Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 10 · Tin giáo dục

Công thức tính xác suất: P(A) = n(A)/n(Ω), biến cố đối và độc lập

Công thức tính xác suất P(A) = n(A)/n(Ω) cùng các tính chất biến cố đối P(Ā) = 1 − P(A) và biến cố độc lập, giải thích bằng ví dụ gieo xúc xắc và tung đồng xu quen thuộc.

Hai con xúc xắc và hai đồng xu trên bàn minh họa bài toán tính xác suất

"Xác suất trúng số độc đắc là 1 trên 8 triệu" — bạn đã nghe câu này bao giờ chưa? Nhưng 1 trên 8 triệu nghĩa là gì? Có phải mua 8 triệu tờ vé số thì chắc chắn trúng một tờ? Hay có người mua một tờ đã trúng, có người mua cả đời vẫn không trúng lần nào? Và khi tung một đồng xu, người ta nói xác suất ra mặt ngửa là 50% — vậy tung 2 lần thì chắc chắn được 1 lần ngửa, 1 lần sấp hay sao? Những câu hỏi tưởng chừng đơn giản này lại là cánh cửa bước vào một trong những chương thú vị nhất của Toán học: xác suất.

Bài viết này sẽ giúp bạn nắm vững công thức tính xác suất trong chương trình Toán lớp 10: xác suất là gì, công thức P(A) = n(A)/n(Ω) dùng như thế nào, biến cố đối, biến cố độc lập, và cách tránh những hiểu lầm mà ngay cả người lớn cũng hay mắc phải. Mọi ví dụ đều được tính toán cẩn thận từng bước, để bạn không chỉ thuộc công thức mà còn hiểu vì sao công thức lại đúng.

Hai con xúc xắc và hai đồng xu trên bàn minh họa bài toán tính xác suất

Xác suất là gì? Con số đo độ "có thể xảy ra"

Xác suất là một con số từ 0 đến 1, dùng để đo khả năng xảy ra của một biến cố. Xác suất càng gần 1 thì biến cố càng dễ xảy ra; càng gần 0 thì càng khó xảy ra. Xác suất bằng 1 nghĩa là biến cố chắc chắn xảy ra, xác suất bằng 0 nghĩa là biến cố không bao giờ xảy ra. Khi nói "xác suất ra mặt ngửa khi tung đồng xu là 1/2", ta không nói rằng tung 2 lần thì nhất định được 1 lần ngửa — ta chỉ nói rằng trong rất nhiều lần tung, tỉ lệ ra mặt ngửa sẽ xấp xỉ một nửa.

Để tính xác suất, ta cần hai khái niệm. Không gian mẫu, ký hiệu Ω (đọc là ô-mê-ga), là tập hợp tất cả các kết quả có thể xảy ra của một phép thử. Ví dụ, khi gieo một con xúc xắc, không gian mẫu là Ω = {1, 2, 3, 4, 5, 6}, gồm 6 kết quả. Khi tung một đồng xu, Ω = {Ngửa, Sấp}, gồm 2 kết quả. Số phần tử của không gian mẫu ký hiệu là n(Ω).

Biến cố là một tập hợp con của không gian mẫu, gồm các kết quả mà ta quan tâm. Ví dụ, biến cố "gieo xúc xắc được mặt 6" là tập {6}, gồm 1 kết quả. Biến cố "gieo xúc xắc được mặt chẵn" là tập {2, 4, 6}, gồm 3 kết quả. Số phần tử của biến cố A ký hiệu là n(A). Công thức tính xác suất, còn gọi là định nghĩa cổ điển của xác suất, là P(A) = n(A)/n(Ω): lấy số kết quả thuận lợi cho biến cố chia cho tổng số kết quả có thể xảy ra.

Điều kiện quan trọng để dùng được công thức này: các kết quả trong không gian mẫu phải có khả năng xảy ra như nhau (đồng khả năng). Một con xúc xắc cân đối thì 6 mặt có khả năng như nhau, nên công thức dùng được. Một con xúc xắc bị "gian lận", nặng về một phía, thì các mặt không còn đồng khả năng nữa và công thức này không còn đúng. Trong các bài toán ở trường phổ thông, ta luôn ngầm hiểu các dụng cụ như xúc xắc, đồng xu, quả cầu đều cân đối và đồng khả năng.

Công thức tính xác suất và các tính chất cơ bản

Công thức trung tâm của chương này rất ngắn gọn: P(A) = n(A)/n(Ω). Muốn tính xác suất của một biến cố, bạn chỉ cần làm hai việc: đếm xem có bao nhiêu kết quả thuận lợi cho biến cố đó, rồi đếm xem tổng cộng có bao nhiêu kết quả có thể xảy ra, sau đó chia hai số cho nhau. Nghe thì đơn giản, nhưng phần khó nhất của bài toán xác suất thường nằm ở bước "đếm" — và đó là lúc kiến thức tổ hợp, chỉnh hợp ở chương trước phát huy tác dụng. Nếu chưa vững phần đếm, bạn nên ôn lại công thức tính tổ hợp trước khi học tiếp chương này.

Tính chất Công thức Ý nghĩa
Xác suất của biến cố bất kỳ 0 ≤ P(A) ≤ 1 Xác suất không bao giờ âm và không vượt quá 1
Biến cố chắc chắn P(Ω) = 1 Điều chắc chắn xảy ra có xác suất bằng 1
Biến cố không thể P(∅) = 0 Điều không bao giờ xảy ra có xác suất bằng 0
Biến cố đối P(Ā) = 1 − P(A) Xác suất "không xảy ra A" bằng 1 trừ xác suất của A
Hai biến cố độc lập P(A ∩ B) = P(A) · P(B) Khi hai biến cố không ảnh hưởng nhau thì nhân xác suất

Hãy dừng lại một chút ở tính chất 0 ≤ P(A) ≤ 1. Vì n(A) không thể nhỏ hơn 0 và không thể lớn hơn n(Ω) (biến cố là tập con của không gian mẫu), nên tỉ số n(A)/n(Ω) luôn nằm trong khoảng từ 0 đến 1. Nếu bạn tính ra một xác suất bằng 1,5 hay bằng −0,2 thì chắc chắn đã tính sai ở đâu đó — hãy kiểm tra lại ngay. Đây là một cách tự kiểm tra đáp án rất nhanh trong phòng thi.

Biến cố chắc chắn là biến cố luôn xảy ra, ví dụ "gieo xúc xắc được mặt từ 1 đến 6". Biến cố không thể là biến cố không bao giờ xảy ra, ví dụ "gieo xúc xắc được mặt 7". Hai biến cố này là hai đầu mút của thang xác suất, và mọi biến cố khác đều nằm giữa chúng.

Biến cố đối trong công thức tính xác suất: khi tính trực tiếp quá khó, hãy tính phần bù

Biến cố đối của A, ký hiệu là Ā (đọc là "A ngang"), là biến cố "A không xảy ra". Ví dụ, nếu A là biến cố "gieo xúc xắc được mặt 6" thì Ā là biến cố "gieo xúc xắc không được mặt 6", tức là được mặt 1, 2, 3, 4 hoặc 5. Công thức: P(Ā) = 1 − P(A). Vì A và Ā bao phủ toàn bộ không gian mẫu và không trùng nhau, nên xác suất của chúng cộng lại bằng 1.

Vì sao công thức này quan trọng? Vì trong nhiều bài toán, tính trực tiếp P(A) rất vất vả, nhưng tính P(Ā) lại dễ dàng. Kinh nghiệm làm bài: khi đề bài có các từ như "ít nhất một", "không quá", "tồn tại", hãy nghĩ ngay đến biến cố đối. Ví dụ, tính xác suất "gieo 3 đồng xu, có ít nhất một mặt ngửa" mà liệt kê trực tiếp thì phải xét các trường hợp 1 ngửa, 2 ngửa, 3 ngửa. Nhưng biến cố đối của nó chỉ có một trường hợp duy nhất: "cả 3 đồng đều sấp", xác suất 1/8. Vậy xác suất cần tìm là 1 − 1/8 = 7/8. Một phép trừ đơn giản thay cho cả một bảng liệt kê dài.

Hai biến cố độc lập trong công thức tính xác suất: P(A ∩ B) = P(A) · P(B)

Hai biến cố A và B gọi là độc lập nếu việc xảy ra hay không xảy ra của biến cố này không ảnh hưởng đến xác suất xảy ra của biến cố kia. Khi đó xác suất để cả hai cùng xảy ra là tích của hai xác suất: P(A ∩ B) = P(A) · P(B). Ký hiệu A ∩ B đọc là "A giao B", nghĩa là cả A và B cùng xảy ra.

Ví dụ điển hình: tung hai đồng xu. Việc đồng xu thứ nhất ra ngửa hay sấp không ảnh hưởng gì đến đồng xu thứ hai, nên hai biến cố này độc lập. Xác suất cả hai cùng ngửa là (1/2) · (1/2) = 1/4. Tương tự, gieo hai con xúc xắc: kết quả của con xúc xắc thứ nhất không ảnh hưởng đến con thứ hai, nên chúng độc lập với nhau.

Ngược lại, hai biến cố không độc lập khi chúng ảnh hưởng lẫn nhau. Ví dụ, rút hai lá bài liên tiếp từ một bộ bài mà không hoàn lại lá đầu tiên: sau khi đã rút một lá, số lá còn lại giảm đi, nên xác suất rút được lá thứ hai đã thay đổi. Khi đó không được dùng công thức nhân đơn giản P(A) · P(B) mà phải tính xác suất có điều kiện — phần này bạn sẽ học kỹ hơn ở lớp 12. Trong chương trình lớp 10, các bài toán về biến cố độc lập thường gắn với các phép thử lặp lại như tung đồng xu nhiều lần, gieo xúc xắc nhiều lần, hay bắn nhiều phát đạn độc lập.

Ví dụ 1: Gieo một con xúc xắc, xác suất ra mặt 6 là bao nhiêu?

Đề bài: Gieo một con xúc xắc cân đối. Tính xác suất để mặt xuất hiện là mặt 6.

Lời giải: Không gian mẫu khi gieo một con xúc xắc là Ω = {1, 2, 3, 4, 5, 6}, có n(Ω) = 6 kết quả. Gọi A là biến cố "xuất hiện mặt 6", ta có A = {6}, n(A) = 1. Áp dụng công thức: P(A) = n(A)/n(Ω) = 1/6 ≈ 0,167.

Đọc kết quả như thế nào? Xác suất 1/6 ≈ 0,167 nghĩa là khoảng 16,7%. Nếu gieo xúc xắc 600 lần, ta kỳ vọng mặt 6 xuất hiện khoảng 100 lần. Nhưng điều đó không có nghĩa là cứ gieo 6 lần thì nhất định có đúng 1 lần ra mặt 6 — có thể gieo 6 lần mà không ra mặt 6 lần nào, hoặc ra mặt 6 đến 2–3 lần. Xác suất nói về xu hướng trong dài hạn, không phải lời hứa cho từng lần thử ngắn hạn. Hiểu đúng điều này, bạn sẽ không bao giờ mắc sai lầm "tung 2 lần thì chắc chắn được 1 lần ngửa" nữa.

Ví dụ 2: Gieo hai đồng xu, xác suất cả hai cùng ngửa

Đề bài: Tung hai đồng xu cân đối. Tính xác suất để cả hai đồng xu đều xuất hiện mặt ngửa.

Lời giải: Không gian mẫu khi tung hai đồng xu là Ω = {Ngửa-Ngửa, Ngửa-Sấp, Sấp-Ngửa, Sấp-Sấp}, có n(Ω) = 4 kết quả. Gọi A là biến cố "cả hai đồng xu đều ngửa", ta có A = {Ngửa-Ngửa}, n(A) = 1. Vậy P(A) = 1/4 = 0,25.

Cách giải thứ hai bằng biến cố độc lập: Gọi A₁ là biến cố "đồng xu thứ nhất ngửa", P(A₁) = 1/2. Gọi A₂ là biến cố "đồng xu thứ hai ngửa", P(A₂) = 1/2. Hai biến cố độc lập nên xác suất cả hai cùng ngửa là P(A₁) · P(A₂) = (1/2) · (1/2) = 1/4. Hai cách giải cho cùng một đáp án 0,25, và cách thứ hai ngắn gọn hơn nhiều khi số đồng xu tăng lên. Với 3 đồng xu, xác suất cả ba cùng ngửa là (1/2)³ = 1/8; với 4 đồng xu là (1/2)⁴ = 1/16. Bạn thấy quy luật chưa: mỗi đồng xu thêm vào lại chia đôi xác suất.

Ví dụ 3: Gieo hai con xúc xắc, xác suất tổng hai mặt bằng 7

Đề bài: Gieo hai con xúc xắc cân đối. Tính xác suất để tổng số chấm trên hai mặt xuất hiện bằng 7.

Lời giải: Khi gieo hai con xúc xắc, mỗi con có 6 khả năng, nên không gian mẫu có n(Ω) = 6 × 6 = 36 kết quả. Gọi A là biến cố "tổng hai mặt bằng 7". Liệt kê các trường hợp thuận lợi: (1, 6), (2, 5), (3, 4), (4, 3), (5, 2), (6, 1) — có 6 trường hợp, n(A) = 6. Vậy P(A) = 6/36 = 1/6 ≈ 0,167.

Nhận xét thú vị: Tổng bằng 7 là tổng có xác suất cao nhất khi gieo hai con xúc xắc, vì nó có nhiều cách tạo thành nhất (6 cách). Tổng bằng 2 chỉ có 1 cách (1, 1) nên xác suất chỉ là 1/36 ≈ 0,028. Tổng bằng 12 cũng chỉ có 1 cách (6, 6). Đây là lý do trong trò chơi cờ tỷ phú hay nhiều trò chơi dùng hai con xúc xắc, số 7 xuất hiện thường xuyên nhất — không phải do may rủi, mà do Toán học quyết định như vậy.

Ví dụ 4: Dùng biến cố đối — xác suất "ít nhất một mặt ngửa"

Đề bài: Tung ba đồng xu cân đối. Tính xác suất để có ít nhất một đồng xu xuất hiện mặt ngửa.

Lời giải: Không gian mẫu có n(Ω) = 2³ = 8 kết quả. Gọi A là biến cố "có ít nhất một mặt ngửa". Tính trực tiếp thì phải xét các trường hợp 1 ngửa, 2 ngửa, 3 ngửa — khá dài. Dùng biến cố đối thì nhanh hơn nhiều: biến cố đối Ā là "không có mặt ngửa nào", tức là cả ba đồng xu đều sấp, chỉ có 1 trường hợp. Vậy P(Ā) = 1/8, suy ra P(A) = 1 − P(Ā) = 1 − 1/8 = 7/8 = 0,875.

Kiểm tra lại bằng cách liệt kê: 8 kết quả có thể là NNN, NNS, NSN, NSS, SNN, SNS, SSN, SSS (N là ngửa, S là sấp). Trong đó chỉ có SSS là không có mặt ngửa nào, còn 7 kết quả còn lại đều có ít nhất một mặt ngửa. Vậy xác suất là 7/8, trùng khớp với kết quả tính bằng biến cố đối. Bài này là minh chứng rõ ràng nhất cho sức mạnh của công thức P(Ā) = 1 − P(A): một phép trừ thay cho cả một danh sách liệt kê.

Lỗi sai thường gặp khi làm bài xác suất

Lỗi 1: Nhầm lẫn "xác suất" với "chắc chắn". Xác suất 50% không có nghĩa là làm 2 lần thì chắc chắn thành công 1 lần. Xác suất chỉ mô tả xu hướng khi lặp lại phép thử rất nhiều lần. Đừng bao giờ viết "vì xác suất là 1/2 nên tung 2 lần sẽ được 1 lần ngửa" trong bài làm.

Lỗi 2: Đếm sai không gian mẫu. Khi gieo hai con xúc xắc, n(Ω) = 36 chứ không phải 21. Nhiều bạn liệt kê các cặp không phân biệt thứ tự như (1, 2) và (2, 1) là một, nhưng trong không gian mẫu, (1, 2) và (2, 1) là hai kết quả khác nhau vì hai con xúc xắc là hai vật khác nhau. Hãy luôn đếm theo quy tắc nhân: con thứ nhất 6 khả năng, con thứ hai 6 khả năng, tổng cộng 36.

Lỗi 3: Quên dùng biến cố đối khi đề có "ít nhất". Gặp cụm từ "ít nhất một" mà lao vào liệt kê trực tiếp thì vừa lâu vừa dễ sót trường hợp. Hãy tập phản xạ: "ít nhất một" thì nghĩ ngay đến biến cố đối "không có cái nào".

Lỗi 4: Nhân xác suất khi hai biến cố không độc lập. Công thức P(A ∩ B) = P(A) · P(B) chỉ đúng khi A và B độc lập. Rút bài không hoàn lại, chọn người không hoàn lại đều là các trường hợp không độc lập — khi đó phải tính xác suất từng bước một cách cẩn thận.

Lỗi 5: Tính ra xác suất lớn hơn 1 hoặc nhỏ hơn 0 mà không kiểm tra lại. Xác suất luôn nằm trong khoảng từ 0 đến 1. Nếu đáp án của bạn là 1,5 hay −0,2 thì chắc chắn đã sai ở bước đếm n(A) hoặc n(Ω). Hãy dùng tính chất này như một "cái phanh" tự kiểm tra đáp án trước khi nộp bài.

Bài tập tự luyện có đáp án

Câu 1: Gieo một con xúc xắc cân đối. Tính xác suất để mặt xuất hiện là số chẵn.
Đáp án: Các mặt chẵn là {2, 4, 6}, n(A) = 3, n(Ω) = 6, P(A) = 3/6 = 1/2 = 0,5. Giải thích: một nửa các mặt của xúc xắc là số chẵn nên xác suất bằng một nửa.

Câu 2: Một hộp có 3 quả cầu đỏ và 5 quả cầu xanh, các quả cầu khác nhau. Lấy ngẫu nhiên 1 quả. Tính xác suất lấy được quả cầu đỏ.
Đáp án: Tổng số quả cầu là 8, số quả cầu đỏ là 3, P = 3/8 = 0,375. Giải thích: n(Ω) = 8, n(A) = 3, áp dụng công thức P(A) = n(A)/n(Ω).

Câu 3: Gieo một con xúc xắc cân đối. Tính xác suất để mặt xuất hiện không phải là mặt 6.
Đáp án: Dùng biến cố đối: P(không ra mặt 6) = 1 − P(ra mặt 6) = 1 − 1/6 = 5/6 ≈ 0,833. Giải thích: các mặt không phải 6 là {1, 2, 3, 4, 5}, có 5 kết quả, 5/6 cũng cho cùng đáp án — bạn có thể kiểm tra bằng cả hai cách.

Câu 4: Tung hai đồng xu cân đối. Tính xác suất để hai đồng xu xuất hiện khác mặt nhau (một ngửa, một sấp).
Đáp án: Không gian mẫu có 4 kết quả: NN, NS, SN, SS. Các kết quả thuận lợi là NS và SN, n(A) = 2, P(A) = 2/4 = 1/2 = 0,5. Giải thích: chú ý NS và SN là hai kết quả khác nhau, vì hai đồng xu là hai vật khác nhau.

Câu 5: Một xạ thủ bắn 2 phát đạn độc lập, xác suất bắn trúng mỗi phát là 0,8. Tính xác suất để cả hai phát đều trúng.
Đáp án: Hai phát bắn độc lập nên P(cả hai trúng) = 0,8 · 0,8 = 0,64. Giải thích: áp dụng công thức nhân xác suất cho hai biến cố độc lập. Xác suất để ít nhất một phát trúng là 1 − (1 − 0,8)² = 1 − 0,04 = 0,96 — bạn hãy tự tính thử bằng biến cố đối để kiểm tra.

Câu hỏi thường gặp về công thức tính xác suất

Xác suất 1/2 có nghĩa là làm 2 lần thì được 1 lần không?
Không. Xác suất 1/2 nghĩa là khi lặp lại phép thử rất nhiều lần, tỉ lệ thành công xấp xỉ một nửa. Trong 2 lần thử cụ thể, bạn có thể thành công 0, 1 hoặc 2 lần — cả ba khả năng đều có thể xảy ra.

Khi nào dùng biến cố đối?
Khi đề bài có các từ "ít nhất", "không quá", "tồn tại", hoặc khi biến cố đối chỉ có rất ít trường hợp trong khi biến cố gốc có rất nhiều trường hợp. Tính P(Ā) rồi lấy 1 trừ đi sẽ nhanh và ít sai sót hơn nhiều.

Hai biến cố độc lập và hai biến cố xung khắc khác nhau thế nào?
Hai biến cố độc lập là hai biến cố không ảnh hưởng lẫn nhau (có thể cùng xảy ra). Hai biến cố xung khắc là hai biến cố không thể cùng xảy ra (ví dụ "ra mặt 1" và "ra mặt 2" khi gieo một con xúc xắc). Đây là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau, đừng nhầm lẫn.

Vì sao khi gieo hai con xúc xắc, không gian mẫu có 36 kết quả?
Vì con xúc xắc thứ nhất có 6 khả năng, con thứ hai có 6 khả năng, theo quy tắc nhân ta có 6 × 6 = 36 kết quả. Các cặp (1, 2) và (2, 1) là hai kết quả khác nhau vì hai con xúc xắc là hai vật riêng biệt.

Xác suất có ứng dụng gì trong đời sống?
Rất nhiều: bảo hiểm tính phí dựa trên xác suất rủi ro, y học đánh giá hiệu quả thuốc, tài chính đánh giá rủi ro đầu tư, công nghệ dự báo thời tiết theo phần trăm mưa, và cả trò chơi điện tử cũng dùng xác suất để quyết định vật phẩm rơi ra. Học tốt xác suất lớp 10 là bước đầu để hiểu cả một thế giới vận hành bằng con số này.

Kết luận

Công thức tính xác suất P(A) = n(A)/n(Ω) tuy ngắn gọn nhưng là chìa khóa mở ra cả chương xác suất: từ nó suy ra các tính chất 0 ≤ P(A) ≤ 1, P(Ω) = 1, công thức biến cố đối P(Ā) = 1 − P(A), và công thức nhân xác suất cho hai biến cố độc lập P(A ∩ B) = P(A) · P(B). Muốn làm tốt dạng toán này, bạn cần vững hai kỹ năng: đếm đúng n(A) và n(Ω) (nhờ tổ hợp, chỉnh hợp), và chọn đúng chiến thuật (tính trực tiếp hay dùng biến cố đối).

Hãy luyện thêm các bài toán xác suất trong ngân hàng đề thi Toán lớp 10 của ClassOn, và đừng quên kiểm tra đáp án bằng máy tính Casio online khi cần tính các phân số hay số thập phân. Xác suất không phải là may rủi — đó là Toán học, và một khi đã hiểu, bạn sẽ thấy nó xuất hiện ở khắp mọi nơi quanh mình.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗