Đo được 4 cm trên bản đồ không có nghĩa là đi bộ 4 cm ngoài thực tế. Muốn biết hai địa điểm cách nhau bao xa, em phải đọc tỉ lệ rồi đổi đơn vị. Dạng bài này xuất hiện trong phần bản đồ của Địa lí 6 và tiếp tục được dùng khi đọc lược đồ ở các lớp sau. Bài học dưới đây tập trung vào ba việc: tính khoảng cách thật, tính độ dài cần vẽ và tìm tỉ lệ chưa biết. Các số liệu và tình huống luyện tập do ClassOn tự biên soạn, không phải bản đồ dẫn đường thực tế.
1. Đọc tỉ lệ 1 : n bằng một câu đầy đủ
Tỉ lệ số 1 : 50 000 cho biết một đơn vị độ dài trên bản đồ tương ứng với 50 000 đơn vị cùng loại ngoài thực tế. Vì thế, 1 cm trên bản đồ ứng với 50 000 cm ngoài thực tế, tức 500 m. Nếu đo bằng milimét thì 1 mm ứng với 50 000 mm. Điểm quan trọng là hai phía của phép so sánh phải dùng cùng đơn vị trước khi lập tỉ số.
Đừng đọc 1 : 50 000 thành “một xăng-ti-mét bằng năm mươi nghìn mét”. Sai lầm này khiến kết quả lớn gấp một trăm lần. Em nên ghi một dòng chuyển đổi ở đầu bài: 1 cm bản đồ = 50 000 cm thực tế = 500 m thực tế. Sau đó, mọi độ dài đo trên cùng bản đồ đều có thể tính theo quan hệ này.
Nguồn đối chiếu: USGS giải thích tỉ lệ bản đồ là quan hệ giữa khoảng cách trên bản đồ với khoảng cách trên mặt đất, dùng cùng đơn vị. Các phép tính và bài tập trong bài này được ClassOn xây dựng riêng.
2. Ba công thức dùng chung một hệ đơn vị
- Khoảng cách thực tế = độ dài trên bản đồ × mẫu số tỉ lệ.
- Độ dài trên bản đồ = khoảng cách thực tế ÷ mẫu số tỉ lệ.
- Mẫu số tỉ lệ = khoảng cách thực tế ÷ độ dài trên bản đồ.
Gọi d là độ dài đo trên bản đồ, D là khoảng cách tương ứng ngoài thực tế và n là mẫu số. Ta có D = d × n, d = D ÷ n và n = D ÷ d. Trong ba biểu thức này, d và D phải cùng đơn vị. Số n không có đơn vị. Khi tính ra n = 25 000, câu trả lời cuối là tỉ lệ 1 : 25 000, chứ không phải “25 000 cm”.
Thay vì học ba công thức rời rạc, em có thể nhớ một sơ đồ: muốn từ bản đồ ra thực tế thì nhân; muốn từ thực tế thu về bản đồ thì chia. Cuối cùng kiểm tra tính hợp lí: chiều dài một con đường trên giấy thường nhỏ hơn rất nhiều so với chiều dài thật. Nếu em tính một quãng đường 2 km thành nét vẽ dài 10 km, chắc chắn đã nhầm hướng phép tính hoặc đơn vị.
3. Đổi đơn vị trước khi bấm máy
| Quan hệ | Cách sử dụng |
|---|---|
| 1 m = 100 cm | Từ cm sang m chia 100 |
| 1 km = 1 000 m | Từ m sang km chia 1 000 |
| 1 km = 100 000 cm | Từ cm sang km chia 100 000 |
| 1 cm = 10 mm | Từ mm sang cm chia 10 |
Ví dụ 7,5 km bằng 750 000 cm. Khi đề hỏi khoảng cách trên bản đồ theo cm, hãy đưa khoảng cách thực tế về cm trước. Còn nếu đề cho độ dài đo theo mm nhưng muốn đáp án theo m, em có thể giữ mm trong phép nhân rồi chia 1 000 để đổi sang m. Cách nào cũng đúng nếu em ghi rõ từng bước và không trộn hai hệ đơn vị trong cùng phép chia.
4. Ví dụ mẫu: tính khoảng cách thật
Đề: Trên lược đồ tỉ lệ 1 : 75 000, khoảng cách thẳng từ điểm A đến điểm B đo được 6 cm. Hỏi khoảng cách tương ứng ngoài thực tế bằng bao nhiêu kilômét?
Giải: Khoảng cách thực tế là 6 × 75 000 = 450 000 cm. Đổi đơn vị: 450 000 ÷ 100 000 = 4,5 km. Vậy khoảng cách thẳng tương ứng là 4,5 km. Có thể kiểm tra ngược: ở tỉ lệ này, 1 cm ứng với 0,75 km; 6 cm ứng với 6 × 0,75 = 4,5 km.
Từ “thẳng” trong đề có ý nghĩa. Nếu tuyến đường nối A và B uốn quanh đồi hoặc qua nhiều ngã rẽ, quãng đường đi thực tế có thể dài hơn khoảng cách nối thẳng hai điểm. Không được dùng kết quả 4,5 km để khẳng định chiều dài tuyến xe buýt khi đề chưa cho đường đi cụ thể.
5. Ví dụ mẫu: tính độ dài cần vẽ
Đề: Một đoạn đường dài 3,2 km cần thể hiện trên bản đồ tỉ lệ 1 : 40 000. Độ dài của đoạn đường trên bản đồ là bao nhiêu cm?
Giải: Đổi 3,2 km = 320 000 cm. Độ dài cần vẽ là 320 000 ÷ 40 000 = 8 cm. Kết quả này hợp lí vì mỗi cm trên bản đồ ứng với 400 m, và tám đoạn 400 m cộng lại thành 3 200 m. Khi trình bày, không bỏ dòng đổi đơn vị: phép chia trực tiếp 3,2 ÷ 40 000 không cho kết quả theo cm.
6. Ví dụ mẫu: tìm tỉ lệ chưa biết
Đề: Hai địa điểm cách nhau 12 km. Trên một bản đồ, khoảng cách tương ứng đo được 4 cm. Hãy tìm tỉ lệ số của bản đồ.
Giải: Đổi 12 km = 1 200 000 cm. Mẫu số tỉ lệ bằng 1 200 000 ÷ 4 = 300 000. Vậy tỉ lệ số là 1 : 300 000. Ta thử lại: 4 × 300 000 = 1 200 000 cm, đúng bằng 12 km. Bước thử lại vừa phát hiện sai số tính toán vừa giúp em kiểm tra có viết ngược tỉ lệ hay không.
7. So sánh hai bản đồ: mẫu số nhỏ, tỉ lệ lớn
Giả sử cùng một đoạn đường 5 km được vẽ trên hai bản đồ. Bản đồ thứ nhất có tỉ lệ 1 : 100 000 nên đoạn đường dài 5 cm. Bản đồ thứ hai có tỉ lệ 1 : 250 000 nên đoạn đường dài 2 cm. Bản đồ thứ nhất có tỉ lệ lớn hơn, vì phân số 1/100 000 lớn hơn 1/250 000. Không thể chỉ nhìn số 250 000 lớn hơn rồi kết luận bản đồ thứ hai có tỉ lệ lớn hơn.
Khi cùng kích thước tờ giấy và cùng cách thể hiện, bản đồ tỉ lệ lớn thường dành nhiều diện tích hơn cho một khu vực nhỏ, cho phép thể hiện chi tiết hơn. Tuy vậy, chất lượng thông tin còn phụ thuộc mục đích và cách biên tập bản đồ. Trong bài tập số học, em chỉ cần phân biệt chắc chắn quan hệ giữa mẫu số và độ dài biểu diễn.
8. Thước tỉ lệ và ảnh bản đồ bị phóng to
Thước tỉ lệ là đoạn thẳng chia vạch, ghi khoảng cách thực tế tương ứng. Nếu đoạn từ 0 đến 2 km dài 4 cm trên bản in đang dùng, thì 1 cm tương ứng 0,5 km. Một khoảng cách đo được 7 cm sẽ tương ứng 3,5 km. Em phải đo trên chính bản in hoặc ảnh hiển thị hiện tại, không dùng kích thước ghi nhớ từ một bản khác.
Khi cả bản đồ và thước tỉ lệ được phóng to đồng đều, thước tỉ lệ vẫn cho phép đối chiếu khoảng cách. Ngược lại, dòng tỉ lệ số in sẵn không tự thay đổi theo thao tác phóng ảnh. Chẳng hạn bản đồ 1 : 100 000 bị phóng lớn gấp đôi chiều dài thì tỉ lệ hình học của bản mới là 1 : 50 000. Đây là lí do không nên đặt thước lên ảnh chụp màn hình rồi áp dụng máy móc dòng tỉ lệ cũ.
9. Sáu bài luyện tập tự biên soạn
Bài 1. Bản đồ tỉ lệ 1 : 20 000 có đoạn MN dài 3,5 cm. Tính khoảng cách thật bằng mét. Lời giải: 3,5 × 20 000 = 70 000 cm = 700 m. Không viết 70 000 m, vì đơn vị sau phép nhân vẫn là cm.
Bài 2. Khoảng cách thật 9 km được biểu diễn ở tỉ lệ 1 : 150 000. Tính độ dài trên bản đồ. Lời giải: 9 km = 900 000 cm; độ dài bằng 900 000 ÷ 150 000 = 6 cm. Có thể kiểm tra mỗi cm ứng với 1,5 km.
Bài 3. Trên bản đồ, 8 cm tương ứng 2 km. Tìm tỉ lệ. Lời giải: 2 km = 200 000 cm; 200 000 ÷ 8 = 25 000. Tỉ lệ là 1 : 25 000. Đáp án 1 : 250 xuất hiện khi quên đổi từ mét sang cm.
Bài 4. Đoạn AB dài 4 cm trên bản đồ 1 : 50 000. Trên bản đồ 1 : 100 000, đoạn đó dài bao nhiêu? Lời giải: Khoảng cách thật là 200 000 cm; độ dài mới bằng 200 000 ÷ 100 000 = 2 cm. Mẫu số tăng gấp đôi nên nét vẽ ngắn còn một nửa.
Bài 5. Một đường gấp khúc gồm ba đoạn lần lượt 2 cm, 3,5 cm và 1,5 cm trên bản đồ 1 : 30 000. Tính chiều dài tương ứng của tuyến đường. Lời giải: Tổng độ dài đo được là 7 cm; chiều dài thực tế là 210 000 cm = 2,1 km. Phải cộng theo đường gấp khúc, không đo thẳng từ điểm đầu đến điểm cuối.
Bài 6. Thước tỉ lệ từ 0 đến 3 km đo được 6 cm. Một đoạn đường trên cùng bản đồ dài 9 cm. Tính chiều dài thực tế. Lời giải: Mỗi cm ứng với 3 ÷ 6 = 0,5 km; 9 cm ứng với 4,5 km. Cách làm này không đòi hỏi em phải tìm tỉ lệ số trước, dù có thể suy ra tỉ lệ 1 : 50 000.
10. Tự kiểm tra bài làm trong một phút
Trước khi nộp bài, kiểm tra lần lượt bốn câu hỏi. Thứ nhất, đề hỏi khoảng cách thật, khoảng cách trên giấy hay tỉ lệ? Thứ hai, các đại lượng đã cùng đơn vị chưa? Thứ ba, kết quả có đơn vị đúng theo yêu cầu không? Thứ tư, phép tính ngược có đưa về số liệu ban đầu không? Nếu có một câu trả lời chưa rõ, đừng vội sửa số; hãy viết lại quan hệ của một đơn vị trên bản đồ.
Khi đã làm chắc sáu bài trên, em có thể luyện trong ngữ cảnh tổng hợp với đề kiểm tra Lịch sử và Địa lí 6. Hãy chỉ dùng máy tính để kiểm tra phép nhân, chia sau khi tự xác định đúng cách đổi đơn vị. Kĩ năng cần nhớ lâu dài là đọc được ý nghĩa của tỉ lệ, không phải ghi nhớ một dãy kết quả.