Bài tập xác suất rút thẻ lớp 7 thường chỉ có một chiếc hộp và vài tấm thẻ, nhưng rất dễ sai ở bước đếm. Có bạn đếm thiếu một số thỏa mãn, có bạn nhầm “lớn hơn” với “không nhỏ hơn”, có bạn cho rằng hai màu luôn có xác suất bằng nhau. Muốn giải chắc chắn, hãy xác định rõ đang rút một thẻ nào, những thẻ nào có thể xuất hiện và những thẻ nào làm biến cố xảy ra.
Bài viết này chỉ xét các trò chơi rút một thẻ trong hộp, không dùng tổ hợp hay công thức nâng cao. Mỗi ví dụ đều nói rõ điều kiện chọn ngẫu nhiên, để mọi thẻ có cơ hội được rút như nhau. Cuối bài có tám câu tự luyện và lời giải riêng, phù hợp để tự kiểm tra cách đọc đề và đếm kết quả.
Ba câu hỏi trước khi tính xác suất
Thứ nhất, trong hộp có tổng cộng bao nhiêu thẻ? Thứ hai, đề hỏi điều gì xảy ra trên thẻ được rút? Thứ ba, có bao nhiêu thẻ đáp ứng điều kiện đó? Khi mỗi thẻ có khả năng được chọn như nhau, xác suất bằng số thẻ thuận lợi chia cho tổng số thẻ.
Từ “thuận lợi” trong toán học không có nghĩa là may mắn hay có lợi cho người chơi. Nó chỉ nói rằng kết quả đáp ứng đúng điều kiện của biến cố. Nếu biến cố là “rút được số lẻ”, mọi thẻ ghi số lẻ đều thuận lợi, bất kể trò chơi thực tế có thưởng cho số lẻ hay không.
Ta thường kí hiệu xác suất của biến cố A là P(A). Kết quả nằm từ 0 đến 1: bằng 0 nếu không có thẻ nào đáp ứng, bằng 1 nếu tất cả đều đáp ứng. Một phân số lớn hơn 1 cho biết bước đếm hoặc phép chia đã có vấn đề.
Giả thiết các thẻ cùng kích thước, hình dạng, được trộn đều và rút không nhìn giúp mô hình chọn đều có ý nghĩa. Nếu người rút nhìn thấy mặt số rồi chủ động chọn, hoặc một số thẻ dễ lấy hơn, không thể tự động áp dụng cách đếm đơn giản này mà bỏ qua cách chọn.
Ví dụ 1: rút thẻ ghi số chẵn
Một hộp chứa mười thẻ giống nhau, lần lượt ghi các số từ 1 đến 10. Rút ngẫu nhiên một thẻ. Tính xác suất biến cố A: “Số trên thẻ là số chẵn”.
Có mười thẻ có thể được rút, mỗi thẻ có cơ hội như nhau. Các số chẵn trong hộp là 2, 4, 6, 8, 10, tức năm thẻ thuận lợi. Do đó P(A) = 5/10 = 1/2. Có thể đọc là một phần hai hoặc năm mươi phần trăm.
Kết quả 1/2 không khẳng định rút hai lần chắc chắn được một số chẵn. Nó mô tả khả năng của một lần rút theo mô hình đã nêu. Nếu thực hành nhiều lần, cần nói rõ có bỏ thẻ trở lại hộp hay không; thay đổi cách thực hành sẽ làm thay đổi những gì còn trong hộp ở lần sau.
Ví dụ 2: đọc đúng dấu “lớn hơn”
Một hộp chứa tám thẻ ghi các số 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Rút ngẫu nhiên một thẻ. Tính xác suất biến cố B: “Số trên thẻ lớn hơn 7”.
Các thẻ thuận lợi là 8, 9 và 10, không bao gồm 7. Vì vậy P(B) = 3/8. Nếu đề đổi thành “số trên thẻ không nhỏ hơn 7”, ta phải lấy thêm thẻ 7 và xác suất trở thành 4/8 = 1/2.
Trước khi đếm, bạn có thể viết điều kiện bằng kí hiệu: lớn hơn 7 là x > 7; không nhỏ hơn 7 là x ≥ 7. Cách này giúp tách rõ hai biến cố chỉ khác nhau vài chữ. Khi đáp án của bạn lệch đúng một thẻ, hãy kiểm tra các giá trị nằm ở ranh giới.
Ví dụ 3: điều kiện chia hết và phần còn lại
Một hộp có mười bốn thẻ, lần lượt ghi các số từ 1 đến 14. Rút ngẫu nhiên một thẻ. Tính xác suất lấy được số chia hết cho 4, rồi tính xác suất lấy được số không chia hết cho 4.
Các số chia hết cho 4 là 4, 8, 12, nên xác suất đầu tiên là 3/14. Mười một số còn lại không chia hết cho 4, nên xác suất thứ hai là 11/14. Hai nhóm không trùng nhau và bao phủ toàn bộ hộp, vì vậy hai xác suất cộng lại bằng 1.
Đừng nhầm “chia hết cho 4” với “là số 4”. Biến cố đầu gồm ba thẻ, còn biến cố sau chỉ gồm một thẻ. Cũng không thêm số 0 vào danh sách: dù 0 chia hết cho 4, hộp trong đề không có thẻ số 0 nên nó không phải kết quả có thể xuất hiện.
Ví dụ 4: hai màu không có nghĩa là hai khả năng bằng nhau
Hộp có hai thẻ màu đỏ và sáu thẻ màu xanh, tất cả giống nhau về kích thước và hình dạng. Trộn đều, rút ngẫu nhiên một thẻ không nhìn. Xác suất rút được thẻ đỏ có bằng 1/2 vì chỉ có hai màu không?
Không. Có tám thẻ riêng biệt đồng khả năng, trong đó chỉ hai thẻ đỏ. Xác suất rút thẻ đỏ là 2/8 = 1/4, còn thẻ xanh là 6/8 = 3/4. Màu xanh có nhiều thẻ đại diện hơn, nên hai biến cố màu không đồng khả năng.
Cách đếm đúng lấy từng tấm thẻ làm kết quả cơ bản, không lấy mỗi tên màu làm một kết quả đồng khả năng. Nếu bạn muốn hai màu có cùng cơ hội theo mô hình này, số thẻ mỗi màu cần bằng nhau. Chỉ thấy hai tên gọi khác nhau chưa đủ để chia đều xác suất.
Ví dụ 5: phân biệt chắc chắn, không thể và ngẫu nhiên
Trong hộp có sáu thẻ ghi 11, 12, 13, 14, 15, 16. Khi rút một thẻ, biến cố “số nhận được lớn hơn 10” là chắc chắn vì cả sáu thẻ đều thỏa mãn. Xác suất của nó bằng 6/6 = 1.
Biến cố “số nhận được nhỏ hơn 5” là không thể, vì không có thẻ thuận lợi; xác suất bằng 0/6 = 0. Biến cố “số nhận được là số chẵn” có thể xảy ra nhưng không chắc chắn, vì có ba thẻ 12, 14, 16 thuận lợi và ba thẻ khác không thuận lợi. Xác suất bằng 3/6 = 1/2.
Phải phân loại dựa vào hộp đang xét, không dựa vào một tính chất chung của các số tự nhiên. Cùng câu “nhận được số chẵn” có thể là chắc chắn nếu mọi thẻ trong hộp đều ghi số chẵn, hoặc không thể nếu tất cả đều ghi số lẻ.
Tám bài tự luyện rút một thẻ
Trong mỗi câu dưới đây, giả sử các thẻ giống nhau về kích thước, hình dạng, được trộn đều và rút ngẫu nhiên không nhìn. Mỗi câu là một tình huống riêng. Hãy ghi danh sách thẻ thuận lợi trước, rồi mới viết phân số xác suất; cách làm này giúp giáo viên và chính bạn kiểm tra được việc đếm.
- Hộp có tám thẻ ghi từ 1 đến 8. Tính xác suất rút được số lẻ.
- Hộp có chín thẻ ghi từ 2 đến 10. Tính xác suất rút được số lớn hơn 6.
- Hộp có mười lăm thẻ ghi từ 1 đến 15. Tính xác suất rút được số chia hết cho 5.
- Vẫn với hộp ở câu 3, tính xác suất rút được số không chia hết cho 5.
- Hộp có ba thẻ tím, hai thẻ cam và năm thẻ trắng. Tính xác suất rút được thẻ cam; hai biến cố “thẻ cam” và “thẻ trắng” có đồng khả năng không?
- Hộp có năm thẻ ghi 4, 6, 8, 10, 12. Phân loại biến cố “rút được số chẵn” và “rút được số lẻ”, rồi tính xác suất từng biến cố.
- Hộp có mười thẻ ghi từ 1 đến 10. Tính xác suất rút được số vừa chẵn vừa lớn hơn 5.
- Hộp có sáu thẻ riêng biệt ghi lần lượt 1, 1, 2, 3, 3, 3. Tính xác suất rút được thẻ ghi số 3. Giải thích vì sao không lấy kết quả là 1/3.
Lời giải từng bài và lỗi cần tránh
Câu 1: bốn thẻ số lẻ
Các thẻ thuận lợi ghi 1, 3, 5, 7. Xác suất là 4/8 = 1/2. Không tính thêm số 9 vì nó nằm ngoài hộp. Khi dãy số liên tiếp bắt đầu và kết thúc ở vị trí khác, số thẻ chẵn và lẻ có thể không bằng nhau, nên vẫn cần kiểm tra.
Câu 2: kiểm tra đúng tổng số thẻ
Các số lớn hơn 6 là 7, 8, 9, 10, có bốn thẻ. Hộp có chín thẻ chứ không phải mười, vì dãy bắt đầu từ 2. Xác suất cần tìm là 4/9. Sai mẫu số thường xuất phát từ việc lấy số lớn nhất làm số lượng thẻ.
Câu 3: ba bội của 5
Trong phạm vi từ 1 đến 15, các số chia hết cho 5 là 5, 10, 15. Có ba thẻ thuận lợi trong mười lăm thẻ, nên xác suất bằng 3/15 = 1/5. Số 15 được tính vì đề có bao gồm thẻ cuối này.
Câu 4: đếm nhóm còn lại
Có 15 − 3 = 12 thẻ không chia hết cho 5. Xác suất bằng 12/15 = 4/5. Kiểm tra: 1/5 + 4/5 = 1. Phép kiểm tra này phù hợp vì mỗi thẻ hoặc chia hết cho 5 hoặc không chia hết cho 5, không có trường hợp thứ ba.
Câu 5: số màu không phải số kết quả đồng khả năng
Tổng số thẻ là 3 + 2 + 5 = 10. Xác suất thẻ cam bằng 2/10 = 1/5, còn thẻ trắng bằng 5/10 = 1/2. Hai biến cố không đồng khả năng. Không lấy 1/3 chỉ vì hộp có ba màu; số thẻ đại diện cho mỗi màu khác nhau.
Câu 6: xác suất ở hai đầu 0 và 1
Tất cả năm số trong hộp đều chẵn, nên biến cố rút số chẵn là chắc chắn, xác suất bằng 1. Không có số lẻ nên biến cố rút số lẻ là không thể, xác suất bằng 0. Những kết quả này không phải ngoại lệ của công thức đếm mà là hai trường hợp đặc biệt của nó.
Câu 7: phải thỏa mãn đồng thời hai yêu cầu
Các số vừa chẵn vừa lớn hơn 5 là 6, 8, 10, nên xác suất là 3/10. Không lấy tất cả số chẵn, vì 2 và 4 không lớn hơn 5. Không lấy tất cả số lớn hơn 5, vì 7 và 9 không chẵn. Từ “vừa… vừa…” yêu cầu giao của hai điều kiện.
Câu 8: chữ số trùng nhau vẫn nằm trên các thẻ khác nhau
Có sáu thẻ vật lý đồng khả năng được chọn, ba thẻ trong số đó ghi số 3. Xác suất bằng 3/6 = 1/2. Ba số có thể nhìn thấy là 1, 2, 3 nhưng chúng không đồng khả năng, vì số thẻ mang mỗi số khác nhau. Đây là một phiên bản khác của lỗi chia đều theo màu.
Cách tự kiểm tra và học tiếp
Trước khi kết luận, hãy so lại tử số với danh sách thuận lợi và mẫu số với tổng thẻ thật sự trong hộp. Kiểm tra kết quả có nằm trong khoảng từ 0 đến 1 không, rồi rút gọn phân số. Có thể dùng máy tính Casio online để kiểm tra phép chia, nhưng máy không thay bạn đọc điều kiện của biến cố.
Nếu muốn mở rộng sang các phép thử khác sau khi đã làm chắc rút một thẻ, đọc thêm công thức tính xác suất và điều kiện áp dụng. Không cần dùng công thức nâng cao cho tám câu trong bài này; một danh sách đầy đủ và cách đếm đúng đã đủ.
Tham khảo khái niệm kết quả đồng khả năng: OpenStax, Introductory Statistics 2e, mục 3.1. Ví dụ, câu hỏi và hình minh họa trong bài được biên soạn riêng cho việc luyện rút thẻ.