Bạn hãy tưởng tượng mình đang xâu một chiếc vòng tay bằng hạt cườm. Bạn cầm hạt đầu tiên, rồi xâu hạt thứ hai vào, buộc một nút thắt giữa hai hạt để chúng dính vào nhau. Xâu hạt thứ ba, lại thêm một nút thắt. Cứ như vậy, mỗi lần thêm một hạt mới, bạn lại thêm đúng một nút thắt. Đến khi chiếc vòng có 1.500 hạt, bạn đếm lại số nút thắt: không phải 1.500 mà là 1.499 — vì hạt đầu tiên không cần nút thắt nào để đứng một mình, chỉ từ hạt thứ hai trở đi mỗi hạt mới mang theo một nút thắt.
Phân tử ARN cũng được "xâu" lên y hệt như vậy trong quá trình sao mã. Enzim ARN pôlimeraza gắn từng ribônuclêôtit tự do vào mạch ARN đang dài ra, và mỗi lần gắn thêm một ribônu mới, một liên kết hoá trị lại được hình thành để nối ribônu mới với ribônu đứng ngay trước nó. Trong bài viết này, bạn sẽ học công thức tính số liên kết hoá trị hình thành khi sao mã — một công thức chỉ có một phép trừ và một phép nhân, nhưng lại là nơi rất nhiều bạn mất điểm vì quên trừ đi 1, hoặc nhầm với tổng số liên kết hoá trị có trong phân tử ARN.
Liên kết hoá trị trong ARN là liên kết nào?
Trước khi tính toán, bạn cần phân biệt rõ liên kết hoá trị với liên kết hiđrô vừa học ở bài trước. Liên kết hiđrô là liên kết yếu nằm giữa hai mạch ADN, giữ các cặp bazơ với nhau, và nó bị phá vỡ khi gen tách mạch. Liên kết hoá trị thì khác hẳn: nó là liên kết bền vững nằm dọc theo một mạch, nối các đơn phân với nhau thành một chuỗi dài. Trong phân tử ARN, liên kết hoá trị nối các ribônu với nhau được gọi là liên kết phôtphođieste — cái tên này chỉ đơn giản nói rằng liên kết được tạo ra qua nhóm phôtphat nối đường ribôzơ của ribônu này với đường ribôzơ của ribônu kế tiếp.
Bạn hãy nhìn vào một ribônu: nó gồm ba thành phần là bazơ nitơ, đường ribôzơ và nhóm phôtphat. Trong mỗi ribônu, nhóm phôtphat gắn với đường ribôzơ bằng một liên kết hoá trị — gọi là liên kết hoá trị trong ribônu. Còn giữa hai ribônu kế tiếp nhau, nhóm phôtphat của ribônu này gắn với đường ribôzơ của ribônu kia bằng một liên kết hoá trị khác — gọi là liên kết hoá trị giữa các ribônu, hay liên kết phôtphođieste. Hai loại liên kết này tuy đều là liên kết hoá trị nhưng vai trò hoàn toàn khác nhau, và điều quan trọng là: khi sao mã, chỉ có loại liên kết giữa các ribônu mới được hình thành thêm, còn loại liên kết trong mỗi ribônu thì đã có sẵn trong ribônu tự do từ trước.
Gen mẫu mà chúng ta dùng xuyên suốt bài này có N = 3.000 nu, mỗi mạch có 1.500 nu. Phân tử ARN được tổng hợp từ gen này có rN = 1.500 ribônu. Bạn hãy giữ con số 1.500 này trong đầu, vì mọi phép tính trong bài đều bắt đầu từ nó: một phân tử ARN có 1.500 ribônu thì có bao nhiêu liên kết hoá trị nối các ribônu với nhau? Câu trả lời là 1.499 — đúng như số nút thắt trên chiếc vòng 1.500 hạt ở đầu bài.
Vì sao mỗi phân tử ARN mới có đúng rN − 1 liên kết hoá trị hình thành?
Bạn hãy đếm thật chậm cùng tôi. Một phân tử ARN chỉ có 1 ribônu thì có 0 liên kết hoá trị giữa các ribônu, vì chẳng có ribônu thứ hai nào để nối vào. Thêm ribônu thứ hai, bạn nối nó với ribônu thứ nhất bằng 1 liên kết. Thêm ribônu thứ ba, bạn nối nó với ribônu thứ hai bằng 1 liên kết nữa, tổng cộng 2 liên kết. Thêm ribônu thứ tư, tổng cộng 3 liên kết. Bạn thấy quy luật chưa? Số liên kết luôn ít hơn số ribônu đúng 1 đơn vị, vì ribônu đầu tiên không cần liên kết nào để bắt đầu chuỗi.
Quy luật này đúng với mọi chuỗi, không riêng gì ARN. Một sợi dây có 10 mắt xích thì có 9 chỗ nối. Một hàng người có 30 người nắm tay nhau thì có 29 cái bắt tay. Một phân tử ARN có rN ribônu thì có rN − 1 liên kết hoá trị nối các ribônu với nhau. Đó là lý do công thức của bài hôm nay lại có phép trừ 1 — không phải là một con số bí ẩn nào đó trong sách giáo khoa, mà là hệ quả trực tiếp của cách một chuỗi được nối lại từ các mắt xích rời rạc.
Bây giờ bạn hãy nghĩ tiếp: khi sao mã diễn ra, các ribônu tự do trong môi trường nội bào lần lượt được gắn vào mạch ARN đang dài ra. Mỗi lần gắn thêm một ribônu, enzim ARN pôlimeraza tạo ra một liên kết hoá trị mới để nối ribônu đó với ribônu đứng trước nó. Ribônu đầu tiên được gắn vào thì chưa có liên kết nào, vì chưa có ribônu nào đứng trước nó. Đến khi phân tử ARN hoàn thành với rN ribônu, tổng số liên kết hoá trị đã hình thành trong quá trình đó là rN − 1. Và nếu gen sao mã K lần, tạo ra K phân tử ARN giống nhau, thì tổng số liên kết hoá trị hình thành là K lần số đó.
Công thức tính số liên kết hoá trị hình thành khi sao mã
Gọi rN là tổng số ribônuclêôtit của phân tử ARN, K là số lần sao mã của gen. Số liên kết hoá trị hình thành khi sao mã được tính như sau:
Qua 1 lần sao mã: HT hình thành = rN − 1
Qua K lần sao mã: ΣHT hình thành = K × (rN − 1)
Trong đó:
- rN là tổng số ribônuclêôtit của phân tử ARN, bằng số nuclêôtit trên một mạch của gen (rN = N/2).
- K là số lần gen sao mã, cũng là số phân tử ARN được tạo ra.
- HT hình thành là số liên kết hoá trị (liên kết phôtphođieste) nối các ribônu với nhau, được tạo ra mới trong quá trình sao mã.
- Số 1 trong công thức là vì ribônu đầu tiên không cần liên kết nào để bắt đầu chuỗi.
- Σ là ký hiệu tổng, nghĩa là cộng dồn qua tất cả K lần sao mã.
Bạn hãy chú ý một điểm rất quan trọng: công thức này chỉ tính số liên kết hoá trị hình thành mới giữa các ribônu trong quá trình sao mã. Nó không tính số liên kết hoá trị đã có sẵn trong mỗi ribônu tự do (liên kết giữa nhóm phôtphat với đường ribôzơ), vì những liên kết đó không được tạo ra trong sao mã mà đã tồn tại sẵn trước khi ribônu được gắn vào chuỗi. Nếu đề bài hỏi tổng số liên kết hoá trị có trong một phân tử ARN thì đáp số sẽ khác — chúng ta sẽ nói kỹ về sự khác nhau này ở phần sau của bài.
Bảng tóm tắt các công thức con
| Đại lượng cần tính | Công thức | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tổng số ribônu của ARN | rN = N/2 | Số ribônu bằng số nu trên một mạch gen |
| HT hình thành qua 1 lần sao mã | HT = rN − 1 | Chỉ tính liên kết giữa các ribônu |
| Tổng HT hình thành qua K lần sao mã | ΣHT = K × (rN − 1) | Mỗi lần sao mã tạo ra rN − 1 liên kết |
| Tổng số HT có trong 1 phân tử ARN | HT ARN = 2 × rN − 1 | Gồm rN − 1 liên kết giữa các ribônu và rN liên kết trong mỗi ribônu |
| Số phân tử ARN tạo ra | Số ARN = K | Mỗi lần sao mã tạo ra 1 phân tử ARN |
Ví dụ minh họa có lời giải chi tiết
Ví dụ 1: Tính số liên kết hoá trị qua một lần sao mã
Đề bài: Gen mẫu có N = 3.000 nu. Gen sao mã 1 lần tạo ra một phân tử ARN. Tính số liên kết hoá trị được hình thành trong quá trình sao mã đó.
Lời giải:
Bước 1: Tính tổng số ribônu của ARN: rN = N/2 = 3.000 ÷ 2 = 1.500 ribônu.
Bước 2: Áp dụng công thức HT hình thành = rN − 1 = 1.500 − 1 = 1.499 liên kết.
Đáp số: 1.499 liên kết hoá trị.
Bạn hãy kiểm tra lại bằng cách đếm như xâu chuỗi hạt: 1.500 ribônu nối với nhau bằng 1.499 liên kết, vì ribônu đầu tiên không cần liên kết nào. Nếu bạn tính ra 1.500 thì bạn đã quên trừ 1 — đó chính là lỗi phổ biến nhất của dạng bài này.
Ví dụ 2: Tính tổng số liên kết hoá trị qua nhiều lần sao mã
Đề bài: Gen mẫu có rN = 1.500 ribônu. Gen sao mã 4 lần. Tính tổng số liên kết hoá trị được hình thành qua cả 4 lần sao mã.
Lời giải:
Bước 1: Ghi lại dữ kiện: rN = 1.500 ribônu, K = 4 lần.
Bước 2: Số liên kết hoá trị hình thành trong một lần sao mã: rN − 1 = 1.500 − 1 = 1.499 liên kết.
Bước 3: Tổng số liên kết hoá trị hình thành qua 4 lần: ΣHT = 4 × 1.499 = 5.996 liên kết.
Đáp số: 5.996 liên kết hoá trị.
Bạn hãy để ý thứ tự tính: trừ 1 trước rồi mới nhân với K. Nếu bạn nhân trước rồi mới trừ (4 × 1.500 − 1 = 5.999) thì đáp số sai, vì mỗi phân tử ARN đều thiếu đi một liên kết ở đầu chuỗi, nên phải trừ 1 trong mỗi lần sao mã, không phải chỉ trừ 1 một lần duy nhất cho cả 4 lần. Bạn hãy tính thử: 4 phân tử ARN, mỗi phân tử thiếu 1 liên kết ở đầu, tổng cộng thiếu 4 liên kết so với 4 × 1.500 = 6.000, nên đáp số đúng là 6.000 − 4 = 5.996.
Ví dụ 3: Gen ngắn hơn với số lần sao mã khác
Đề bài: Một gen khác có N = 2.400 nu. Gen sao mã 3 lần. Tính tổng số liên kết hoá trị được hình thành.
Lời giải:
Bước 1: Tính tổng số ribônu của ARN: rN = N/2 = 2.400 ÷ 2 = 1.200 ribônu.
Bước 2: Số liên kết hoá trị hình thành trong một lần sao mã: rN − 1 = 1.200 − 1 = 1.199 liên kết.
Bước 3: Tổng số liên kết hoá trị hình thành qua 3 lần: ΣHT = 3 × 1.199 = 3.597 liên kết.
Đáp số: 3.597 liên kết hoá trị.
Ví dụ này cho thấy bạn phải tính rN từ N của gen trong đề trước đã, đừng lấy rN = 1.500 của gen mẫu ra dùng. Gen này ngắn hơn gen mẫu nên mỗi phân tử ARN của nó cũng ngắn hơn, chỉ có 1.200 ribônu và 1.199 liên kết hoá trị hình thành trong một lần sao mã.
Ví dụ 4: Dạng đề ngược tìm số ribônu và số nu của gen
Đề bài: Một gen sao mã 6 lần, tổng số liên kết hoá trị được hình thành là 8.994. Tính tổng số ribônu của phân tử ARN và tổng số nuclêôtit của gen.
Lời giải:
Bước 1: Ghi lại dữ kiện: K = 6 lần, ΣHT = 8.994 liên kết.
Bước 2: Từ công thức ΣHT = K × (rN − 1), suy ra rN − 1 = ΣHT ÷ K = 8.994 ÷ 6 = 1.499 liên kết.
Bước 3: Suy ra tổng số ribônu: rN = 1.499 + 1 = 1.500 ribônu.
Bước 4: Tính tổng số nu của gen: N = 2 × rN = 2 × 1.500 = 3.000 nu.
Đáp số: rN = 1.500 ribônu; N = 3.000 nu.
Dạng đề ngược này gộp hai kỹ năng: chia ngược để tìm rN − 1 rồi cộng 1 để ra rN, sau đó nhân đôi để ra N. Bạn hãy nhớ: sau khi chia ra 1.499 thì phải cộng thêm 1 mới được rN, vì 1.499 là số liên kết, còn số ribônu thì nhiều hơn số liên kết đúng 1 đơn vị. Đây chính là gen mẫu của chúng ta, nên đáp số 3.000 nu là một cách kiểm tra chéo rất tốt.
Phân biệt "liên kết hoá trị hình thành khi sao mã" với "liên kết hoá trị có trong ARN"
Đây là phần mà nhiều bạn nhầm nhất, nên bạn hãy đọc thật kỹ. Khi đề bài hỏi "số liên kết hoá trị hình thành khi sao mã", đáp số là rN − 1 cho một lần sao mã. Nhưng khi đề bài hỏi "phân tử ARN có bao nhiêu liên kết hoá trị", đáp số lại là 2 × rN − 1. Hai con số này khác nhau gần gấp đôi, và sự khác nhau đến từ việc trong mỗi ribônu đã có sẵn một liên kết hoá trị gắn nhóm phôtphat vào đường ribôzơ.
| Loại liên kết hoá trị | Số lượng trong 1 phân tử ARN | Có được hình thành khi sao mã không? |
|---|---|---|
| Liên kết giữa các ribônu (phôtphođieste) | rN − 1 | Có, được tạo mới khi gắn ribônu vào chuỗi |
| Liên kết trong mỗi ribônu (phôtphat – đường) | rN | Không, đã có sẵn trong ribônu tự do |
| Tổng số liên kết hoá trị trong ARN | 2 × rN − 1 | Chỉ rN − 1 trong số đó là hình thành mới |
Bạn hãy áp dụng vào gen mẫu với rN = 1.500 ribônu. Số liên kết hoá trị hình thành khi sao mã 1 lần là 1.500 − 1 = 1.499. Còn tổng số liên kết hoá trị có trong phân tử ARN đó là 2 × 1.500 − 1 = 2.999, gồm 1.499 liên kết giữa các ribônu và 1.500 liên kết trong mỗi ribônu. Bạn thấy đấy: hai đáp số 1.499 và 2.999 khác nhau rất xa, nhưng cả hai đều đúng — chỉ khác nhau ở chỗ đề bài hỏi cái gì. Vì vậy, trước khi thay số, bạn hãy đọc kỹ đề: nếu đề hỏi "hình thành" thì dùng rN − 1, nếu đề hỏi "có trong phân tử ARN" thì dùng 2 × rN − 1.
Một cách nhớ nhanh: liên kết hoá trị hình thành khi sao mã chỉ đếm những cái "mới nối" trong lúc xâu chuỗi, còn tổng số liên kết hoá trị trong ARN thì đếm cả những cái "có sẵn" trong từng hạt cườm. Khi bạn xâu vòng tay, bạn chỉ tạo ra các nút thắt giữa các hạt, còn bản thân mỗi hạt cườm thì đã nguyên vẹn từ trước rồi.
Lỗi sai thường gặp khi tính liên kết hoá trị khi sao mã
Lỗi 1: Quên trừ 1.
Đây là lỗi phổ biến nhất. Bạn tính HT hình thành = rN = 1.500 thay vì 1.499. Nguyên nhân là quên mất ribônu đầu tiên không cần liên kết nào. Cách phòng tránh: mỗi khi tính xong, bạn hãy tự hỏi "ribônu đầu tiên có cần nối với ai không?" — câu trả lời là không, nên phải trừ 1.
Lỗi 2: Nhân trước rồi mới trừ 1.
Đề hỏi tổng qua K = 4 lần mà bạn tính 4 × 1.500 − 1 = 5.999 thay vì 4 × 1.499 = 5.996. Sai lầm ở đây là chỉ trừ 1 một lần cho cả 4 phân tử ARN, trong khi mỗi phân tử đều thiếu 1 liên kết ở đầu chuỗi. Cách phòng tránh: luôn tính số liên kết của một lần sao mã trước (rN − 1), rồi mới nhân với K.
Lỗi 3: Nhầm với tổng số liên kết hoá trị trong ARN.
Đề hỏi số liên kết hình thành khi sao mã mà bạn trả lời 2 × rN − 1 = 2.999. Con số này là tổng số liên kết hoá trị có trong phân tử ARN, gồm cả những liên kết đã có sẵn trong mỗi ribônu. Bạn hãy đọc kỹ đề: chữ "hình thành" nghĩa là chỉ đếm những liên kết được tạo ra mới trong quá trình sao mã.
Lỗi 4: Lấy rN của gen mẫu áp cho gen khác.
Đề cho một gen khác với N riêng mà bạn lại lấy rN = 1.500 của gen mẫu ra tính. Mỗi gen có rN riêng, tính từ N của chính gen đó bằng công thức rN = N/2. Bạn hãy tính rN mới cho mỗi đề bài.
Lỗi 5: Nhầm liên kết hoá trị với liên kết hiđrô.
Có bạn trả lời số liên kết hoá trị hình thành là H = 3.600, đó là số liên kết hiđrô của gen mẫu, không phải liên kết hoá trị. Hai loại liên kết này hoàn toàn khác nhau: liên kết hiđrô giữ hai mạch ADN với nhau, còn liên kết hoá trị nối các ribônu trong phân tử ARN với nhau. Bạn nên ôn lại bài về số liên kết hiđrô khi sao mã để phân biệt cho rõ.
Bài tập tự luyện
Câu 1: Gen mẫu có rN = 1.500 ribônu. Gen sao mã 2 lần. Tính tổng số liên kết hoá trị được hình thành.
Câu 2: Một gen có N = 1.800 nu. Gen sao mã 5 lần. Tính tổng số liên kết hoá trị được hình thành.
Câu 3: Một gen sao mã 3 lần, tổng số liên kết hoá trị được hình thành là 3.597. Tính tổng số ribônu của ARN và tổng số nu của gen.
Câu 4: Phân tử ARN do gen mẫu tổng hợp có rN = 1.500 ribônu. Tính tổng số liên kết hoá trị có trong phân tử ARN đó và so sánh với số liên kết hoá trị hình thành khi sao mã 1 lần.
Câu 5: Gen mẫu sao mã 7 lần. Tính tổng số liên kết hoá trị được hình thành qua cả 7 lần.
Đáp án bài tập tự luyện
| Câu | Đáp án | Giải thích |
|---|---|---|
| 1 | ΣHT = 2.998 | Một lần sao mã hình thành rN − 1 = 1.499 liên kết. Qua 2 lần: ΣHT = 2 × 1.499 = 2.998. Nếu bạn ra 3.000 thì bạn đã quên trừ 1; nếu ra 2.999 thì bạn đã nhân trước rồi mới trừ 1 một lần duy nhất. |
| 2 | ΣHT = 4.495 | Tính rN trước: rN = N/2 = 1.800 ÷ 2 = 900 ribônu. Một lần sao mã hình thành 900 − 1 = 899 liên kết. Qua 5 lần: ΣHT = 5 × 899 = 4.495. Nếu bạn lấy rN = 1.500 của gen mẫu thì ra 7.495 là sai. |
| 3 | rN = 1.200 ribônu; N = 2.400 nu | rN − 1 = ΣHT ÷ K = 3.597 ÷ 3 = 1.199, suy ra rN = 1.199 + 1 = 1.200 ribônu. Tổng số nu của gen: N = 2 × 1.200 = 2.400 nu. Nếu bạn quên cộng 1 thì chỉ ra rN = 1.199 là sai; nếu quên nhân đôi thì chỉ ra N = 1.200. |
| 4 | Tổng HT trong ARN = 2.999; HT hình thành khi sao mã 1 lần = 1.499 | Tổng số liên kết hoá trị có trong phân tử ARN là 2 × rN − 1 = 2 × 1.500 − 1 = 2.999, gồm 1.499 liên kết giữa các ribônu và 1.500 liên kết trong mỗi ribônu. Còn số liên kết hình thành mới khi sao mã 1 lần chỉ là 1.499. Hai con số khác nhau vì một bên đếm cả liên kết có sẵn, một bên chỉ đếm liên kết tạo mới. |
| 5 | ΣHT = 10.493 | ΣHT = K × (rN − 1) = 7 × 1.499 = 10.493. Bạn có thể kiểm tra nhanh: 7 × 1.500 = 10.500, trừ đi 7 lần thiếu 1 ở đầu mỗi chuỗi thì còn 10.500 − 7 = 10.493. Nếu bạn ra 10.500 thì đã quên trừ; nếu ra 10.499 thì chỉ trừ 1 một lần. |
Câu hỏi thường gặp về liên kết hoá trị khi sao mã
Hỏi: Vì sao phải trừ 1 mà không trừ 2 hay một số khác?
Đáp: Vì chỉ có ribônu đầu tiên là không cần liên kết để bắt đầu chuỗi, còn mọi ribônu từ thứ hai trở đi đều mang theo đúng một liên kết mới khi được gắn vào. Một chuỗi có rN mắt xích thì có rN − 1 chỗ nối, đây là quy luật đếm chung của mọi chuỗi, không riêng gì ARN. Bạn có thể thử với 3 ribônu: nối ribônu 2 với ribônu 1 (1 liên kết), nối ribônu 3 với ribônu 2 (1 liên kết), tổng cộng 2 = 3 − 1.
Hỏi: Liên kết hoá trị có bị phá vỡ khi sao mã không?
Đáp: Không. Trong quá trình sao mã, liên kết hoá trị giữa các nu trong hai mạch ADN không bị phá vỡ, chỉ có liên kết hiđrô giữa hai mạch bị cắt đứt để tách mạch. Liên kết hoá trị chỉ được hình thành thêm — đó là các liên kết nối các ribônu trong phân tử ARN mới. Đây cũng là điểm khác nhau giữa hai loại liên kết mà bạn cần nhớ.
Hỏi: Tổng số liên kết hoá trị trong ARN là 2rN − 1, vậy khi sao mã K lần thì tổng là bao nhiêu?
Đáp: Nếu đề hỏi tổng số liên kết hoá trị có trong K phân tử ARN thì đáp số là K × (2 × rN − 1). Nhưng nếu đề hỏi tổng số liên kết hoá trị hình thành khi sao mã K lần thì đáp số là K × (rN − 1). Hai câu hỏi nghe giống nhau nhưng đáp số khác nhau, vì một bên đếm cả liên kết có sẵn trong mỗi ribônu, một bên chỉ đếm liên kết tạo mới. Bạn hãy đọc kỹ đề để phân biệt.
Hỏi: Mạch khuôn có ảnh hưởng gì đến số liên kết hoá trị không?
Đáp: Không. Dù mạch 1 hay mạch 2 làm khuôn thì phân tử ARN tạo ra vẫn có cùng rN ribônu, vì hai mạch của gen dài bằng nhau, đều có 1.500 nu. Mạch khuôn chỉ quyết định thành phần từng loại ribônu (rA, rU, rG, rX) chứ không quyết định tổng số ribônu hay số liên kết hoá trị. Bạn nên ôn lại công thức tính số ribônuclêôtit của ARN để thấy rõ điều này.
Hỏi: Học xong công thức này thì nên ôn thêm công thức nào?
Đáp: Bạn nên ôn lại công thức tính số liên kết hoá trị của gen để so sánh liên kết hoá trị trong ADN với trong ARN, và công thức tính số liên kết hiđrô khi sao mã để phân biệt hai loại liên kết trong cùng một quá trình sao mã. Cả ba bài dùng chung gen mẫu nên bạn chỉ cần nhớ một bộ số liệu là làm được cả chuỗi bài tập.
Kết luận
Số liên kết hoá trị hình thành khi sao mã được tính bằng công thức HT = rN − 1 cho một lần sao mã và ΣHT = K × (rN − 1) cho K lần sao mã. Toàn bộ tinh thần của công thức nằm ở con số trừ 1: ribônu đầu tiên không cần liên kết nào để bắt đầu chuỗi, mỗi ribônu sau mang theo đúng một liên kết mới. Nhớ được ý này, bạn sẽ không bao giờ quên trừ 1 nữa, và cũng không bao giờ nhầm với tổng số liên kết hoá trị có trong phân tử ARN.
Muốn thành thạo, bạn hãy làm lại các bài tập cuối bài mà không nhìn đáp án, đặc biệt là câu 4 phân biệt "hình thành" với "có trong", vì đó chính là dạng câu hỏi mà đề thi hay dùng để kiểm tra xem bạn có thực sự hiểu hay chỉ học vẹt công thức. Khi làm bài kiểm tra, nếu phép tính có nhiều con số, bạn có thể dùng máy tính Casio online để bấm nhanh và kiểm tra lại kết quả của mình. Chúc bạn học tốt và đạt điểm cao trong bài kiểm tra Sinh học sắp tới!