Hướng dẫn giải đề · Hóa học · Lớp 8 · Tin giáo dục

Tính tinh thể khan khi làm nguội dung dịch bão hòa

Phân biệt khối lượng nước và dung dịch, tính lượng tinh thể khan, dung dịch mẹ và trường hợp bay hơi nước qua 9 bài mẫu và tự luyện.

Tính tinh thể khan khi làm nguội dung dịch bão hòa

Khi làm nguội một dung dịch bão hòa, không phải toàn bộ chất tan đều biến thành tinh thể. Một phần vẫn ở lại trong dung dịch mẹ. Muốn tính đúng lượng tinh thể thu được, bạn phải biết lượng nước ban đầu, độ tan ở hai nhiệt độ và tinh thể tách ra là chất khan hay chất ngậm nước. Bài viết này hướng dẫn riêng trường hợp tinh thể khan, thường gặp trong bài tập dung dịch ở THCS và phần tách chất ở THPT.

Bảo toàn nước và chất tan

Tất cả bộ số dưới đây là dữ kiện giả định để luyện tính, không dùng làm bảng độ tan thực nghiệm của một muối cụ thể. Các bài coi hệ đạt cân bằng ở nhiệt độ cuối, không có phản ứng hóa học, chất kết tinh không kéo theo nước và không có thất thoát trừ khi đề nói rõ. Đây là những điều kiện cần kiểm tra, không phải các giả thiết được tự ý thêm vào mọi đề thi.

1. Độ tan tính theo nước, không theo dung dịch

Trong dạng bài này, độ tan S được cho bằng số gam chất tan tối đa hòa tan trong 100 g nước ở nhiệt độ xác định để tạo dung dịch bão hòa. Nếu S = 40 thì 100 g nước giữ được 40 g chất tan; tổng khối lượng dung dịch là 140 g. Không được diễn giải thành 40 g chất tan trong 100 g dung dịch. Sự nhầm lẫn này làm sai toàn bộ các bước sau.

Khi biết khối lượng nước w, lượng chất tan ở trạng thái bão hòa là s = wS/100. Khi biết tổng khối lượng dung dịch bão hòa M thì phải tách nước bằng w = 100M/(100 + S). Lượng chất tan ban đầu bằng MS/(100 + S). Hai phần phải cộng lại đúng M. Có thể ghi sơ đồ tỉ lệ: chất tan : nước : dung dịch = S : 100 : (100 + S).

Khái niệm độ tan và ảnh hưởng của nhiệt độ được trình bày trong tài liệu OpenStax. Độ tan của nhiều chất rắn tăng khi tăng nhiệt độ, nhưng không phải mọi chất đều như vậy. Bởi thế trong bài tính phải đọc đúng bảng hoặc dữ kiện đề cho, không suy từ câu nhớ “nước nóng hòa tan được nhiều hơn” để thay thế số liệu.

2. Công thức nhanh và giới hạn sử dụng

Nếu dung dịch ban đầu bão hòa, nước không mất đi và tinh thể khan tách ra, khối lượng tinh thể là x = w(S nóng − S lạnh)/100, với điều kiện S nóng lớn hơn S lạnh và hệ đạt bão hòa ở nhiệt độ cuối. Công thức thực chất là lượng tan ban đầu trừ lượng còn hòa tan. Nó không có ý nghĩa bí quyết; hiểu phép trừ sẽ giúp bạn xử lý cả trường hợp không dùng được công thức.

Nếu ban đầu dung dịch chưa bão hòa, lượng chất tan thực tế phải lấy theo đề chứ không dùng wS nóng/100. Nếu tinh thể ngậm nước, một phần nước bị đưa vào tinh thể nên w cuối không còn bằng w đầu. Nếu dung môi bay hơi, cũng phải tính lại lượng nước cuối. Trong ba tình huống này, áp dụng ngay công thức hiệu độ tan thường dẫn đến sai dù phép nhân chia đều chính xác.

Cần chú ý cả điều kiện tách tinh thể. Dung dịch có thể tồn tại ở trạng thái quá bão hòa trong thực tế. Bài toán phổ thông thường yêu cầu hoặc ngầm xác định rằng quá trình kết tinh đã xảy ra đến cân bằng. Không dùng một phép tính cân bằng để khẳng định tốc độ tạo tinh thể hay thời điểm tinh thể xuất hiện trong thí nghiệm thật.

3. Ví dụ 1: đã biết khối lượng nước

Dung dịch bão hòa của chất X ở nhiệt độ cao chứa 200 g nước. Độ tan của X ở nhiệt độ đầu là 60 g/100 g nước, ở nhiệt độ cuối là 25 g/100 g nước. Làm nguội không bay hơi nước, tinh thể X khan tách ra. Hãy tính khối lượng tinh thể và khối lượng dung dịch mẹ còn lại.

Ban đầu có 200 × 60/100 = 120 g X hòa tan. Ở nhiệt độ cuối, 200 g nước giữ được 200 × 25/100 = 50 g X. Do đó tinh thể thu được là 120 − 50 = 70 g. Dung dịch mẹ gồm 200 g nước và 50 g X, tổng cộng 250 g. Kiểm tra bảo toàn khối lượng: 320 g ban đầu bằng 70 g tinh thể cộng 250 g dung dịch mẹ.

Một lỗi dễ mắc là lấy 320 × (60 − 25)/100 và được 112 g. Công thức hiệu độ tan sử dụng khối lượng nước, không sử dụng khối lượng dung dịch. Khi kiểm tra lại lượng chất tan còn lại, 120 − 112 = 8 g trong 200 g nước, không đạt độ tan cuối 25 g/100 g nước. Phép kiểm tra thành phần giúp phát hiện sai ngay mà không cần làm lại từ đầu.

4. Ví dụ 2: biết tổng khối lượng dung dịch

Có 280 g dung dịch X bão hòa ở nhiệt độ đầu, S đầu = 40. Làm nguội đến nhiệt độ có S cuối = 15. Coi tinh thể khan và không bay hơi nước. Bước quan trọng nhất là tách nước: w = 280 × 100/140 = 200 g. Lượng X ban đầu bằng 80 g, không phải 112 g như cách lấy 40% của 280.

Ở nhiệt độ cuối còn hòa tan 200 × 15/100 = 30 g X. Khối lượng kết tinh là 80 − 30 = 50 g. Dung dịch mẹ có khối lượng 230 g. Nếu cần nồng độ phần trăm của dung dịch mẹ, C% = 30/230 × 100% ≈ 13,04%. Độ tan 15 không có nghĩa nồng độ phần trăm bằng 15% vì hai mẫu số khác nhau.

Có thể tính nhanh nồng độ của dung dịch bão hòa cuối bằng C% = 100S/(100 + S). Thay S = 15 được 1 500/115 ≈ 13,04%. Hai cách trùng nhau là kiểm tra chéo hữu ích. Đừng làm tròn quá sớm: giữ phân số hoặc nhiều chữ số trong bước trung gian, chỉ làm tròn ở đáp số theo yêu cầu đề.

5. Ví dụ 3: dung dịch đầu chưa bão hòa

Một dung dịch chứa 35 g X trong 100 g nước ở nhiệt độ cao. Khi làm nguội đến nhiệt độ cuối, độ tan bằng 20 g/100 g nước. Giả sử X kết tinh khan đến cân bằng và nước không hao hụt. Không cần biết độ tan đầu để giải: lượng X thực tế ban đầu đã được cho trực tiếp là 35 g.

Ở cuối còn 20 g X hòa tan, nên khối lượng tinh thể là 15 g. Dung dịch mẹ có khối lượng 120 g. Nếu thay dữ kiện đầu thành 18 g X trong 100 g nước thì không có tinh thể tách ra ở nhiệt độ cuối theo mô hình này, vì 18 g nhỏ hơn khả năng hòa tan 20 g. Kết quả âm của phép trừ không phải “khối lượng tinh thể âm”; nó cho biết điều kiện kết tinh không được thỏa mãn.

Vì vậy một quy trình tổng quát hơn là tính khả năng hòa tan cuối, so với lượng chất tan thực có, rồi mới kết luận. Nếu chất tan nhiều hơn sức chứa cuối, phần chênh lệch có thể kết tinh khi đạt cân bằng. Nếu ít hơn hoặc bằng, không được tự tạo ra lượng tinh thể chỉ vì nhiệt độ giảm. Việc làm nguội là điều kiện thay đổi, không phải bảo đảm mọi dung dịch đều kết tinh.

6. Ví dụ 4: có một phần nước bay hơi

Ban đầu có 160 g dung dịch bão hòa X với S đầu = 60. Trong quá trình xử lý rồi làm nguội, 20 g nước bay hơi. Ở nhiệt độ cuối S = 20, tinh thể khan tách ra. Hãy tìm khối lượng tinh thể. Bài này cần bảo toàn riêng nước và chất tan, không dùng công thức hiệu độ tan với cùng một w.

Lượng nước đầu bằng 160 × 100/160 = 100 g, chất tan đầu bằng 60 g. Nước cuối bằng 80 g. Lượng X còn trong dung dịch mẹ là 80 × 20/100 = 16 g. Vì chất tan không bay hơi, tinh thể thu được 60 − 16 = 44 g. Dung dịch mẹ gồm 80 g nước và 16 g chất tan, khối lượng 96 g.

Kiểm tra toàn hệ: 160 = 20 + 44 + 96. Ba số ở vế phải lần lượt là nước bay hơi, tinh thể và dung dịch mẹ. Nếu bỏ phần bay hơi, bạn sẽ tính 40 g tinh thể, thấp hơn 4 g. Đó là lượng X lẽ ra được 20 g nước bị mất giữ lại ở độ tan cuối. Cách giải bằng cân bằng từng thành phần giúp bài toán minh bạch hơn nhớ nhiều công thức rời rạc.

7. Năm bài tự luyện có hướng dẫn kiểm tra

Bài 1. Có 150 g nước trong dung dịch bão hòa, độ tan giảm từ 50 xuống 30. Tính tinh thể khan khi không mất nước. Đáp số: 30 g. Hướng dẫn: đầu có 75 g chất tan, cuối còn 45 g, hiệu bằng 30. Dung dịch mẹ là 195 g. Tổng 225 g ban đầu được giữ nguyên sau khi tách tinh thể.

Bài 2. Có 360 g dung dịch bão hòa tại S đầu = 80. Làm nguội tới S cuối = 35. Đáp số: 90 g tinh thể. Hướng dẫn: nước bằng 360 × 100/180 = 200 g; chất tan đầu 160 g; chất tan cuối 70 g. Kiểm tra dung dịch mẹ 270 g và 90 g tinh thể cộng thành 360 g.

Bài 3. Dung dịch chứa 24 g X và 80 g nước. Độ tan cuối bằng 25. Tính tinh thể khan khi kết tinh đến cân bằng. Đáp số: 4 g. Hướng dẫn: khả năng hòa tan cuối là 20 g, không phải 25 g vì lượng nước chỉ bằng 80% của 100 g. Dung dịch mẹ có 100 g, tương ứng nồng độ 20%.

Bài 4. Có 260 g dung dịch bão hòa tại S đầu = 30. Làm nguội đến S cuối = 10 và mất 10 g nước. Đáp số: 41 g tinh thể. Hướng dẫn: nước đầu 200 g, chất tan đầu 60 g, nước cuối 190 g; cuối còn 19 g X hòa tan. Kiểm tra: 260 = 10 + 41 + 209. Nếu có kết quả 40 g, bạn đã bỏ qua phần nước bay hơi.

Bài 5. Có 100 g nước trong dung dịch bão hòa ở S đầu = 45. Sau khi làm nguội, thu 25 g tinh thể khan, không mất nước. Tìm độ tan cuối. Đáp số: S cuối = 20 g/100 g nước. Hướng dẫn: chất tan còn lại là 45 − 25 = 20 g. Vì nước đúng 100 g nên giá trị ấy chính là độ tan. Với lượng nước khác, phải nhân tỉ số chất tan/nước với 100.

8. Khi nào cần đổi cách làm?

Nếu đề ghi công thức tinh thể có dấu chấm và phân tử nước, chẳng hạn dạng muối·nH₂O, không áp dụng trực tiếp các đáp số trên. Một gam tinh thể khi ấy gồm cả muối và nước. Bạn phải đặt khối lượng tinh thể, tính phần khối lượng muối và nước trong nó rồi viết điều kiện bão hòa cho dung dịch còn lại. Bài này cố ý giới hạn ở tinh thể khan để giữ một phương pháp rõ ràng.

Trước khi nộp, gạch chân ba cụm: “bão hòa ban đầu”, “không bay hơi nước” và “tinh thể khan”. Nếu thiếu cụm nào, hãy xem đề có dữ kiện tương đương không. Sau khi tính, kiểm tra lượng chất tan còn lại chia lượng nước còn lại, nhân 100 có bằng độ tan cuối hay không. Cuối cùng kiểm tra tổng khối lượng và bảo đảm tinh thể không vượt lượng chất tan ban đầu. Hai phép kiểm tra này đủ phát hiện phần lớn lỗi thường gặp.

Đọc tiếp: Chuyên đề dung dịch và nồng độ ClassOn.

Nguồn đối chiếu khái niệm: OpenStax. Số liệu và bài tập trong bài do ClassOn tự biên soạn để luyện tập, không phải đề thi chính thức.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗