Trong giờ kiểm tra Toán lớp 10, đề bài hỏi: "Lớp có 5 bạn, chọn ra 2 bạn trực nhật. Hỏi có bao nhiêu cách chọn?" Bạn Minh hí hửng viết ngay: 5 × 4 = 20 cách. Bạn Lan ngồi cạnh lại viết: 10 cách. Hai đáp án khác nhau, ai đúng? Hóa ra cả hai đều tính đúng một phép tính, nhưng Minh đã tính trùng: chọn An rồi chọn Bình và chọn Bình rồi chọn An thực chất chỉ là một cách chọn duy nhất — cùng hai bạn An và Bình trực nhật. Chỉ một chữ "thứ tự có quan trọng hay không" đã làm đáp án sai gấp đôi. Đó chính là cái bẫy kinh điển của bài toán tổ hợp, và cũng là lý do bài viết này ra đời.
Trong bài viết này, bạn sẽ hiểu rõ công thức tính tổ hợp: tổ hợp là gì, công thức C(n, k) tính như thế nào, vì sao phải chia cho k!, phân biệt tổ hợp với chỉnh hợp, và cách nhận ra dạng bài tổ hợp trong đề thi chỉ sau vài giây đọc đề. Cuối bài có bài tập tự luyện và phần hỏi đáp để bạn kiểm tra lại xem mình đã thật sự nắm chắc chưa.

Tổ hợp là gì? Chọn mà không cần xếp thứ tự
Tổ hợp là cách chọn ra k phần tử từ n phần tử cho trước mà không quan tâm đến thứ tự của các phần tử được chọn. Chỉ cần tập hợp các phần tử được chọn giống nhau thì đó là một cách chọn duy nhất, dù bạn "chọn" chúng theo thứ tự nào đi nữa.
Quay lại ví dụ mở đầu: chọn 2 bạn trực nhật trong 5 bạn An, Bình, Chi, Dũng, Hà. Cách chọn {An, Bình} và cách chọn {Bình, An} là một, vì cuối cùng cũng chỉ có hai bạn An và Bình đi trực nhật. Liệt kê hết ra, ta có đúng 10 cách: {An, Bình}, {An, Chi}, {An, Dũng}, {An, Hà}, {Bình, Chi}, {Bình, Dũng}, {Bình, Hà}, {Chi, Dũng}, {Chi, Hà}, {Dũng, Hà}. Bạn có thể tự đếm lại: có 4 cách chứa An, 3 cách chứa Bình mà không chứa An, 2 cách chứa Chi mà không chứa An, Bình, và 1 cách cuối cùng {Dũng, Hà}. Tổng cộng 4 + 3 + 2 + 1 = 10 cách.
Ngược lại, nếu đề bài yêu cầu chọn 2 bạn mà bạn thứ nhất làm tổ trưởng, bạn thứ hai làm tổ phó thì thứ tự lại quan trọng: {An làm tổ trưởng, Bình làm tổ phó} khác với {Bình làm tổ trưởng, An làm tổ phó}. Khi đó ta không dùng tổ hợp mà dùng chỉnh hợp — phần phân biệt ở mục dưới sẽ nói rõ.
Một cách nhớ nhanh: hãy đọc kỹ đề và tự hỏi "đổi chỗ hai người được chọn cho nhau thì kết quả có thay đổi không?" Nếu không thay đổi, đó là tổ hợp. Nếu thay đổi, đó là chỉnh hợp hoặc hoán vị. Câu hỏi này tuy đơn giản nhưng quyết định đúng sai của cả bài toán.
Công thức tính tổ hợp: C(n, k) = n! / (k! · (n − k)!)
Số cách chọn k phần tử từ n phần tử (không quan tâm thứ tự) được ký hiệu là C(n, k), đọc là "tổ hợp chập k của n", và được tính bằng công thức C(n, k) = n! / (k! · (n − k)!). Trong đó dấu "!" là ký hiệu giai thừa: n! = 1 · 2 · 3 · ... · n, tức là tích của tất cả các số nguyên dương từ 1 đến n. Quy ước đặc biệt: 0! = 1.
Vì sao công thức lại có mẫu số k! · (n − k)!? Hãy suy luận từng bước. Đầu tiên, nếu quan tâm đến thứ tự, số cách chọn lần lượt k phần tử từ n phần tử là n · (n − 1) · ... · (n − k + 1), bằng n!/(n − k)!. Nhưng mỗi nhóm k phần tử được chọn lại có thể sắp xếp theo k! cách khác nhau, mà các cách sắp xếp này trong tổ hợp chỉ tính là một. Vì vậy, để bỏ đi phần thứ tự thừa, ta chia cho k!, được C(n, k) = n! / (k! · (n − k)!). Nói cách khác: tổ hợp = chỉnh hợp chia cho số cách sắp xếp.
| Ký hiệu | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| n | Tổng số phần tử có sẵn để chọn | Lớp có 5 bạn thì n = 5 |
| k | Số phần tử cần chọn ra | Chọn 2 bạn trực nhật thì k = 2 |
| n! | Giai thừa của n: 1 · 2 · ... · n | 5! = 120; 3! = 6; 0! = 1 |
| C(n, k) | Số tổ hợp chập k của n | C(5, 2) = 10 |
| A(n, k) | Số chỉnh hợp chập k của n (có thứ tự) | A(5, 2) = 20 |
Điều kiện áp dụng: n và k đều là số nguyên không âm, và 0 ≤ k ≤ n. Bạn không thể chọn 6 bạn từ một lớp chỉ có 5 bạn — khi k > n thì C(n, k) không có nghĩa. Trong đề thi, k thường là số nhỏ (2, 3, 4) còn n có thể lớn hơn nhiều (10, 20, 30), nên việc rút gọn giai thừa trước khi bấm máy là kỹ năng bắt buộc.
Mẹo tính nhanh công thức tính tổ hợp: rút gọn giai thừa trước khi bấm máy
Nhiều bạn thấy công thức có giai thừa là vội bấm máy tính 10! rồi chia cho 3! · 7!, vừa lâu vừa dễ bấm nhầm. Cách làm nhanh hơn là rút gọn trước. Ví dụ tính C(10, 3) = 10!/(3! · 7!). Viết 10! = 10 · 9 · 8 · 7!, rồi rút gọn 7! ở tử và mẫu, còn lại (10 · 9 · 8)/(3 · 2 · 1) = 720/6 = 120. Chỉ còn phép nhân chia với số nhỏ, tính nhẩm cũng được.
Quy tắc chung: C(n, k) = [n · (n − 1) · ... · (n − k + 1)] / k!. Tử số là tích của k số liên tiếp đi xuống từ n, mẫu số là k!. Ví dụ C(8, 3) = (8 · 7 · 6)/(3 · 2 · 1) = 336/6 = 56. C(12, 2) = (12 · 11)/2 = 66. C(20, 3) = (20 · 19 · 18)/6 = 6840/6 = 1140. Bạn thấy đấy, khi k nhỏ, phép tính rất gọn nhẹ. Và nếu phải tính giai thừa của số lớn, máy tính Casio online có sẵn phím giai thừa giúp bạn kiểm tra đáp án trong vài giây.
Một mẹo nữa: nhờ tính chất đối xứng C(n, k) = C(n, n − k) mà ta luôn có thể chọn số k nhỏ hơn để tính. Cần tính C(10, 8)? Đừng tính với k = 8, hãy đổi thành C(10, 2) = (10 · 9)/2 = 45. Cần tính C(12, 10)? Đổi thành C(12, 2) = 66. Mẹo này đặc biệt hữu ích khi k gần bằng n, vì khi đó n − k là số nhỏ và phép tính gọn hơn hẳn.
Tính chất vàng của công thức tính tổ hợp: C(n, k) = C(n, n − k)
Đây là tính chất quan trọng nhất của tổ hợp, và nó có ý nghĩa rất trực quan: chọn ra k phần tử để lấy thì cũng đồng nghĩa với chọn ra n − k phần tử để bỏ lại. Số cách chọn 2 bạn đi trực nhật trong 5 bạn bằng số cách chọn 3 bạn ở lại lớp — vì mỗi lần chọn 2 bạn đi thì tự động xác định 3 bạn ở lại, và ngược lại. Vì vậy C(5, 2) = C(5, 3) = 10. Kiểm chứng: C(5, 3) = (5 · 4 · 3)/(3 · 2 · 1) = 60/6 = 10, đúng bằng C(5, 2).
Hai tính chất khác cũng hay xuất hiện trong đề thi. Thứ nhất, C(n, 0) = 1: chỉ có một cách chọn 0 phần tử, đó là không chọn gì cả. Thứ hai, C(n, n) = 1: chỉ có một cách chọn tất cả n phần tử. Thứ ba, C(n, 1) = n: chọn 1 phần tử từ n phần tử thì có đúng n cách. Và công thức Pascal: C(n, k) = C(n − 1, k − 1) + C(n − 1, k) — mỗi tổ hợp chập k của n hoặc chứa một phần tử cố định nào đó, hoặc không chứa nó. Công thức Pascal là nền tảng của tam giác Pascal mà bạn đã gặp ở lớp 8, và nó giúp kiểm tra nhanh kết quả: C(5, 2) = C(4, 1) + C(4, 2) = 4 + 6 = 10, khớp hoàn toàn.
Phân biệt tổ hợp với chỉnh hợp: chỉ khác nhau ở thứ tự
Đây là phần quan trọng nhất của bài viết, vì hơn một nửa số điểm mất trong dạng toán này đến từ việc nhầm tổ hợp với chỉnh hợp. Chỉnh hợp chập k của n, ký hiệu A(n, k), là số cách chọn k phần tử từ n phần tử có quan tâm đến thứ tự, công thức A(n, k) = n!/(n − k)!. Mối liên hệ giữa hai khái niệm: A(n, k) = C(n, k) · k!, tức là chỉnh hợp bằng tổ hợp nhân với số cách sắp xếp k phần tử.
| Tình huống | Thứ tự có quan trọng? | Dùng công thức | Ví dụ với 5 bạn, chọn 2 |
|---|---|---|---|
| Chọn 2 bạn trực nhật | Không | Tổ hợp C(5, 2) | 10 cách |
| Chọn tổ trưởng và tổ phó | Có | Chỉnh hợp A(5, 2) | 20 cách |
| Chọn 3 bạn vào đội văn nghệ | Không | Tổ hợp C(5, 3) | 10 cách |
| Xếp 3 bạn ngồi vào 3 ghế khác nhau | Có | Chỉnh hợp A(5, 3) | 60 cách |
Nhìn vào bảng, bạn sẽ thấy chỉnh hợp luôn lớn hơn tổ hợp đúng k! lần: A(5, 2) = 20 = 10 × 2!, A(5, 3) = 60 = 10 × 3!. Khi đề bài dùng các từ như "chọn", "lấy ra", "thành lập một nhóm", "một đội", "một tổ" thì thường là tổ hợp. Khi đề dùng các từ như "xếp", "phân công", "bầu ra các chức vụ", "sắp xếp" thì thường là chỉnh hợp hoặc hoán vị. Đọc đề xong, hãy khoanh tròn động từ chính của đề bài trước khi chọn công thức — thói quen nhỏ này cứu được rất nhiều điểm.
Ví dụ 1: Chọn 2 bạn trong 5 bạn có bao nhiêu cách?
Đề bài: Một tổ có 5 bạn. Cần chọn ra 2 bạn để trực nhật. Hỏi có bao nhiêu cách chọn?
Lời giải: Việc chọn 2 bạn trực nhật không quan tâm thứ tự: hai bạn An và Bình trực nhật thì ai được chọn trước cũng vậy. Đây là bài toán tổ hợp với n = 5, k = 2. Áp dụng công thức: C(5, 2) = 5!/(2! · 3!) = (5 · 4)/(2 · 1) = 20/2 = 10 cách.
Vì sao không phải 20 cách? Nếu tính 5 × 4 = 20, bạn đã đếm mỗi cặp hai lần: lần chọn An trước Bình sau, và lần chọn Bình trước An sau. Vì thứ tự không quan trọng, phải chia cho 2! = 2 để khử trùng lặp, được 20 : 2 = 10. Đây chính là lỗi của bạn Minh ở đầu bài viết.
Ví dụ 2: Chọn 3 quả cầu trong 10 quả cầu
Đề bài: Một hộp có 10 quả cầu khác nhau. Lấy ngẫu nhiên ra 3 quả. Hỏi có bao nhiêu cách lấy?
Lời giải: Lấy ra 3 quả cầu, thứ tự lấy không quan trọng — lấy được 3 quả nào thì đó là một cách. Đây là tổ hợp với n = 10, k = 3. C(10, 3) = 10!/(3! · 7!) = (10 · 9 · 8)/(3 · 2 · 1) = 720/6 = 120 cách.
Kiểm tra bằng tính chất đối xứng: C(10, 3) phải bằng C(10, 7). Tính thử C(10, 7) = C(10, 3) theo tính chất, hiển nhiên bằng nhau — nhưng nếu bạn tính trực tiếp với k = 7 thì phép tính dài hơn nhiều. Đây là ví dụ rõ ràng cho thấy vì sao nên chọn k nhỏ hơn để tính.
Ví dụ 3: Thành lập đội văn nghệ có cả nam và nữ
Đề bài: Một lớp có 5 bạn nữ và 4 bạn nam. Cần chọn ra một đội văn nghệ gồm 2 bạn nữ và 1 bạn nam. Hỏi có bao nhiêu cách chọn?
Lời giải: Bài này gồm hai bước chọn độc lập. Bước 1: chọn 2 bạn nữ trong 5 bạn nữ, có C(5, 2) = 10 cách. Bước 2: chọn 1 bạn nam trong 4 bạn nam, có C(4, 1) = 4 cách. Theo quy tắc nhân, tổng số cách chọn đội văn nghệ là 10 × 4 = 40 cách.
Vì sao nhân mà không cộng? Vì mỗi cách chọn nữ có thể kết hợp với bất kỳ cách chọn nam nào. Bạn có thể tưởng tượng: 10 nhóm nữ, mỗi nhóm nữ ghép được với 4 bạn nam khác nhau, tạo ra 10 × 4 = 40 đội khác nhau. Quy tắc nhân là "người bạn đồng hành" không thể thiếu của tổ hợp trong các bài toán nhiều bước. Còn khi bài toán chia thành các trường hợp loại trừ lẫn nhau (hoặc trường hợp này, hoặc trường hợp kia) thì ta dùng quy tắc cộng — đừng nhầm hai quy tắc này với nhau.
Ví dụ 4: Chọn 3 học sinh từ 8 học sinh để thành lập một nhóm
Đề bài: Có 8 học sinh. Hỏi có bao nhiêu cách chọn ra 3 học sinh để thành lập một nhóm học tập?
Lời giải: Chọn 3 học sinh lập nhóm, thứ tự không quan trọng, đây là tổ hợp với n = 8, k = 3. C(8, 3) = (8 · 7 · 6)/(3 · 2 · 1) = 336/6 = 56 cách.
Kiểm tra bằng tính chất đối xứng: C(8, 3) = C(8, 5) = 56. Tính thử C(8, 5) theo công thức rút gọn với k = 5 thì dài hơn, nhưng nếu dùng tính chất đối xứng ta thấy ngay hai giá trị bằng nhau. Bài toán này cũng cho thấy một mẹo làm bài trắc nghiệm: nếu đáp án có cả 56 và 336, hãy nhớ 336 là A(8, 3) = 8 · 7 · 6 — đáp án "bẫy" cho những bạn quên chia cho 3!. Khi thấy đáp án gấp đúng 6 lần đáp án của mình, hãy kiểm tra lại xem mình đã chia cho k! hay chưa.
Lỗi sai thường gặp khi làm bài tổ hợp
Lỗi 1: Dùng chỉnh hợp thay cho tổ hợp. Lỗi kinh điển đã nói ở đầu bài: chọn 2 bạn trong 5 bạn mà tính 5 × 4 = 20. Cách tránh: luôn tự hỏi "đổi chỗ hai người được chọn thì kết quả có khác không?" trước khi chọn công thức.
Lỗi 2: Quên chia cho k! khi suy luận bằng phép nhân. Nhiều bạn suy luận đúng đến bước n · (n − 1) · ... rồi dừng lại, quên mất bước chia cho k!. Hãy viết công thức đầy đủ C(n, k) = n!/(k! · (n − k)!) ra nháp trước khi thay số.
Lỗi 3: Nhầm quy tắc nhân với quy tắc cộng. Bài toán "chọn 2 nữ và 1 nam" phải nhân (10 × 4 = 40), còn bài toán "chọn 2 nữ hoặc 2 nam" mới cộng. Đọc kỹ liên từ "và" hay "hoặc" trong đề bài.
Lỗi 4: Tính C(n, k) với k lớn mà không dùng tính chất đối xứng. Tính C(10, 8) trực tiếp vừa dài vừa dễ sai. Hãy đổi thành C(10, 2) = 45. Trong phòng thi, vài chục giây tiết kiệm được nhờ mẹo này có thể là vài chục giây làm thêm một câu khác.
Lỗi 5: Nhầm 0! = 0. Quy ước 0! = 1, không phải 0. Nhờ quy ước này mà công thức C(n, 0) = n!/(0! · n!) = 1 mới đúng. Nếu bạn lấy 0! = 0 thì mẫu số bằng 0 và công thức sụp đổ hoàn toàn.
Bài tập tự luyện có đáp án
Câu 1: Có 6 quyển sách khác nhau. Hỏi có bao nhiêu cách chọn ra 2 quyển để mang đi học?
Đáp án: C(6, 2) = (6 · 5)/2 = 15 cách. Giải thích: chọn sách không quan tâm thứ tự nên dùng tổ hợp với n = 6, k = 2.
Câu 2: Một hộp có 7 viên bi đỏ và 5 viên bi xanh, các viên bi khác nhau. Lấy ra 3 viên bi đỏ. Hỏi có bao nhiêu cách lấy?
Đáp án: C(7, 3) = (7 · 6 · 5)/6 = 35 cách. Giải thích: chỉ chọn trong 7 viên bi đỏ nên n = 7, k = 3; số bi xanh không ảnh hưởng đến phép tính này.
Câu 3: Tính C(9, 4) bằng hai cách: trực tiếp và dùng tính chất đối xứng.
Đáp án: Trực tiếp: C(9, 4) = (9 · 8 · 7 · 6)/(4 · 3 · 2 · 1) = 3024/24 = 126. Dùng tính chất đối xứng: C(9, 4) = C(9, 5) = (9 · 8 · 7 · 6 · 5)/120 = 15120/120 = 126. Giải thích: hai cách cho cùng kết quả 126; cách trực tiếp với k = 4 gọn hơn cách dùng k = 5, vì 4 < 5.
Câu 4: Một lớp có 12 học sinh, trong đó có 7 nam và 5 nữ. Cần chọn ra 4 học sinh gồm 2 nam và 2 nữ để tham gia hội thi. Hỏi có bao nhiêu cách chọn?
Đáp án: Chọn 2 nam trong 7 nam: C(7, 2) = 21 cách. Chọn 2 nữ trong 5 nữ: C(5, 2) = 10 cách. Theo quy tắc nhân, tổng số cách là 21 × 10 = 210 cách. Giải thích: hai bước chọn độc lập nên nhân số cách của hai bước với nhau.
Câu 5: Từ các chữ số 1, 2, 3, 4, 5, 6, hỏi có bao nhiêu tập con gồm 3 chữ số?
Đáp án: C(6, 3) = (6 · 5 · 4)/6 = 20 tập con. Giải thích: một tập con chỉ quan tâm gồm những chữ số nào, không quan tâm thứ tự sắp xếp, nên đây là tổ hợp. Nếu đề hỏi "có bao nhiêu số có 3 chữ số khác nhau" thì đáp án lại là A(6, 3) = 120, vì khi đó thứ tự các chữ số tạo ra các số khác nhau — hãy đọc kỹ đề để phân biệt hai dạng này.
Câu hỏi thường gặp về công thức tính tổ hợp
Tổ hợp và chỉnh hợp khác nhau như thế nào?
Tổ hợp không quan tâm thứ tự, chỉnh hợp có quan tâm thứ tự. Chọn 2 bạn trực nhật là tổ hợp (10 cách), chọn tổ trưởng và tổ phó là chỉnh hợp (20 cách). Mối liên hệ: A(n, k) = C(n, k) · k!.
Vì sao phải chia cho k! trong công thức tổ hợp?
Vì khi chọn lần lượt k phần tử, mỗi nhóm k phần tử bị đếm trùng k! lần (số cách sắp xếp k phần tử). Chia cho k! để khử phần trùng lặp do thứ tự gây ra.
Khi nào dùng tính chất C(n, k) = C(n, n − k)?
Khi k lớn hơn một nửa của n, hãy đổi sang n − k để phép tính gọn hơn. Ví dụ C(10, 8) nên tính thành C(10, 2) = 45 thay vì tính trực tiếp với k = 8.
0! bằng bao nhiêu và vì sao?
0! = 1 theo quy ước. Quy ước này giúp các công thức như C(n, 0) = 1 và C(n, n) = 1 luôn đúng, và giúp công thức truy hồi n! = n · (n − 1)! đúng cả khi n = 1 (1! = 1 · 0! = 1).
Tổ hợp có liên quan gì đến xác suất?
Rất nhiều. Khi tính xác suất của một biến cố, ta thường đếm số trường hợp thuận lợi và tổng số trường hợp bằng tổ hợp. Ví dụ, xác suất lấy được 3 quả cầu đỏ trong 10 quả cầu được tính bằng tỉ số của hai số tổ hợp. Bạn có thể đọc thêm về công thức tính xác suất để thấy tổ hợp được dùng như thế nào trong chương xác suất lớp 10.
Kết luận
Công thức tính tổ hợp C(n, k) = n!/(k! · (n − k)!) là một trong những công thức "nhỏ mà có võ" của chương trình Toán lớp 10: chỉ một dòng công thức nhưng mở ra cả một thế giới bài toán đếm — chọn người, chọn đồ vật, chọn đội, lập nhóm. Bí quyết để không bao giờ sai dạng này chỉ có một: trước khi bấm máy, hãy dừng lại ba giây và tự hỏi "thứ tự có quan trọng không?" — câu trả lời sẽ cho bạn biết nên dùng tổ hợp hay chỉnh hợp.
Hãy luyện thêm các bài toán đếm trong ngân hàng đề thi của ClassOn, đặc biệt là các đề kiểm tra học kỳ 1 môn Toán lớp 10, nơi dạng toán tổ hợp gần như luôn xuất hiện. Và nếu muốn kiểm tra nhanh các phép tính giai thừa hay tổ hợp với số lớn, máy tính Casio online luôn sẵn sàng giúp bạn. Chúc bạn làm bài thi thật tốt và không bao giờ mất điểm oan vì nhầm tổ hợp với chỉnh hợp nữa.