Hướng dẫn giải đề · Sinh học · Lớp 10 · Tin giáo dục

Tính kích thước tế bào từ thanh tỉ lệ trên ảnh hiển vi

Cách đọc thanh tỉ lệ, đổi mm sang micromet, đo theo pixel và tính trung bình kích thước tế bào với sáu bài tập có lời giải.

Tính kích thước tế bào từ thanh tỉ lệ trên ảnh hiển vi

Một ảnh tế bào có thể phóng to khi bạn mở trên màn hình, thu nhỏ khi chèn vào slide hoặc thay đổi kích thước khi in. Vì thế con số “400×” đi kèm ảnh không phải lúc nào cũng đủ để đo kích thước thật. Thanh tỉ lệ trên ảnh thường hữu ích hơn: nó cho biết một đoạn nhìn thấy tương ứng bao nhiêu micromet ngoài thực tế. Bài này giúp bạn đọc thanh tỉ lệ, đổi đơn vị và giải bài kích thước tế bào trong học Sinh học 10.

Tỉ lệ ảnh không phải kích thước thật

Các hình và số đo trong bài là mô hình tự biên soạn để luyện phương pháp, không phải ảnh chụp một loài sinh vật cụ thể. Khi đo mẫu thật, cần dùng thước hoặc phần mềm đã hiệu chuẩn, biết rõ độ phân giải và cách chọn ranh giới tế bào. Không coi kết quả của bài minh họa là giá trị kích thước chuẩn cho mọi tế bào cùng nhóm.

1. Hai cách đề bài cung cấp tỉ lệ

Cách thứ nhất là cho độ phóng đại chiều dài M và kích thước ảnh L. Kích thước thật l = L/M, trong đó L và l phải dùng cùng đơn vị. Chẳng hạn ảnh dài 20 mm với độ phóng đại chiều dài 500 lần thì vật thật dài 0,04 mm, tức 40 µm. Nếu quên đổi milimet sang micromet, bạn có thể viết nhầm kết quả 0,04 µm, nhỏ hơn đúng một nghìn lần.

Cách thứ hai là có một thanh tỉ lệ, ví dụ thanh ghi 10 µm. Nếu tế bào trên ảnh dài gấp ba lần thanh ấy thì chiều dài thật là 30 µm. Công thức tổng quát: kích thước thật = chiều dài ảnh tế bào/chiều dài ảnh thanh tỉ lệ × giá trị thật của thanh. Hai chiều dài ảnh có thể đo bằng milimet hoặc pixel miễn là cùng hệ đơn vị và cùng ảnh.

Không lấy số phóng đại ghi trên thị kính và vật kính rồi áp vào ảnh đã chụp, cắt và thay đổi kích thước tùy ý. Các yếu tố của hệ chụp và kích thước hiển thị còn ảnh hưởng tới tỉ lệ trên ảnh cuối. Nếu đề nói rõ độ phóng đại chiều dài của chính bản ảnh đang đo thì mới sử dụng trực tiếp công thức L/M.

2. Đổi đơn vị trước khi tính

Một milimet bằng 1 000 micromet; một micromet bằng 1 000 nanomet. Do đó 0,025 mm bằng 25 µm, còn 250 nm bằng 0,25 µm. Kí hiệu µm và um đôi khi cùng được dùng khi bàn phím không có chữ µ, nhưng trong bài giải nên ghi đơn vị thống nhất để không nhầm với mm.

Khi lấy tỉ số hai độ dài trên cùng ảnh, đơn vị triệt tiêu. Ví dụ 36 mm chia 12 mm bằng 3; 900 pixel chia 300 pixel cũng bằng 3. Sau đó nhân với thanh 8 µm được 24 µm. Không cần biết màn hình có mật độ điểm ảnh bao nhiêu, miễn là ảnh tế bào và thanh tỉ lệ được biến đổi cùng một tỉ lệ và không bị méo.

Một cách kiểm tra là dự đoán thứ tự độ lớn. Nếu thanh ghi 20 µm và tế bào chỉ dài bằng nửa thanh thì kết quả phải gần 10 µm, không thể là 40 µm hay 10 mm. Bước dự đoán này không thay thế phép tính nhưng rất hữu ích để phát hiện việc đảo phân số hoặc quên hệ số một nghìn.

3. Ví dụ 1: đo từ thanh tỉ lệ trên bản in

Trên một hình minh họa, thanh ghi 20 µm dài 10 mm khi đo bằng thước. Chiều dài tế bào theo trục dài là 35 mm. Hãy tính chiều dài thật. Tỉ số hai đoạn trên ảnh là 35/10 = 3,5. Chiều dài thật của tế bào bằng 3,5 × 20 = 70 µm.

Nếu muốn tìm độ phóng đại chiều dài của bản in này, đổi 10 mm thành 10 000 µm. Thanh thật dài 20 µm nên M = 10 000/20 = 500. Kiểm tra tế bào: 35 mm = 35 000 µm, chia 500 được 70 µm. Hai phương pháp phải cho cùng kết quả vì dùng cùng một hệ tỉ lệ.

Bây giờ giả sử bản in được phóng to thêm hai lần. Thanh dài 20 mm và tế bào dài 70 mm. Tỉ số vẫn là 3,5 nên kích thước thật vẫn 70 µm. Độ phóng đại của bản in đã đổi thành 1 000 lần, nhưng giá trị vật thật không đổi. Đây là lý do thanh tỉ lệ gắn vào ảnh tiện hơn một nhãn phóng đại có thể bị lỗi thời sau khi thay kích thước.

4. Ví dụ 2: đo theo pixel

Một ảnh số có thanh tỉ lệ 5 µm dài 125 pixel. Chiều dài một tế bào trên ảnh là 420 pixel. Tính chiều dài thật. Mỗi pixel tương ứng 5/125 = 0,04 µm trong mặt phẳng ảnh đang xét. Tế bào dài 420 × 0,04 = 16,8 µm. Có thể tính gộp 420/125 × 5 và được cùng kết quả.

Nếu chiều rộng tế bào là 150 pixel thì chiều rộng thật bằng 6 µm. Hai kích thước khác nhau nên không gọi chung cả hai là đường kính nếu hình không gần tròn. Khi báo cáo, ghi rõ chiều dài theo trục dài, chiều rộng theo trục ngắn, và vị trí lấy số đo. Cách mô tả nhất quán giúp so sánh giữa các nhóm học sinh.

Nếu ảnh bị kéo giãn riêng theo chiều ngang, tỉ lệ theo trục ngang có thể khác trục dọc. Khi ấy một thanh ngang không tự bảo đảm phép đo theo trục dọc đúng. Bài tập thường giả thiết ảnh được giữ đúng tỉ lệ. Khi làm slide hoặc chỉnh hình, nên khóa tỉ lệ hai chiều và giữ thanh gắn cùng ảnh thay vì kéo ảnh rồi chèn thanh riêng.

5. Ví dụ 3: tính trung bình nhiều tế bào

Một thanh 10 µm dài 50 mm trên bản ảnh. Năm tế bào được đo chiều dài lần lượt 42, 48, 45, 55 và 50 mm. Vì mỗi milimet trên ảnh tương ứng 0,2 µm, các chiều dài thật là 8,4; 9,6; 9,0; 11,0 và 10,0 µm. Tổng bằng 48 µm, nên trung bình mẫu bằng 9,6 µm.

Có thể tính trung bình độ dài ảnh trước: (42 + 48 + 45 + 55 + 50)/5 = 48 mm. Sau đó nhân 0,2 µm/mm được 9,6 µm. Hai cách tương đương do cùng dùng một hệ số tỉ lệ. Tuy nhiên nếu năm tế bào nằm trên các ảnh có tỉ lệ khác nhau thì phải đổi riêng từng số đo sang kích thước thật trước khi tính trung bình.

Không nên làm tròn từng tế bào quá sớm rồi mới cộng. Với mẫu nhỏ, sai khác làm tròn có thể ảnh hưởng đáng kể đến trung bình. Cũng không kết luận mọi tế bào của loài đều dài 9,6 µm từ đúng năm số đo. Báo cáo đúng mức là “chiều dài trung bình của năm tế bào đã đo”, đồng thời nêu khoảng từ 8,4 đến 11,0 µm.

6. Độ phóng đại khác độ phân giải

Độ phóng đại giúp ảnh trông lớn hơn, còn độ phân giải liên quan khả năng phân biệt hai chi tiết ở gần nhau. Phóng một ảnh mờ lên nhiều lần không tự tạo thêm thông tin cấu trúc. Tài liệu OpenStax về quan sát tế bào nhấn mạnh sự khác biệt này. Vì vậy một hình được ghi tỉ lệ rất lớn vẫn có thể không đủ chi tiết để đo một ranh giới nhỏ.

Nếu mép tế bào bị mờ vài pixel, kết quả đo cũng có độ không chắc chắn. Chẳng hạn mỗi pixel tương ứng 0,1 µm, việc đặt mỗi đầu đoạn đo lệch một pixel có thể làm chiều dài thay đổi tới 0,2 µm theo cách cộng giới hạn đơn giản. Báo cáo 12,345678 µm từ một ảnh như vậy tạo cảm giác chính xác không có cơ sở. Số chữ số nên phù hợp chất lượng phép đo.

Trong bài tập số liệu lý tưởng, đề thường cho các đoạn đo chính xác để tập tính tỉ lệ. Khi thực hành, nên đo nhiều tế bào, tránh chọn toàn những tế bào lớn nhất, và ghi cách chọn mẫu. Nếu đo cùng tế bào nhiều lần, đó là kiểm tra độ lặp lại của thao tác chứ không tương đương đo nhiều tế bào khác nhau trong quần thể.

7. Sáu bài tập tự luyện và lời giải

Bài 1. Thanh 2 µm dài 8 mm, tế bào dài 28 mm. Kích thước thật là bao nhiêu? Lời giải: 28/8 × 2 = 7 µm. Tế bào dài bằng 3,5 lần thanh nên kết quả phải bằng 3,5 lần 2 µm. Nếu được 0,57 µm, bạn đã đảo tỉ số.

Bài 2. Ảnh của một vật dài 18 mm, độ phóng đại chiều dài của bản ảnh là 600 lần. Lời giải: vật dài 18/600 = 0,03 mm = 30 µm. Chuyển 18 mm thành 18 000 µm trước khi chia cũng cho 30 µm. Không dùng 600 như một đơn vị độ dài.

Bài 3. Thanh 50 µm dài 200 pixel. Một đoạn trên mẫu dài 350 pixel. Lời giải: 350/200 × 50 = 87,5 µm. Nếu ảnh được thu nhỏ đồng đều 50%, hai số pixel trở thành 175 và 100; tỉ số vẫn không đổi. Giá trị 87,5 µm là kích thước thật của đoạn đã chọn, không phải chiều dài toàn tế bào nếu chỉ đo một phần.

Bài 4. Tế bào thật dài 12 µm, thanh tỉ lệ 4 µm dài 6 mm trên ảnh. Tìm chiều dài ảnh tế bào. Lời giải: tế bào thật dài gấp ba lần thanh nên ảnh dài 18 mm. Đây là bài toán ngược; có thể viết L/6 = 12/4 rồi giải L = 18.

Bài 5. Ba tế bào trên cùng ảnh có chiều dài 120, 140 và 160 pixel. Thanh 10 µm dài 100 pixel. Lời giải: các tế bào dài 12, 14 và 16 µm; trung bình 14 µm. Không lấy tổng 42 µm làm chiều dài trung bình. Cần chia số mẫu bằng ba sau khi cộng.

Bài 6. Hai ảnh có thanh tỉ lệ 10 µm. Trên ảnh A, thanh dài 40 pixel và tế bào dài 80 pixel. Trên ảnh B, thanh dài 100 pixel và tế bào dài 150 pixel. Tế bào nào dài hơn? Lời giải: A dài 20 µm, B dài 15 µm, nên A dài hơn dù số pixel của ảnh tế bào A nhỏ hơn. Không so sánh pixel giữa hai ảnh khác tỉ lệ.

8. Quy trình làm bài trong năm dòng

Dòng một ghi giá trị thật của thanh và đơn vị. Dòng hai ghi chiều dài thanh trên ảnh. Dòng ba ghi chiều dài đoạn cần đo trên cùng ảnh. Dòng bốn lập tỉ số và tính kết quả. Dòng năm kiểm tra độ lớn, đơn vị và cách gọi kích thước. Nếu đề chỉ cho độ phóng đại, thay hai dòng đầu bằng việc xác nhận con số đó áp dụng cho đúng bản ảnh đang đo.

Khi nộp báo cáo, nên giữ nguyên hình có thanh tỉ lệ và đánh dấu đoạn đo để người khác có thể kiểm tra. Đừng che thanh, cắt mất đơn vị hoặc phóng riêng phần mẫu mà không phóng thanh theo. Một phép tính ngắn có thể đúng số nhưng sai ý nghĩa nếu không rõ đang đo phần nào. Tỉ lệ, đơn vị và mô tả đoạn đo quan trọng không kém đáp số cuối cùng.

Đọc tiếp: Bài ôn tập Sinh học 10 ClassOn.

Nguồn đối chiếu khái niệm: OpenStax. Số liệu và bài tập trong bài do ClassOn tự biên soạn để luyện tập, không phải đề thi chính thức.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗