Bạn hãy nhìn chiếc áo khoác mình đang mặc. Hai bên thân áo được nối với nhau bằng một hàng răng khóa kéo. Muốn mở áo, bạn kéo khóa xuống: từng răng khóa bung ra, hai bên thân áo tách nhau. Muốn đóng áo, bạn kéo khóa lên: từng răng khóa cài lại đúng vào vị trí cũ, không thừa một răng, không thiếu một răng. Số răng bung ra khi mở bằng đúng số răng cài lại khi đóng — vì chiếc áo sau khi đóng vẫn là chiếc áo cũ, nguyên vẹn như trước.
Gen trong tế bào cũng làm một việc rất giống như vậy mỗi khi sao mã. Để tổng hợp một phân tử ARN, gen phải tách hai mạch của mình ra để lộ mạch khuôn, rồi sau khi ARN đã tạo xong, hai mạch lại đóng khít vào nhau như cũ. Những "răng khóa" giữ hai mạch ADN với nhau chính là các liên kết hiđrô. Trong bài viết này, bạn sẽ học công thức tính số liên kết hiđrô bị phá vỡ và hình thành khi sao mã — một công thức ngắn đến mức nhiều bạn tưởng là dễ, nhưng lại là nơi đề thi hay gài bẫy nhất, vì nó trông giống hệt công thức của quá trình nhân đôi ADN mà đáp số thì khác hẳn.
Liên kết hiđrô nằm ở đâu, có bao nhiêu?
Trước khi tính toán, bạn cần hình dung rõ liên kết hiđrô là gì. Phân tử ADN có hai mạch xoắn quanh nhau như một chiếc thang xoắn. Các bậc thang nối hai mạch với nhau chính là các cặp bazơ nitơ: A bắt cặp với T, G bắt cặp với X. Mỗi cặp bazơ được giữ với nhau bằng liên kết hiđrô — một loại liên kết yếu, dễ đứt và dễ tạo lại, đúng như cái mà tế bào cần cho những quá trình phải mở rồi đóng gen liên tục.
Điểm quan trọng là hai loại cặp bazơ không có số liên kết hiđrô bằng nhau. Một cặp A với T được nối bằng 2 liên kết hiđrô, còn một cặp G với X được nối bằng 3 liên kết hiđrô. Vì vậy, muốn biết cả gen có bao nhiêu liên kết hiđrô, bạn không thể chỉ đếm số cặp bazơ mà phải tính riêng từng loại rồi cộng lại. Công thức tính tổng số liên kết hiđrô của gen, ký hiệu là H, như sau:
H = 2A + 3G
Trong đó A là số nuclêôtit loại A của gen, G là số nuclêôtit loại G của gen. Vì A = T và G = X nên bạn cũng có thể viết H = 2T + 3X, kết quả vẫn như nhau. Gen mẫu mà chúng ta dùng xuyên suốt bài này có N = 3.000 nu, trong đó A = T = 900 nu và G = X = 600 nu. Bạn hãy tính thử: H = 2 × 900 + 3 × 600 = 1.800 + 1.800 = 3.600 liên kết hiđrô. Con số 3.600 này sẽ xuất hiện trong mọi ví dụ của bài, vì vậy bạn hãy nhớ kỹ nó: gen mẫu của chúng ta có 3.600 liên kết hiđrô giữ hai mạch với nhau.
Một lưu ý nhỏ nhưng rất hữu ích khi làm bài: gen nào càng nhiều cặp G-X thì càng nhiều liên kết hiđrô, hai mạch càng khó tách nhau ra. Bạn có thể kiểm chứng ngay với gen mẫu: nếu đổi 100 cặp A-T thành 100 cặp G-X thì H tăng thêm 100 liên kết. Điều này giải thích vì sao trong tế bào thật, những đoạn gen giàu G-X thường khó mở hơn những đoạn giàu A-T — một chi tiết mà đề thi lý thuyết thỉnh thoảng vẫn hỏi.
Sao mã mở gen ra rồi đóng lại như thế nào?
Sao mã, còn gọi là phiên mã, là quá trình tổng hợp ARN từ một gen trên ADN. Enzim ARN pôlimeraza bám vào đầu gen, tách hai mạch của gen ra để lộ mạch khuôn, rồi trượt dọc theo mạch khuôn, gắn từng ribônuclêôtit tự do vào phân tử ARN đang dài ra theo nguyên tắc bổ sung: A trên mạch khuôn bắt cặp với U, T bắt cặp với A, G bắt cặp với X, X bắt cặp với G. Khi ARN pôlimeraza đi tới đâu, hai mạch ADN phía sau nó lại đóng khít vào nhau tới đó.
Bạn hãy hình dung lại chiếc khóa kéo: ARN pôlimeraza giống như con trượt của khóa kéo, đi tới đâu thì răng khóa bung ra tới đó ở phía trước, và cài lại ngay ở phía sau. Quá trình này diễn ra theo ba giai đoạn. Ở giai đoạn mở đầu, enzim nhận biết vùng khởi động của gen và tách một đoạn ngắn hai mạch ra. Ở giai đoạn kéo dài, enzim trượt dọc gen, vừa mở mạch phía trước vừa đóng mạch phía sau, phân tử ARN dài dần ra. Ở giai đoạn kết thúc, enzim tới vùng kết thúc, phân tử ARN tách khỏi gen, hai mạch ADN đóng khít hoàn toàn trở lại như lúc chưa sao mã.
Chính vì gen được đóng lại nguyên vẹn sau mỗi lần sao mã mà số liên kết hiđrô hình thành lại bằng đúng số liên kết hiđrô đã bị phá vỡ. Đây là điểm khác biệt lớn nhất với quá trình nhân đôi ADN mà bạn đã học: khi nhân đôi, hai mạch tách ra rồi mỗi mạch làm khuôn tổng hợp một mạch mới, cuối cùng tạo ra hai phân tử ADN con, nên số liên kết hiđrô hình thành gấp đôi số bị phá vỡ. Còn khi sao mã, gen chỉ "mượn tạm" mạch khuôn rồi trả lại nguyên vẹn, nên phá bao nhiêu thì hình thành lại bấy nhiêu. Bạn hãy ghi nhớ sự khác nhau này, vì nó là cái bẫy phổ biến nhất của dạng bài này.
Một điểm nữa bạn cần phân biệt rõ: khi sao mã, chỉ có một đoạn của gen được mở ra tại mỗi thời điểm, và chỉ một mạch được dùng làm khuôn. Nhưng tính trên toàn bộ một lần sao mã, mọi liên kết hiđrô của gen đều lần lượt bị phá vỡ rồi hình thành lại, vì ARN pôlimeraza phải đi qua toàn bộ chiều dài của gen. Vì vậy, công thức tính cho một lần sao mã dùng toàn bộ H của gen, không phải một phần của H. Nếu đề bài cho một gen chỉ sao mã một đoạn thì đó là dạng bài khác, không nằm trong phạm vi công thức hôm nay.
Công thức tính số liên kết hiđrô bị phá vỡ và hình thành khi sao mã
Gọi H là tổng số liên kết hiđrô của gen, K là số lần sao mã của gen. Số liên kết hiđrô bị phá vỡ và hình thành khi sao mã được tính như sau:
Qua 1 lần sao mã: H phá vỡ = H hình thành = H
Qua K lần sao mã: ΣH phá vỡ = K × H; ΣH hình thành = K × H
Trong đó:
- H là tổng số liên kết hiđrô của gen, tính bằng công thức H = 2A + 3G.
- K là số lần gen sao mã, cũng là số phân tử ARN được tạo ra.
- H phá vỡ là số liên kết hiđrô giữa hai mạch ADN bị cắt đứt để tách mạch khuôn.
- H hình thành là số liên kết hiđrô được tạo lại khi hai mạch ADN đóng khít vào nhau sau khi sao mã xong.
- Σ là ký hiệu tổng, nghĩa là cộng dồn qua tất cả K lần sao mã.
Bạn hãy đọc kỹ hai dòng công thức trên và tự hỏi: vì sao H phá vỡ lại bằng H hình thành? Câu trả lời nằm ở chỗ gen không bị tiêu hao trong quá trình sao mã. Mỗi lần sao mã, gen tách ra rồi đóng lại nguyên vẹn, nên lần sao mã thứ hai lại bắt đầu với đúng H liên kết hiđrô như lần đầu. Vì vậy, qua K lần sao mã, tổng số liên kết bị phá vỡ là K lần H, và tổng số liên kết hình thành lại cũng là K lần H. Hai con số này luôn bằng nhau, dù K bằng bao nhiêu đi nữa.
Bảng tóm tắt các công thức con
| Đại lượng cần tính | Công thức | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tổng số liên kết hiđrô của gen | H = 2A + 3G | A-T có 2, G-X có 3 liên kết hiđrô |
| H bị phá vỡ qua 1 lần sao mã | H phá vỡ = H | Toàn bộ liên kết hiđrô của gen đều bị đứt |
| H hình thành qua 1 lần sao mã | H hình thành = H | Gen đóng lại nguyên vẹn, hình thành đúng số đã đứt |
| Tổng H bị phá vỡ qua K lần sao mã | ΣH phá vỡ = K × H | Mỗi lần sao mã phá vỡ H liên kết |
| Tổng H hình thành qua K lần sao mã | ΣH hình thành = K × H | Luôn bằng tổng số bị phá vỡ |
| Số phân tử ARN tạo ra | Số ARN = K | Mỗi lần sao mã tạo ra 1 phân tử ARN |
Ví dụ minh họa có lời giải chi tiết
Ví dụ 1: Tính số liên kết hiđrô qua một lần sao mã
Đề bài: Gen mẫu có N = 3.000 nu, trong đó A = T = 900 nu và G = X = 600 nu. Gen sao mã 1 lần. Tính số liên kết hiđrô bị phá vỡ và số liên kết hiđrô được hình thành.
Lời giải:
Bước 1: Tính tổng số liên kết hiđrô của gen: H = 2A + 3G = 2 × 900 + 3 × 600 = 1.800 + 1.800 = 3.600 liên kết.
Bước 2: Qua 1 lần sao mã, số liên kết hiđrô bị phá vỡ bằng H: H phá vỡ = 3.600 liên kết.
Bước 3: Sau khi sao mã xong, hai mạch ADN đóng lại nguyên vẹn nên số liên kết hiđrô hình thành bằng đúng số đã phá vỡ: H hình thành = 3.600 liên kết.
Đáp số: H phá vỡ = 3.600; H hình thành = 3.600.
Bạn hãy để ý: hai con số bằng nhau chính là dấu hiệu cho thấy bạn đã làm đúng dạng bài sao mã. Nếu bạn tính ra H hình thành gấp đôi H phá vỡ thì bạn đã nhầm sang công thức của quá trình nhân đôi ADN rồi đấy.
Ví dụ 2: Tính tổng số liên kết hiđrô qua nhiều lần sao mã
Đề bài: Gen mẫu có H = 3.600 liên kết hiđrô. Gen sao mã 4 lần. Tính tổng số liên kết hiđrô bị phá vỡ và tổng số liên kết hiđrô được hình thành qua cả 4 lần sao mã.
Lời giải:
Bước 1: Ghi lại dữ kiện: H = 3.600 liên kết, K = 4 lần.
Bước 2: Tổng số liên kết hiđrô bị phá vỡ: ΣH phá vỡ = K × H = 4 × 3.600 = 14.400 liên kết.
Bước 3: Tổng số liên kết hiđrô được hình thành: ΣH hình thành = K × H = 4 × 3.600 = 14.400 liên kết.
Đáp số: ΣH phá vỡ = 14.400; ΣH hình thành = 14.400.
Bạn hãy hình dung: mỗi lần sao mã, chiếc khóa kéo được kéo ra rồi kéo vào một lượt, bung 3.600 răng rồi cài lại 3.600 răng. Làm 4 lượt như vậy thì tổng cộng có 14.400 lượt răng bung ra và 14.400 lượt răng cài lại. Con số lớn lên là vì cộng dồn qua nhiều lần, chứ không phải vì gen bị hao mòn — sau 4 lần sao mã, gen vẫn còn nguyên 3.600 liên kết hiđrô như lúc đầu.
Ví dụ 3: Gen ngắn hơn với số lần sao mã khác
Đề bài: Một gen khác có N = 2.400 nu, trong đó A = T = 600 nu và G = X = 600 nu. Gen sao mã 3 lần. Tính tổng số liên kết hiđrô bị phá vỡ và được hình thành.
Lời giải:
Bước 1: Tính tổng số liên kết hiđrô của gen: H = 2A + 3G = 2 × 600 + 3 × 600 = 1.200 + 1.800 = 3.000 liên kết.
Bước 2: Tổng số liên kết hiđrô bị phá vỡ qua 3 lần sao mã: ΣH phá vỡ = 3 × 3.000 = 9.000 liên kết.
Bước 3: Tổng số liên kết hiđrô được hình thành: ΣH hình thành = 3 × 3.000 = 9.000 liên kết.
Đáp số: ΣH phá vỡ = 9.000; ΣH hình thành = 9.000.
Ví dụ này cho thấy bạn phải tính H từ số liệu của gen trong đề, đừng lấy H = 3.600 của gen mẫu ra dùng. Gen này tuy ngắn hơn gen mẫu (2.400 so với 3.000 nu) nhưng tỉ lệ G-X cao hơn nên H chỉ giảm từ 3.600 xuống 3.000, chứ không giảm theo đúng tỉ lệ chiều dài. Khi đề bài thay cả N và tỉ lệ từng loại nu, bạn phải tính lại H từ đầu.
Ví dụ 4: Dạng đề ngược tìm số lần sao mã
Đề bài: Gen mẫu có H = 3.600 liên kết hiđrô. Qua một số lần sao mã, tổng số liên kết hiđrô bị phá vỡ là 21.600. Tính số lần gen đã sao mã.
Lời giải:
Bước 1: Ghi lại dữ kiện: H = 3.600 liên kết, ΣH phá vỡ = 21.600 liên kết.
Bước 2: Từ công thức ΣH phá vỡ = K × H, suy ra K = ΣH phá vỡ ÷ H = 21.600 ÷ 3.600 = 6 lần.
Bước 3: Kiểm tra: 6 lần sao mã thì tổng số liên kết hiđrô hình thành cũng bằng 6 × 3.600 = 21.600, khớp với số bị phá vỡ.
Đáp số: Gen đã sao mã 6 lần.
Dạng đề ngược này kiểm tra xem bạn có hiểu công thức đủ sâu để biến đổi ngược lại hay không. Bạn chỉ cần nhớ: tổng số liên kết bị phá vỡ chia cho H của gen sẽ ra số lần sao mã. Nếu phép chia ra số lẻ thì bạn nên kiểm tra lại, vì số lần sao mã luôn là số nguyên.
Sao mã khác nhân đôi ở điểm nào? Bảng so sánh để không nhầm
Đây là phần quan trọng nhất của bài, vì hơn một nửa lỗi sai của dạng bài này đến từ việc nhầm công thức sao mã với công thức nhân đôi. Bạn hãy đọc kỹ bảng so sánh dưới đây và ghi nhớ: hai quá trình này giống nhau ở chỗ đều phải tách hai mạch ADN ra, nhưng khác nhau hoàn toàn ở chỗ mạch ADN sau đó đi về đâu.
| Điểm so sánh | Sao mã (phiên mã) | Nhân đôi ADN (tự sao) |
|---|---|---|
| Mục đích | Tổng hợp ARN để mang thông tin đi dịch mã | Tạo ra phân tử ADN mới giống hệt ADN mẹ |
| Số mạch làm khuôn | Chỉ 1 mạch (mạch gốc) làm khuôn | Cả 2 mạch đều làm khuôn |
| Phạm vi tách mạch | Tách từng đoạn gen, đóng lại ngay sau khi enzim đi qua | Tách toàn bộ phân tử, hai mạch tách hẳn nhau ra |
| H bị phá vỡ qua 1 lần | H phá vỡ = H | H phá vỡ = H |
| H hình thành qua 1 lần | H hình thành = H | H hình thành = 2 × H |
| Sản phẩm | 1 phân tử ARN một mạch | 2 phân tử ADN con hai mạch |
| Gen sau quá trình | Còn nguyên vẹn như cũ | Không còn nguyên dạng ban đầu, thành 2 phân tử con |
Bạn hãy nhìn vào hai hàng giữa của bảng: H bị phá vỡ qua 1 lần thì hai quá trình giống nhau, đều bằng H. Nhưng H hình thành thì khác nhau: sao mã hình thành H, nhân đôi hình thành 2H. Lý do rất dễ hiểu nếu bạn nghĩ về sản phẩm: nhân đôi tạo ra hai phân tử ADN con, mỗi phân tử có H liên kết hiđrô, nên tổng số hình thành là 2H. Còn sao mã chỉ tạo ra một phân tử ARN một mạch, không có liên kết hiđrô nào giữa hai mạch trong ARN, nên số liên kết hiđrô hình thành chỉ là H liên kết được tạo lại giữa hai mạch ADN cũ khi chúng đóng vào nhau. Bạn chỉ cần nhớ câu này: sao mã thì phá bao nhiêu hình thành bấy nhiêu, nhân đôi thì hình thành gấp đôi số đã phá.
Một mẹo nhỏ để không nhầm khi làm bài: trước khi thay số, bạn hãy đọc lại đề xem nó hỏi quá trình nào. Nếu đề nói "sao mã" hay "phiên mã" thì H hình thành = H phá vỡ. Nếu đề nói "nhân đôi" hay "tự sao" thì H hình thành = 2H. Hai chữ này khác nhau một trời một vực về đáp số, nhưng trong đề thi chúng thường chỉ khác nhau có một từ.
Lỗi sai thường gặp khi tính liên kết hiđrô khi sao mã
Lỗi 1: Lấy công thức nhân đôi áp cho sao mã.
Đây là lỗi phổ biến nhất. Bạn tính H hình thành = 2 × H = 7.200 cho gen mẫu sao mã 1 lần, trong khi đáp số đúng là 3.600. Nguyên nhân là học thuộc công thức nhân đôi rồi áp dụng máy móc sang sao mã. Cách phòng tránh: mỗi khi thấy chữ "sao mã", bạn hãy tự nhắc mình "gen còn nguyên, phá bao nhiêu hình thành bấy nhiêu".
Lỗi 2: Quên nhân với K khi đề hỏi tổng qua nhiều lần.
Đề hỏi tổng số liên kết bị phá vỡ qua 4 lần sao mã mà bạn chỉ trả lời 3.600, đó mới là số của một lần. Bạn phải nhân với K = 4 để ra 14.400. Cách phòng tránh: đọc kỹ đề xem hỏi "một lần" hay "qua K lần", và gạch chân số lần sao mã ngay khi đọc đề.
Lỗi 3: Tính sai H của gen vì nhầm hệ số 2 và 3.
Có bạn tính H = 3A + 2G, tức là đổi ngược hệ số của hai loại cặp bazơ. Bạn hãy nhớ: A-T chỉ có 2 liên kết hiđrô, G-X có tới 3 liên kết. Câu thần chú là "A hai, G ba". Với gen mẫu, tính đúng là H = 2 × 900 + 3 × 600 = 3.600, còn tính sai hệ số sẽ ra 3 × 900 + 2 × 600 = 3.900, lệch tới 300 liên kết.
Lỗi 4: Lấy H của gen mẫu áp cho gen khác.
Đề cho một gen khác với số liệu riêng mà bạn lại lấy H = 3.600 của gen mẫu ra tính. Mỗi gen có H riêng, tính từ A và G của chính gen đó. Bạn hãy tính H mới cho mỗi đề bài, đừng dùng con số đã nhớ sẵn.
Lỗi 5: Nhầm số liên kết hiđrô với số liên kết hoá trị.
Có bạn trả lời số liên kết hiđrô bị phá vỡ là rN − 1, đó là công thức của liên kết hoá trị hình thành trong ARN, không phải liên kết hiđrô. Hai loại liên kết này hoàn toàn khác nhau: liên kết hiđrô giữ hai mạch ADN với nhau và bị phá vỡ khi tách mạch, còn liên kết hoá trị nối các ribônu trong phân tử ARN với nhau và được hình thành khi ARN dài ra. Bạn sẽ học kỹ liên kết hoá trị trong bài về số liên kết hoá trị hình thành khi sao mã.
Bài tập tự luyện
Câu 1: Gen mẫu có H = 3.600 liên kết hiđrô. Gen sao mã 1 lần. Tính số liên kết hiđrô bị phá vỡ và số liên kết hiđrô được hình thành.
Câu 2: Gen mẫu có H = 3.600 liên kết hiđrô. Gen sao mã 5 lần. Tính tổng số liên kết hiđrô bị phá vỡ và tổng số liên kết hiđrô được hình thành.
Câu 3: Một gen có N = 1.800 nu, trong đó A = T = 450 nu và G = X = 450 nu. Gen sao mã 2 lần. Tính tổng số liên kết hiđrô bị phá vỡ và được hình thành.
Câu 4: Gen mẫu có H = 3.600 liên kết hiđrô. Qua một số lần sao mã, tổng số liên kết hiđrô được hình thành là 10.800. Tính số lần gen đã sao mã.
Câu 5: Gen mẫu sao mã 1 lần và nhân đôi 1 lần. So sánh số liên kết hiđrô bị phá vỡ và được hình thành trong hai quá trình này.
Đáp án bài tập tự luyện
| Câu | Đáp án | Giải thích |
|---|---|---|
| 1 | H phá vỡ = 3.600; H hình thành = 3.600 | Qua 1 lần sao mã, H phá vỡ = H hình thành = H = 3.600. Nếu bạn ra H hình thành = 7.200 thì bạn đã nhầm sang công thức nhân đôi; nếu ra 1.800 thì bạn đã lấy một nửa H, trong khi toàn bộ liên kết hiđrô của gen đều lần lượt bị đứt trong một lần sao mã. |
| 2 | ΣH phá vỡ = 18.000; ΣH hình thành = 18.000 | ΣH = K × H = 5 × 3.600 = 18.000 cho cả phá vỡ và hình thành. Nếu bạn trả lời 3.600 thì bạn đã quên nhân với K = 5; nếu ra 36.000 thì bạn đã nhân đôi thêm một lần nữa, nhầm với công thức hình thành của nhân đôi. |
| 3 | ΣH phá vỡ = 4.500; ΣH hình thành = 4.500 | Tính H của gen này trước: H = 2 × 450 + 3 × 450 = 900 + 1.350 = 2.250. Qua 2 lần sao mã: ΣH = 2 × 2.250 = 4.500 cho cả phá vỡ và hình thành. Nếu bạn lấy H = 3.600 của gen mẫu thì ra 7.200 là sai; nếu quên nhân K thì chỉ ra 2.250. |
| 4 | K = 3 lần | K = ΣH hình thành ÷ H = 10.800 ÷ 3.600 = 3 lần. Dạng đề ngược này dùng được với cả số phá vỡ và số hình thành, vì hai số đó bằng nhau khi sao mã. Nếu bạn chia cho 7.200 thì bạn đã lấy nhầm H hình thành của nhân đôi. |
| 5 | Sao mã: phá 3.600, hình thành 3.600; nhân đôi: phá 3.600, hình thành 7.200 | Cả hai quá trình đều phá vỡ H = 3.600 liên kết để tách hai mạch. Nhưng sao mã chỉ hình thành lại 3.600 vì gen đóng lại nguyên vẹn, còn nhân đôi hình thành 2 × 3.600 = 7.200 vì tạo ra hai phân tử ADN con, mỗi phân tử có 3.600 liên kết hiđrô. Đây chính là điểm khác biệt cốt lõi giữa hai quá trình. |
Câu hỏi thường gặp về liên kết hiđrô khi sao mã
Hỏi: Vì sao khi sao mã, gen tách ra rồi mà số liên kết hiđrô hình thành vẫn bằng số bị phá vỡ?
Đáp: Vì gen không bị tiêu hao trong sao mã. ARN pôlimeraza đi tới đâu thì hai mạch tách ra tới đó ở phía trước và đóng lại ngay ở phía sau. Khi sao mã xong, gen trở về nguyên trạng ban đầu với đầy đủ 3.600 liên kết hiđrô, nên số hình thành lại bằng đúng số đã phá vỡ. Bạn có thể tưởng tượng như mượn một cuốn sách để photo rồi trả lại nguyên vẹn: cuốn sách không mất trang nào.
Hỏi: Liên kết hiđrô có bị phá vỡ ở cả hai mạch hay chỉ ở mạch khuôn?
Đáp: Liên kết hiđrô nằm giữa hai mạch, nối một nu trên mạch này với một nu bổ sung trên mạch kia, nên khi tách hai mạch ra thì toàn bộ liên kết hiđrô trên đoạn gen đó đều bị phá vỡ, không phân biệt mạch khuôn hay mạch mã gốc. Mạch khuôn chỉ là mạch được chọn để đọc thông tin, còn việc tách mạch thì liên quan đến cả hai mạch.
Hỏi: Sao mã nhiều lần thì gen có bị "mòn" đi không?
Đáp: Không. Sau mỗi lần sao mã, gen đóng lại hoàn toàn nguyên vẹn, nên lần sao mã sau bắt đầu với đúng số liên kết hiđrô như lần trước. Tổng số liên kết bị phá vỡ qua K lần là K × H chỉ là số cộng dồn, không có nghĩa là gen mất đi K × H liên kết. Đây là điểm nhiều bạn hiểu sai khi thấy con số tổng lớn dần theo K.
Hỏi: Đề bài cho số nu từng loại thì tính H như thế nào?
Đáp: Bạn dùng công thức H = 2A + 3G, trong đó A và G là số nuclêôtit loại A và loại G của gen. Nếu đề chỉ cho tỉ lệ phần trăm thì bạn tính số nu từng loại từ N trước rồi mới tính H. Ví dụ gen mẫu có A = 900 và G = 600 thì H = 2 × 900 + 3 × 600 = 3.600. Bạn nên ôn lại công thức tính số liên kết hiđrô của gen nếu chưa vững phần này.
Hỏi: Học xong công thức này thì nên ôn thêm công thức nào?
Đáp: Bạn nên ôn lại công thức tính số liên kết hiđrô khi ADN nhân đôi để so sánh hai quá trình cho thật chắc, và công thức tính số ribônuclêôtit của ARN để biết mỗi lần sao mã tạo ra bao nhiêu ribônu. Ba bài này dùng chung gen mẫu nên bạn học một lần là dùng được cho cả chuỗi bài tập.
Kết luận
Số liên kết hiđrô bị phá vỡ và hình thành khi sao mã được tính bằng công thức đơn giản nhất trong cả chương: qua 1 lần sao mã, H phá vỡ = H hình thành = H; qua K lần sao mã, tổng số phá vỡ và tổng số hình thành đều bằng K × H. Toàn bộ tinh thần của công thức nằm ở một ý duy nhất: gen được đóng lại nguyên vẹn sau mỗi lần sao mã, nên phá bao nhiêu thì hình thành lại bấy nhiêu. Nhớ được ý này, bạn sẽ không bao giờ nhầm sang công thức nhân đôi nữa.
Muốn thành thạo, bạn hãy làm lại các bài tập cuối bài mà không nhìn đáp án, đặc biệt là câu 5 so sánh sao mã với nhân đôi, vì đó chính là dạng câu hỏi mà đề thi hay dùng để kiểm tra xem bạn có thực sự hiểu hay chỉ học vẹt công thức. Khi làm bài kiểm tra, nếu phép tính có nhiều con số, bạn có thể dùng máy tính Casio online để bấm nhanh và kiểm tra lại kết quả của mình. Chúc bạn học tốt và đạt điểm cao trong bài kiểm tra Sinh học sắp tới!