dài khi duỗi thẳng.
Hỏi: Học xong công thức này thì nên ôn thêm công thức nào?
Đáp: Bạn nên ôn lại công thức tính chiều dài gen để thấy rõ vì sao LARN bằng Lgen, và công thức tính số liên kết hoá trị của gen để so sánh cách đếm liên kết của ADN hai mạch với ARN một mạch. Cả ba bài dùng chung gen mẫu N = 3.000 nu nên bạn chỉ cần nhớ một bộ số liệu là làm được cả chuỗi bài tập.
Kết luận
Chiều dài và số liên kết hoá trị Đ–P của ARN được tính bằng hai công thức: LARN = rN × 3,4 Å và HTARN = 2 × rN − 1. Toàn bộ tinh thần của bài nằm ở hai ý: ARN dài bằng gen vì nó sao từ một mạch của gen, và tổng số liên kết hoá trị gồm hai loại cộng lại là (rN − 1) liên kết nối các ribônu với nhau và rN liên kết đường–phôtphat trong mỗi ribônu. Nhớ được hai ý này, bạn sẽ không bao giờ nhầm "tổng số liên kết trong phân tử" với "số liên kết được hình thành", và mọi dạng đề xuôi hay ngược đều chỉ là biến tấu nhỏ của cùng hai công thức.
Muốn thành thạo, bạn hãy làm lại các bài tập cuối bài mà không nhìn đáp án, đặc biệt chú ý viết rõ hai số hạng (rN − 1) + rN trước khi cộng thành 2rN − 1. Khi làm bài kiểm tra, nếu phép tính có nhiều con số, bạn có thể dùng máy tính Casio online để bấm nhanh và kiểm tra lại kết quả của mình. Chúc bạn học tốt và đạt điểm cao trong bài kiểm tra Sinh học sắp tới!