Khi nhập bảng tần số trên Casio fx-880BTG, cần kiểm tra tổng tần số n trước, rồi chọn độ lệch chuẩn theo công thức đề bài. Không chọn sx chỉ vì đề có chữ “mẫu”. Hai chỉ số σx và sx trên máy dùng hai mẫu số khác nhau: n và n − 1.
Bài hướng dẫn dùng một bảng nhỏ để bạn kiểm tra từng bước bằng tay. Phần menu tham chiếu tài liệu chính thức của máy fx-880BTG vật lý, không đồng nhất với fx-880BTG PLUS hoặc giao diện mô phỏng. Các hình là sơ đồ kiến thức tự biên soạn, không phải ảnh chụp kiểm thử máy thật.
1. Bảng tần số có ba hàng chưa chắc chỉ có ba số liệu
Giả sử có mười kết quả đo được ghi gọn như sau: giá trị 4 xuất hiện hai lần, giá trị 6 xuất hiện ba lần và giá trị 8 xuất hiện năm lần. Bảng chỉ có ba giá trị khác nhau nhưng số quan sát là 2 + 3 + 5 = 10.
| Giá trị x | Tần số f | Tích f × x | Tích f × x² |
|---|---|---|---|
| 4 | 2 | 8 | 32 |
| 6 | 3 | 18 | 108 |
| 8 | 5 | 40 | 320 |
| Tổng | 10 | 66 | 460 |
Dãy đầy đủ tương ứng là 4, 4, 6, 6, 6, 8, 8, 8, 8, 8. Hai cách biểu diễn này phải cho cùng trung bình và cùng độ lệch chuẩn nếu bạn chọn cùng công thức. Đây là phép đối chiếu quan trọng khi chưa tin bảng vừa nhập.
Nếu chỉ nhập 4, 6, 8 và bỏ qua tần số, bạn đang tính cho một dãy khác. Khi đó n = 3 và trung bình bằng 6. Trong bảng đúng, giá trị 8 xuất hiện nhiều nhất nên trung bình lớn hơn 6; đáp án 6,6 vì thế hợp lý ngay từ cách nhìn phân bố.
2. Chuẩn bị dữ liệu trước khi bật Frequency
Theo tài liệu Statistics của Casio fx-880BTG, thay đổi Frequency hoặc đổi giữa biến đơn và biến đôi sẽ xóa dữ liệu đang nhập. Vì vậy hãy chép dữ liệu cần giữ ra giấy trước, chọn kiểu tính và bật cột tần số ngay từ đầu.
- Mở ứng dụng Statistics, chọn 1-Variable.
- Trong bộ soạn thảo, mở TOOLS → Frequency → On.
- Nhập các giá trị 4, 6, 8 vào cột x và tần số 2, 3, 5 ở các hàng tương ứng.
- Mở danh sách 1-Var Results để đọc kết quả.
Cần đối chiếu đúng hàng khi di chuyển giữa hai cột. Ghi nhầm tần số 5 cho giá trị 4 sẽ thay đổi phân bố, dù tổng tần số vẫn bằng 10. Không chỉ nhìn thấy n đúng rồi bỏ qua các giá trị còn lại.
Các bước menu trên là hướng dẫn theo tài liệu hãng, chưa phải báo cáo thao tác trên máy vật lý. Nếu menu của bạn khác, đọc lại tên model và mục hướng dẫn đúng phiên bản trước khi tiếp tục; không áp một chuỗi phím nhớ từ máy 580 sang máy 880.
3. Kiểm tra n, tổng và trung bình trước độ lệch chuẩn
Ba số nên kiểm tra đầu tiên là n = 10, Σx = 66 và x̄ = 6,6. Ký hiệu Σx trong kết quả thống kê là tổng của toàn bộ mười quan sát, không chỉ tổng ba giá trị khác nhau đang nhìn thấy trong bảng.
Tính tay: 2 × 4 + 3 × 6 + 5 × 8 = 8 + 18 + 40 = 66. Chia cho tổng tần số 10 được 6,6. Bạn không lấy (4 + 6 + 8)/3 vì công thức đó vô tình cho ba giá trị trọng số bằng nhau.
Nếu n sai, quay lại cột tần số. Nếu n đúng nhưng tổng sai, kiểm tra cả cột giá trị và sự ghép đôi giữa x với f. Nếu n và tổng cùng đúng mà trung bình bạn chép ra khác 6,6, kiểm tra xem mình có đang đọc nhầm hàng kết quả không.
Tổng bình phương là một kiểm tra bổ sung: 2 × 4² + 3 × 6² + 5 × 8² = 460. Không nhầm tổng bình phương này với bình phương của tổng: 66² = 4356. Hai đại lượng trả lời hai phép tính khác nhau.
4. Vì sao σx và sx cùng đúng nhưng không bằng nhau?
Với dữ liệu đang xét, độ lệch chuẩn dùng mẫu số n được tính bằng căn của trung bình các bình phương độ lệch. Đặt Q là tổng có trọng số của các bình phương khoảng cách tới trung bình: Q = Σf(x − x̄)².
Ở đây, Q = 2(4 − 6,6)² + 3(6 − 6,6)² + 5(8 − 6,6)². Từng phần là 13,52; 1,08 và 9,8. Cộng lại được Q = 24,4. Vì vậy phương sai dùng mẫu số n là 24,4/10 = 2,44.
Độ lệch chuẩn tương ứng bằng √2,44 ≈ 1,562050. Đó là giá trị cần đối chiếu với σx theo cách đặt tên của máy. Nếu đề yêu cầu công thức chia n, đây là kết quả phù hợp.
Với công thức hiệu chỉnh dùng mẫu số n − 1, phương sai bằng 24,4/9 ≈ 2,711111; căn bậc hai cho 1,646545. Giá trị này đối chiếu với sx. Cùng dữ liệu, mẫu số nhỏ hơn làm phương sai hiệu chỉnh lớn hơn.
Điểm dễ nhầm trong bài học phổ thông: chữ “mẫu số liệu” và ký hiệu s trong sách không đủ để quyết định chọn sx trên máy. Hãy xem công thức mà đề, sách hoặc giáo viên đang sử dụng. Nếu mẫu số là n thì chọn kết quả chia n, dù tên bài vẫn có chữ “mẫu”.
Không cần tranh luận máy nào đúng hơn khi hai bạn đọc hai hàng khác nhau. Trước hết ghi rõ công thức, n và mẫu số. Cách ghi này giúp người chấm hiểu phương pháp, thay vì chỉ thấy hai số gần nhau không có giải thích.
5. Một cách tính thứ hai để tự kiểm chứng
Bạn có thể kiểm tra phương sai chia n bằng công thức Σfx²/n − x̄². Với bảng trên: 460/10 − 6,6² = 46 − 43,56 = 2,44. Kết quả trùng với cách cộng từng bình phương độ lệch.
Hai cách tính độc lập về thao tác giúp phát hiện lỗi chép số. Nếu công thức thứ nhất cho 2,44 còn công thức thứ hai ra số âm đáng kể, dữ liệu hoặc phép bình phương đã sai. Phương sai không thể âm về mặt toán học.
Đừng làm tròn x̄ từ 6,6 thành 7 rồi đưa vào công thức kiểm tra. Lúc đó bạn không còn tính đúng khoảng cách tới trung bình. Với dữ liệu có trung bình là phân số dài, giữ giá trị chính xác hoặc đủ chữ số trung gian và chỉ làm tròn ở đáp án cuối.
Đơn vị cũng giúp kiểm tra: nếu x đo bằng giây, phương sai đo bằng giây bình phương; độ lệch chuẩn trở lại đơn vị giây. Không ghi 2,44 giây như đáp án độ lệch chuẩn trong ví dụ này.
6. Các lỗi nhập bảng thường gặp
Nhập phần trăm vào cột tần số: nếu bảng cho 20%, 30%, 50%, cần biết tổng số quan sát để quy về số lần xuất hiện khi bài yêu cầu thống kê theo tần số. Với tổng 10, tần số là 2, 3, 5. Chỉ biết phần trăm chưa xác định được n thật.
Nhầm số nhóm với số quan sát: ba hàng không có nghĩa n = 3. Nếu dữ liệu là các khoảng như [0; 5), [5; 10), đó lại là mẫu ghép nhóm. Thường phải xác định giá trị đại diện rồi mới tính, và kết quả có thể chỉ là xấp xỉ cho dữ liệu gốc.
Nhập xong mới bật tần số: đây là tình huống dễ mất công vì thay đổi Frequency xóa bảng theo tài liệu hãng. Hãy chuẩn bị bản dữ liệu ngoài máy và thiết lập trước. Không cần reset toàn bộ máy để giải quyết một bảng nhập thiếu tần số.
Chọn biến đôi chỉ vì có hai cột: cột x và cột Freq vẫn mô tả một biến. Hai biến là trường hợp mỗi quan sát có một cặp x, y, chẳng hạn chiều cao và cân nặng. Tần số không tự trở thành biến thứ hai.
7. Hai bài tập ngắn để phát hiện lỗi nhanh
Bài 1: dữ liệu không phân tán
Giá trị 7 xuất hiện bốn lần. Khi đó n = 4, tổng bằng 28, trung bình bằng 7. Mọi độ lệch đều bằng 0 nên cả độ lệch chuẩn chia n và hiệu chỉnh đều bằng 0. Nếu bạn nhận một giá trị dương, kiểm tra xem bảng còn hàng cũ hoặc nhập nhầm giá trị không.
Bài 2: bảng nhỏ với hai mức điểm
Giá trị 2 xuất hiện một lần và giá trị 5 xuất hiện hai lần. Dãy đầy đủ là 2, 5, 5; n = 3, tổng 12, trung bình 4. Tổng bình phương độ lệch bằng (2 − 4)² + 2(5 − 4)² = 6.
Chia n được phương sai 2 và độ lệch chuẩn √2 ≈ 1,414214. Chia n − 1 được phương sai 3 và độ lệch chuẩn √3 ≈ 1,732051. Chỉ đổi cách chia, không đổi dữ liệu. Đây là ví dụ ngắn để kiểm tra bạn đã đọc đúng hàng σx hay sx.
8. Luyện trên ClassOn mà không nhầm với máy thật
Bạn có thể mở máy tính Casio online ClassOn để thực hành. Đó là công cụ mô phỏng học tập độc lập; hướng dẫn menu vật lý trong bài không chứng minh mọi cột và phím trên website giống hệt máy fx-880BTG.
Nếu giao diện chỉ cho nhập dãy số, dùng dãy đầy đủ của ví dụ để đối chiếu, không tự cho rằng nó đã nhận bảng tần số. Bài thống kê bằng máy tính Casio trên ClassOn mô tả một luồng riêng; cần đọc đúng phạm vi trước khi làm theo.
Với bài ghép nhóm, xem thêm phương sai và độ lệch chuẩn của số liệu ghép nhóm. Nhớ kiểm tra loại dữ liệu trước: giá trị rời rạc và khoảng ghép nhóm không được nhập theo cùng một suy đoán.