Tìm công bội khi biết hai số hạng của cấp số nhân là dạng bài nhỏ nhưng dễ mất nghiệm. Khi hai số hạng cách nhau một số chẵn bước, công bội âm và công bội dương có thể cùng thỏa mãn dữ kiện. Nếu chỉ bấm căn bậc hai rồi lấy kết quả dương, bạn có thể bỏ mất một cấp số nhân hoàn toàn hợp lệ.
Bài viết này tập trung vào cách tính khoảng cách chỉ số, phân biệt số bước chẵn và lẻ, sử dụng điều kiện dấu để chọn nghiệm, cùng những trường hợp có số hạng bằng không. Bạn sẽ luyện qua bốn ví dụ và tám câu tự làm, không cần dùng công thức tổng của cấp số nhân.
Xuất phát từ số bước, không phải số hạng đứng giữa
Trong một cấp số nhân, mỗi số hạng sau bằng số hạng trước nhân với công bội q. Nếu đi từ u₂ đến u₅, ta thực hiện ba lần nhân: u₂ sang u₃, u₃ sang u₄ và u₄ sang u₅. Vì vậy u₅ = u₂q³, dù chỉ có hai số hạng nằm giữa hai vị trí.
Tổng quát, với hai chỉ số nguyên dương m < n, ta có uₙ = uₘqⁿ⁻ᵐ. Khi uₘ khác không, chia hai vế cho uₘ để được qⁿ⁻ᵐ = uₙ/uₘ. Đây là phương trình cần giải trước khi tìm lại số hạng đầu. Số mũ luôn là hiệu hai chỉ số, không phải thương của chúng.
Sau khi tìm được q khác không, có thể tính u₁ = uₘ/qᵐ⁻¹. Nhưng không nhất thiết phải tìm u₁ nếu đề chỉ hỏi một số hạng khác: bạn có thể tiếp tục từ số hạng đã biết để giảm số phép tính. Nếu q = 0 hoặc một số hạng bằng không, hãy quay lại định nghĩa thay vì chia một cách máy móc.
Ví dụ 1: hai chỉ số cách nhau số lẻ bước
Cho cấp số nhân có u₂ = 10 và u₅ = −80. Tìm công bội và số hạng đầu.
Khoảng cách chỉ số là 5 − 2 = 3. Ta có q³ = u₅/u₂ = −80/10 = −8. Trong tập số thực, phương trình này có nghiệm duy nhất q = −2. Từ u₂ = u₁q, suy ra u₁ = 10/(−2) = −5.
Kiểm tra bằng cách viết các số hạng: −5, 10, −20, 40, −80. Số hạng thứ hai và thứ năm đều đúng dữ kiện. Công bội âm khiến dấu thay đổi sau mỗi bước; qua ba bước, dấu của số hạng cuối trái với số hạng đầu đã chọn để so sánh.
Không có nghiệm q = 2 vì 2³ = 8, không phải −8. Với lũy thừa bậc lẻ, dấu của q được giữ trong q lũy thừa bậc đó. Điều này giúp bạn phát hiện ngay một đáp án trái dấu trước khi tính số hạng đầu.
Ví dụ 2: hai chỉ số cách nhau số chẵn bước
Cho cấp số nhân có u₂ = 6 và u₄ = 54. Hãy tìm tất cả các công bội thực có thể có.
Khoảng cách là 4 − 2 = 2, nên q² = 54/6 = 9. Phương trình q² = 9 có hai nghiệm q = 3 và q = −3. Đây là hai khả năng riêng, cần xét cả hai nếu đề không có điều kiện bổ sung.
Với q = 3, ta có u₁ = 6/3 = 2; bốn số hạng đầu là 2, 6, 18, 54. Với q = −3, ta có u₁ = 6/(−3) = −2; bốn số hạng đầu là −2, 6, −18, 54. Cả hai dãy đều thỏa mãn u₂ và u₄ đã cho.
Lý do nằm ở chỗ hai lần nhân với một số âm tạo ra hệ số dương. Những dữ kiện ở vị trí cách nhau chẵn bước không tự phân biệt được dấu của công bội. Máy tính trả √9 = 3 là đúng với căn bậc hai số học, nhưng giải phương trình q² = 9 đòi hỏi cả hai dấu.
Ví dụ 3: dùng điều kiện dấu để loại một nghiệm
Vẫn có u₂ = 6, u₄ = 54, nhưng biết thêm u₃ < 0. Tìm q và u₆.
Từ hai số hạng đã biết, q = 3 hoặc q = −3. Vì u₃ = u₂q = 6q và u₃ âm, ta suy ra q < 0. Do đó q = −3. Tiếp tục từ u₄, ta có u₆ = u₄q² = 54 · 9 = 486.
Điều kiện bổ sung không nhất thiết là dấu của một số hạng. Đề có thể cho mọi số hạng đều dương, hoặc cho công bội âm. Bạn phải dùng đúng thông tin đã có, không tự mặc định “cấp số nhân thì các số dương”. Một dãy đổi dấu vẫn là cấp số nhân.
Cũng không nên nói q > 1 thì dãy luôn tăng mà bỏ qua dấu số hạng đầu. Chẳng hạn, khi u₁ âm và q > 1, các số hạng có thể ngày càng âm hơn. Trong bài đang xét, việc lựa chọn q chỉ dựa trên phép tính u₃ = 6q và điều kiện u₃ < 0.
Ví dụ 4: nhận ra dữ kiện không thể xảy ra
Liệu có cấp số nhân thực thỏa mãn u₃ = 5 và u₇ = −80 không?
Nếu tồn tại, ta có q⁴ = u₇/u₃ = −80/5 = −16. Nhưng lũy thừa bậc chẵn của mọi số thực đều không âm. Vì vậy không tồn tại cấp số nhân thực thỏa mãn hai dữ kiện trên.
Kết luận này không phải lỗi thiếu dữ kiện mà là mâu thuẫn giữa các dữ kiện. Không nên cố lấy căn bậc bốn của một số âm trong chế độ số thực rồi báo máy tính hỏng. Trước khi dùng công cụ, kiểm tra dấu của vế phải là cách nhận biết nhanh nhất.
Khi có số hạng bằng không: quay về định nghĩa
Nếu u₁ khác không và q = 0, thì u₂, u₃ và mọi số hạng sau đều bằng không. Nếu u₁ = 0 thì toàn bộ dãy bằng không với mọi công bội q, nên từ dãy không ấy không xác định duy nhất được q.
Chẳng hạn, u₁ = 7 và u₂ = 0 buộc q = 0. Nhưng u₂ = 0, u₃ = 4 là điều không thể xảy ra vì u₃ = u₂q phải bằng không. Còn chỉ biết u₂ = u₃ = 0 thì chưa đủ xác định q và u₁: q = 0 với u₁ tùy ý là một khả năng; u₁ = 0 với q tùy ý là khả năng khác.
Do đó, phép chia uₙ/uₘ chỉ được thực hiện sau khi xác nhận uₘ khác không. Không được biến 0/0 thành 1 hoặc 0. Khi tính số hạng đầu từ uₘ, việc chia cho lũy thừa của q cũng đòi hỏi xét q = 0 riêng.
Tám bài tự luyện tìm công bội
Trong mỗi câu, trước hết ghi khoảng cách chỉ số và phương trình của q. Sau đó kiểm tra số nghiệm thực, điều kiện dấu và thử lại dữ kiện. Những câu có hai đáp án hoặc không có đáp án là một phần chủ ý của bài luyện, không phải đề bị thiếu số.
- Cho u₂ = 15, u₃ = 45. Tìm q và u₁.
- Cho u₁ = 4, u₄ = −32. Tìm q và u₅.
- Cho u₃ = 20, u₅ = 80. Tìm tất cả giá trị q và u₁ tương ứng.
- Với dữ kiện bài 3, biết thêm u₄ < 0. Tìm q và u₆.
- Có tồn tại cấp số nhân thực thỏa mãn u₂ = −7 và u₆ = 112 không?
- Cho u₂ = 81, u₅ = 3. Tìm q và u₁.
- Cho u₁ = 9 và u₂ = 0. Xác định q, u₃ và u₁₀. Giải thích tại sao không dùng u₃/u₂ để tìm q.
- Cho u₂ = 12 và u₆ = 192. Một bạn kết luận q = 2. Kết luận đó đã đầy đủ chưa? Nếu biết u₃ > 0 thì chọn được q nào?
Lời giải chi tiết và kiểm tra đáp án
Bài 1: hai số hạng liên tiếp
Vì khoảng cách chỉ số bằng 1, q = u₃/u₂ = 45/15 = 3. Từ u₂ = u₁q, tìm được u₁ = 15/3 = 5. Ba số hạng đầu 5, 15, 45 khớp với dữ kiện. Trong trường hợp này không xuất hiện dấu cộng trừ vì phương trình của q có bậc một.
Bài 2: số bước lẻ và công bội âm
Ta có q³ = u₄/u₁ = −32/4 = −8 nên q = −2. Số hạng tiếp theo là u₅ = u₄q = (−32)(−2) = 64. Kiểm tra dãy 4, −8, 16, −32, 64 cho thấy dấu đổi sau mỗi bước, phù hợp công bội âm.
Bài 3: hai công bội nhưng cùng số hạng đầu
Phương trình là q² = 80/20 = 4, nên q = 2 hoặc q = −2. Với cả hai trường hợp, q² = 4 và u₁ = u₃/q² = 20/4 = 5. Hai dãy bắt đầu lần lượt bằng 5, 10, 20, 40, 80 và 5, −10, 20, −40, 80.
Đây là một ví dụ cho thấy công bội khác nhau chưa chắc làm u₁ khác nhau. Điều quyết định là số mũ trong công thức tính ngược. Không nên chỉ nhìn số hạng đầu giống nhau rồi loại một trong hai dãy.
Bài 4: sử dụng số hạng ở vị trí xen giữa
Vì u₄ = u₃q = 20q < 0, chọn q = −2. Khi đó u₆ = u₅q = 80 · (−2) = −160. Cần giữ dấu âm của công bội khi tính số hạng tiếp theo; nếu lấy 160 thì đáp án không thỏa quy luật đổi dấu.
Bài 5: không có nghiệm thực
Khoảng cách là 6 − 2 = 4. Ta được q⁴ = 112/(−7) = −16. Vì q⁴ không âm với q thực, không tồn tại cấp số nhân thực thỏa mãn. Việc hai số hạng khác dấu qua số chẵn bước chính là tín hiệu mâu thuẫn.
Bài 6: công bội là phân số
Ta có q³ = 3/81 = 1/27, suy ra q = 1/3. Số hạng đầu bằng u₁ = u₂/q = 81/(1/3) = 243. Kiểm tra năm số hạng đầu: 243, 81, 27, 9, 3. Đừng chia 81 cho 3 lần nữa khi tìm ngược u₁; đi ngược quy luật phải chia cho công bội.
Bài 7: q bằng không
Vì u₂ = u₁q, ta có 0 = 9q và q = 0. Từ đây u₃ = 0 và u₁₀ = 0. Thương u₃/u₂ là 0/0, không xác định, nên không được sử dụng. Cặp số đầu tiên đã đủ tìm q mà không cần phép chia không hợp lệ.
Bài 8: căn bậc chẵn không chỉ có nghiệm dương
Ta có q⁴ = 192/12 = 16, nên hai công bội thực là 2 và −2. Kết luận q = 2 đơn lẻ chưa đầy đủ. Khi thêm u₃ > 0, vì u₃ = 12q nên q phải dương, lúc này chọn q = 2.
Để thấy nghiệm âm cũng đúng trước khi thêm điều kiện, chọn q = −2 thì u₁ = −6; dãy là −6, 12, −24, 48, −96, 192. Nó vẫn thỏa u₂ và u₆, nhưng không thỏa điều kiện u₃ > 0. Đây là cách kiểm tra rõ ràng hơn việc chỉ nhớ một quy tắc về dấu.
Quy trình tự kiểm tra trước khi nộp bài
Hãy đánh dấu hai chỉ số và đếm số lần nhân. Nếu hiệu chỉ số chẵn, hỏi ngay liệu có hai nghiệm trái dấu hay không; nếu vế phải âm, kiểm tra khả năng vô nghiệm thực. Nếu hiệu chỉ số lẻ, đối chiếu dấu của q với dấu tỉ số giữa hai số hạng.
Sau khi tìm q, thay vào đúng hai vị trí ban đầu, không chỉ kiểm tra hai số hạng liên tiếp tự tạo. Với dữ kiện bằng không, trở về quan hệ uₙ₊₁ = uₙq. Bạn có thể dùng máy tính Casio online để kiểm tra lũy thừa, nhưng phải tự xét đủ nghiệm của phương trình chứ không dựa riêng vào một kết quả căn số học.
Nếu cần ôn nền tảng và cách tính tổng, xem bài công thức cấp số nhân. Bài hiện tại bổ sung riêng kỹ năng tìm công bội từ hai vị trí, đặc biệt là dấu và trường hợp suy biến. Tham khảo khái niệm tại OpenStax, Contemporary Mathematics, mục Geometric Sequences; các bài tập và hình minh họa được tạo riêng.