Một cây có tính trạng trội chưa đủ để khẳng định cây đó mang kiểu gen đồng hợp trội. Nếu tính trạng do một gen có hai alen quy định và alen trội biểu hiện hoàn toàn, cả AA và Aa đều có cùng kiểu hình trội. Bài tập lai phân tích đặt ra một cách suy luận ngược: dùng kết quả ở đời con để tìm loại giao tử mà cá thể chưa biết kiểu gen đã tạo ra.
Bài này dùng mô hình thực vật giả định với A quy định hoa tím, a quy định hoa trắng; A trội hoàn toàn so với a. Quy ước chỉ phục vụ bài tập, không khẳng định mọi cây hoa tím ngoài tự nhiên đều di truyền theo một gen như vậy. Các ví dụ được tự biên soạn để luyện phần di truyền Mendel trong Khoa học tự nhiên 9 và ôn lại nền tảng Sinh học THPT. Phần xác suất ở cuối là mở rộng, không thay thế yêu cầu trình bày sơ đồ lai của giáo viên.
1. Vì sao lại lai với cá thể mang tính trạng lặn?
Trong mô hình đã nêu, cây hoa trắng có kiểu gen aa và chỉ tạo một loại giao tử mang alen a. Khi cho cây cần kiểm tra lai với cây aa, kiểu gen của con cho biết alen còn lại đã nhận từ cây cần kiểm tra. Con Aa mang A từ cây đó, còn con aa mang a từ cây đó. Chính đối tác chỉ tạo giao tử a làm cho suy luận trở nên rõ ràng.
Nếu dùng cây hoa tím làm đối tác mà không biết kiểu gen của nó, ta có thêm một ẩn số. Ngay cả khi đời con đều hoa tím, rất nhiều phép lai vẫn có thể phù hợp. Vì thế không phải cứ nhìn kết quả đời con là đã thực hiện lai phân tích. Điều kiện nhận diện là cá thể cần xác định kiểu gen được lai với cá thể đồng hợp lặn về tính trạng đang xét.
Phép lai phân tích và việc phân biệt kiểu gen với kiểu hình được trình bày trong OpenStax, mục quy luật di truyền. Trong phần bài tập dưới đây, ta giả sử gen nằm trên nhiễm sắc thể thường, giảm phân và thụ tinh bình thường, không có đột biến mới, các kiểu gen có sức sống như nhau và kiểu hình được nhận biết đúng. Những điều kiện này giúp tách bài toán cơ bản khỏi các ngoại lệ sinh học.
2. Hai sơ đồ nền tảng phải tự lập được
Trường hợp thứ nhất: AA × aa. Cây AA chỉ cho giao tử A, cây aa chỉ cho giao tử a. Mọi tổ hợp đều là Aa. Theo lý thuyết, đời con có một kiểu gen Aa và một kiểu hình hoa tím. Không có con AA vì cây aa không thể cung cấp alen A.
Trường hợp thứ hai: Aa × aa. Cây Aa cho hai loại giao tử A và a với xác suất mỗi loại bằng 1/2; cây aa chỉ cho giao tử a. Kết hợp ta được 1/2 Aa và 1/2 aa. Tỉ lệ kiểu gen là 1 Aa : 1 aa; tỉ lệ kiểu hình là 1 hoa tím : 1 hoa trắng. Ở trường hợp này, tỉ lệ kiểu gen và kiểu hình trùng nhau, nhưng đó không phải quy luật cho mọi phép lai.
Hãy viết theo thứ tự P, G, đời con. P là kiểu gen của hai cơ thể bố mẹ; G là các loại giao tử; đời con là tổ hợp giao tử khi thụ tinh. Không viết giao tử là Aa, vì trong bài một gen này giao tử chỉ mang một alen A hoặc a. Cũng không ghi AA trong đời con của phép lai Aa × aa: bảng tổ hợp không có cách nào tạo ra kết quả đó.
3. Có con lặn: suy ngược từng alen
Ví dụ 1. Cây hoa tím X lai với cây hoa trắng aa. Trong số con thu được có ít nhất một cây hoa trắng. Hãy xác định kiểu gen của X trong các điều kiện mô hình đã nêu.
Cây con hoa trắng phải là aa. Một alen a đến từ cây đối tác aa, alen a còn lại phải đến từ X. Vậy X mang alen a. Mặt khác, X có hoa tím nên phải có alen A. Kết hợp hai thông tin, X có kiểu gen Aa. Ta không suy kiểu gen X chỉ từ màu hoa của nó; chính sự xuất hiện của con aa đã bổ sung thông tin còn thiếu.
Sơ đồ phù hợp là Aa × aa, cho tỉ lệ lý thuyết 1 Aa : 1 aa. Đề không cần cho số con hoa trắng và hoa tím bằng nhau mới kết luận được X là Aa trong mô hình lý tưởng. Chỉ cần có con lặn xác nhận X đã truyền alen lặn. Tuy vậy, với dữ liệu thực nghiệm thực tế, còn phải kiểm tra thụ phấn, nhãn mẫu và nhận diện kiểu hình trước khi kết luận khoa học.
4. Tỉ lệ lý thuyết không phải lời hứa về từng nhóm nhỏ
Ví dụ 2. Biết chắc cây X có kiểu gen Aa và lai với aa. Một nhóm thu được 11 cây hoa tím và 9 cây hoa trắng. Bạn nhận xét: “Không đúng 1 : 1 nên phép lai không tuân theo Mendel.” Nhận xét này sai ở đâu?
Tỉ lệ 1 : 1 là xác suất kỳ vọng của hai kiểu con trong mô hình, không bắt buộc bất kỳ mẫu 20 cây nào cũng có đúng 10 cây mỗi loại. Từng lần thụ tinh là một kết quả ngẫu nhiên. Với mô hình lý tưởng, việc xuất hiện 11 và 9 không tự chứng minh có quy luật di truyền khác. Số lượng quan sát càng lớn thì thường càng thuận lợi để đánh giá mức độ phù hợp, nhưng vẫn cần phân tích thống kê chứ không chỉ nhìn hai số.
Ngược lại, cũng không nên thấy mọi bộ số đều “gần giống” rồi bỏ qua khác biệt. Nếu dữ liệu lệch nhiều và có cỡ mẫu đủ lớn, cần tìm nguyên nhân hoặc kiểm định theo yêu cầu của bài học. Bài luyện cơ bản này chỉ yêu cầu phân biệt tỉ lệ kỳ vọng với số đếm quan sát, chưa yêu cầu dùng phép kiểm định thống kê.
5. Toàn con trội có chắc chắn là AA không?
Ví dụ 3. Cây hoa tím Y chưa biết là AA hay Aa được lai phân tích. Mới quan sát bốn cây con và cả bốn đều hoa tím. Có đủ bằng chứng khẳng định Y chắc chắn là AA không?
Chưa đủ. Nếu Y là AA thì toàn con hoa tím là kết quả bắt buộc trong mô hình. Nhưng nếu Y là Aa, mỗi con vẫn có xác suất 1/2 mang hoa tím. Với bốn kết quả độc lập, xác suất cả bốn đều tím là (1/2)⁴ = 1/16 = 6,25%. Khả năng này không bằng không, nên mẫu nhỏ toàn trội chưa loại trừ được kiểu gen Aa.
Cần đặc biệt phân biệt hai câu: “xác suất thu được bốn con tím nếu Y là Aa” và “xác suất Y là Aa sau khi đã thấy bốn con tím”. Con số 6,25% chỉ trả lời câu thứ nhất. Để trả lời câu thứ hai cần thông tin ban đầu về mức độ phổ biến hoặc khả năng của AA, Aa và mô hình suy luận phù hợp; không được đảo điều kiện một cách máy móc.
Trong bài tập phổ thông, đề có thể nói rõ đời con phân li theo tỉ lệ lý thuyết hoặc xem kết quả “100% trội” là kết quả đại diện theo giả thiết. Khi ấy ta làm theo quy ước của đề để suy cây ban đầu đồng hợp trội. Nhưng khi đề nhấn mạnh một vài cá thể quan sát thực tế, phải nêu giới hạn mẫu nhỏ. Viết rõ giả định giúp lời giải vừa đúng chương trình vừa không khẳng định quá mức.
6. Dùng số con để tính số lượng kỳ vọng
Ví dụ 4. Phép lai Aa × aa dự kiến tạo 120 cây con. Hỏi số cây hoa tím và hoa trắng kỳ vọng theo lý thuyết là bao nhiêu?
Mỗi cây có xác suất hoa tím 1/2 và hoa trắng 1/2. Số lượng kỳ vọng của mỗi nhóm bằng 120 × 1/2 = 60 cây. Kết luận nên viết “kỳ vọng 60 cây tím và 60 cây trắng”, không viết “chắc chắn sẽ thu đúng 60 cây mỗi loại”. Nếu đề yêu cầu lập sơ đồ lai, vẫn trình bày hai loại giao tử và hai kiểu gen trước khi nhân tổng số cây.
Nếu thay tổng số bằng 125 cây, kỳ vọng mỗi nhóm là 62,5. Điều này không có nghĩa tồn tại nửa cây. Giá trị kỳ vọng là trung bình lý thuyết của biến ngẫu nhiên qua nhiều lần lặp lại, nên có thể không nguyên. Đề hỏi số đếm thực tế sẽ cần dữ kiện quan sát; không thể tự làm tròn hai nhóm thành hai số bằng nhau mà vẫn giữ tổng 125.
7. Không nhầm lai phân tích với tự thụ phấn
Cây Aa tự thụ phấn tương đương xét phép lai Aa × Aa. Mỗi phía đều cho A và a, nên đời con gồm 1/4 AA, 1/2 Aa, 1/4 aa. Kiểu hình là 3 trội : 1 lặn. Đây không phải sơ đồ Aa × aa và không cho tỉ lệ 1 : 1. Điểm khác nằm ở kiểu gen đối tác, không nằm ở việc người giải muốn tìm thông tin gì.
Ví dụ 5. Hai nhóm đều bắt đầu từ cây hoa tím dị hợp. Nhóm một cho cây ấy tự thụ; nhóm hai cho lai với cây trắng. Nếu mỗi nhóm kỳ vọng có 80 cây con, số cây hoa trắng kỳ vọng lần lượt là 80 × 1/4 = 20 và 80 × 1/2 = 40. Dùng chung một tỉ lệ cho cả hai nhóm sẽ sai vì hai cách tổ hợp giao tử khác nhau.
Ở cả hai nhóm, con trắng đều có kiểu gen aa. Nhưng trong nhóm một, con tím có thể là AA hoặc Aa; trong nhóm hai, con tím chỉ có thể là Aa. Như vậy cùng một kiểu hình ở đời con vẫn cần đặt trong sơ đồ lai cụ thể trước khi xác định kiểu gen.
8. Sáu câu tự luyện có lời giải
Tiếp tục dùng A trội hoàn toàn so với a và những điều kiện đầu bài. Các câu hỏi độc lập với nhau. Hãy tự viết sơ đồ trên giấy, rồi mới đối chiếu phần giải. Đừng dùng tỉ lệ 3 : 1 hoặc 1 : 1 như một đáp án nhớ sẵn khi chưa kiểm tra kiểu gen hai bên.
- Cây tím AA lai phân tích. Liệt kê kiểu gen và kiểu hình của đời con.
- Cây tím Z lai với aa, đời con có cả tím và trắng. Xác định Z.
- Phép lai Aa × aa cho 240 cây theo số lượng kỳ vọng. Dự kiến bao nhiêu cây mang kiểu gen Aa?
- Trong phép lai Aa × aa, ba cây con độc lập đều hoa trắng có xác suất bao nhiêu?
- Một nhóm thực hiện Aa × Aa rồi gọi đây là lai phân tích. Hãy sửa tên và nêu tỉ lệ kiểu hình lý thuyết.
- Cây tím chưa rõ kiểu gen lai với aa cho hai cây con đều tím. Bạn kết luận “không thể là Aa”. Hãy phản biện bằng xác suất.
Câu 1. AA chỉ cho A, aa chỉ cho a nên con đều Aa và hoa tím. Không có AA ở đời con. Kiểu hình đồng nhất không đồng nghĩa kiểu gen của con giống bố mẹ; ở đây con Aa khác cả AA lẫn aa ban đầu.
Câu 2. Con trắng aa chứng tỏ Z cho giao tử a. Z có hoa tím nên đồng thời mang A. Do đó Z là Aa. Tỉ lệ lý thuyết của phép lai là 1 Aa : 1 aa, nhưng không cần ép số quan sát thực tế bằng nhau mới đưa ra suy luận này.
Câu 3. Tỉ lệ Aa là 1/2, số kỳ vọng bằng 240 × 1/2 = 120 cây. Vì Aa biểu hiện trội hoàn toàn nên cả nhóm 120 cây này có hoa tím theo mô hình. Nếu đề đổi câu hỏi sang AA thì số kỳ vọng là không, không phải 60.
Câu 4. Mỗi con trắng có xác suất 1/2, ba kết quả độc lập cho (1/2)³ = 1/8 = 12,5%. Từ “đều” yêu cầu cả ba cùng thỏa mãn, nên nhân các xác suất. Cộng ba lần 1/2 sẽ ra 150%, tự cho thấy phép tính không phù hợp với một xác suất.
Câu 5. Đây là phép lai giữa hai cá thể dị hợp; nếu cùng một cây cung cấp hai giao tử thì là tự thụ phấn. Không có đối tác aa nên không phải lai phân tích. Tỉ lệ kiểu gen 1 AA : 2 Aa : 1 aa và kiểu hình 3 tím : 1 trắng, không phải 1 : 1.
Câu 6. Nếu cây cần kiểm tra là Aa, xác suất hai con đều tím vẫn bằng (1/2)² = 1/4 = 25%. Vì 25% lớn hơn không, dữ kiện không loại trừ Aa. Nó cũng không cho phép nói xác suất cây ban đầu là Aa bằng 25%, bởi đó là một câu hỏi điều kiện khác.
9. Cách trình bày để không mất điểm suy luận
Một lời giải gọn có thể gồm bốn dòng: quy ước gen; suy kiểu gen cá thể lặn; dùng sự xuất hiện của con lặn để chứng minh cá thể trội có alen a; lập sơ đồ lai kiểm tra lại. Với bài không có con lặn trong mẫu nhỏ, thêm câu nêu giới hạn bằng chứng thay vì khẳng định chắc chắn. Từ “theo lý thuyết” và “trong mẫu quan sát” phải được dùng đúng chỗ.
Sau khi nắm lai phân tích một cặp tính trạng, bạn có thể xem cách đếm loại giao tử trên ClassOn để chuẩn bị cho bài nhiều cặp gen. Lưu ý cách xếp lớp của trang công thức là danh mục trên website; ở bài học của bạn, hãy theo tiến trình mà giáo viên đang dạy. Không tự nhân các tỉ lệ của nhiều gen khi đề chưa cho điều kiện phân li độc lập.
Điều cần giữ sau bài luyện này là một câu hỏi đơn giản: mỗi alen ở con đến từ đâu? Trả lời được câu hỏi đó, bạn sẽ tự xây dựng sơ đồ thay vì học thuộc đáp án. Đồng thời, phân biệt kỳ vọng với số liệu thực tế sẽ giúp tránh kết luận sai khi chỉ nhìn vài cá thể.