Bài tập mệnh đề quan hệ xác định dưới đây giúp học sinh THPT xử lý bốn việc thường bị nhầm: chọn who, which hoặc that; diễn đạt sở hữu bằng whose; phân biệt vai trò chủ ngữ và tân ngữ; quyết định khi nào có thể lược bỏ đại từ quan hệ. Bộ bài gồm 20 câu tự biên soạn, kèm lời giải và cách kiểm tra câu sau khi nối.
Đây là tài liệu luyện một chuyên đề, không phải đề thi chính thức hoặc tài liệu cam kết bao phủ toàn bộ chương trình của một bộ sách. Bài không đi sâu vào mệnh đề quan hệ không xác định, giới từ đặt trước đại từ quan hệ hay cấu trúc rút gọn bằng phân từ. Học chắc phạm vi nhỏ này trước sẽ giúp em tránh trộn các quy tắc khác nhau.
Mệnh đề quan hệ xác định dùng để làm gì?
Hãy tưởng tượng có nhiều học sinh trong sân trường. Câu “The student who is carrying a green bag is my partner” dùng thông tin mang túi xanh để xác định học sinh đang được nói tới. Cụm “who is carrying a green bag” không phải một câu đứng độc lập trong cách viết này; nó bổ nghĩa cho the student và giúp người đọc nhận diện đúng người.
Theo tài liệu Defining relative clauses của British Council, mệnh đề quan hệ xác định cung cấp thông tin cần thiết để nhận diện người hoặc vật. Who hoặc that có thể chỉ người; which hoặc that có thể chỉ vật. Khi đại từ quan hệ làm tân ngữ trong dạng cấu trúc phù hợp, ta có thể lược bỏ nó. Không áp dụng cách lược bỏ đó cho đại từ đang làm chủ ngữ.
So sánh hai câu tự tạo: “The girl who designed the poster is in my class” và “The poster that the girl designed is on the wall”. Ở câu đầu, who thực hiện hành động designed. Ở câu sau, the girl mới là chủ ngữ của designed, còn that thay cho vật được thiết kế. Điểm khác biệt nằm ở vai trò trong mệnh đề, không chỉ ở danh từ phía trước là người hay vật.
Đừng chọn đáp án chỉ bằng danh từ đứng trước
Biết danh từ chỉ người giúp em loại which, nhưng chưa đủ để chọn giữa who và whose. Hãy đọc phần phía sau chỗ trống. Trong “the student whose bicycle is red”, danh từ bicycle có quan hệ sở hữu với student. Whose đi cùng bicycle thành một cụm. Trong “the student who rides a red bicycle”, who là chủ ngữ của rides, không diễn tả sở hữu.
Không nên học mẹo “cứ có danh từ sau chỗ trống thì chọn whose” một cách máy móc. Câu “the book that my friend recommended” có danh từ friend phía sau, nhưng that làm tân ngữ của recommended; my friend là chủ ngữ. Hãy thử tách thành câu đơn: “My friend recommended the book”. Cách tách này cho thấy ai làm gì và vật nào nhận hành động.
Vì sao có thể có nhiều đáp án đúng?
Trong mệnh đề xác định về vật, cả which và that thường phù hợp. Về người, who và that có thể cùng đúng trong nhiều câu cơ bản. Bài luyện này chấp nhận các phương án tương đương đã nêu ở phần lời giải, thay vì tạo trắc nghiệm có hai đáp án đúng rồi buộc học sinh đoán một đáp án. Với câu cần nối, hãy dùng từ được yêu cầu nếu đề đã chỉ định.
Ký hiệu Ø trong phần đáp án nghĩa là không điền từ nào. Nó không phải chữ cần chép vào câu tiếng Anh. Khi chọn lược bỏ, đọc lại cả câu để chắc rằng mệnh đề phía sau vẫn có chủ ngữ và động từ phù hợp. Việc câu nghe quen tai không thay thế cho bước kiểm tra vai trò ngữ pháp.
Cách làm bộ 20 câu trong 30 phút
Dành 20 phút làm bài và 10 phút kiểm tra. Mỗi câu đúng được 0,5 điểm, tổng 10 điểm. Trong phần điền, chỉ cần một phương án hợp lệ; không bắt buộc liệt kê mọi biến thể. Trong phần nối và sửa câu, phải giữ đúng nghĩa, không lặp chủ ngữ hoặc tân ngữ mà đại từ quan hệ đã thay thế.
Tất cả các mệnh đề quan hệ cần tạo trong bài đều là mệnh đề xác định, không dùng dấu phẩy tách mệnh đề khỏi danh từ nó bổ nghĩa. Các danh từ được hiểu là cần thông tin phía sau để xác định đối tượng trong tình huống. Phần luyện không yêu cầu biến thành câu không xác định, dù trong một ngữ cảnh khác người viết có thể lựa chọn cấu trúc đó.
Phần A. Chọn đại từ theo vai trò, câu 1–6
1. The volunteer ___ helped us carry the boxes lives nearby. Điền who, which, that hoặc whose.
2. The camera ___ is on the top shelf belongs to our club. Điền một đại từ phù hợp.
3. I thanked the student ___ notes helped me revise the lesson. Điền một đại từ phù hợp.
4. The film ___ we watched at the club was funny. Điền một đại từ phù hợp hoặc Ø.
5. The teacher ___ I met after the meeting gave me useful advice. Điền who, that hoặc Ø.
6. The girl ___ brother won the drawing competition is my neighbour. Điền một đại từ phù hợp.
Phần B. Có thể lược bỏ không, câu 7–10
7. Có thể bỏ who không? The boy who repaired the chair is in class 10A.
8. Có thể bỏ that không? The song that we practised yesterday is difficult.
9. Có thể bỏ whose không? The student whose bag is missing is waiting outside.
10. Có thể bỏ which không? The lamp which stands beside the desk is broken.
Phần C. Nối hai câu, câu 11–16
11. Nối bằng who: The woman is our new coach. She is speaking to the captain.
12. Nối bằng that: The website is easy to use. Our teacher recommended it.
13. Nối bằng whose: The boy lent me a ruler. His sister is in my group.
14. Nối bằng which: The bus was full. It stopped outside the museum.
15. Nối bằng who: The students received certificates. They completed the course.
16. Nối bằng that: The notebook has a blue cover. I left it in the classroom.
Phần D. Sửa lỗi, câu 17–20
17. Sửa bằng cách bỏ một từ thừa: The girl who she organised the game is my friend.
18. Sửa bằng cách bỏ một từ thừa: The article that I read it yesterday was interesting.
19. Sửa một từ: The man which teaches us chess is very patient.
20. Sửa một từ: The student who project won a prize thanked her team.
Đáp án và giải thích từng câu
Câu 1: who / that. Volunteer chỉ người; chỗ trống là chủ ngữ của helped. Không lược bỏ trong câu này vì nếu bỏ, phần helped us không còn chủ ngữ phù hợp. Cả who và that đều được chấp nhận.
Câu 2: which / that. Camera chỉ vật và đại từ làm chủ ngữ của is. Không dùng who cho chiếc máy ảnh trong ngữ cảnh thông thường này. Không cần lặp it sau đại từ quan hệ.
Câu 3: whose. Notes là những ghi chép của student. Whose diễn đạt quan hệ sở hữu và đứng trước danh từ notes. Động từ helped có chủ ngữ là cả cụm whose notes, không phải riêng student.
Câu 4: which / that / Ø. We đã là chủ ngữ của watched; film là vật được xem. Vì đại từ quan hệ làm tân ngữ trong mệnh đề xác định, em có thể dùng which, that hoặc lược bỏ.
Câu 5: who / that / Ø. I thực hiện hành động met, còn teacher là người được gặp. Cả ba phương án đề cho đều hợp lệ. Trong văn phong trang trọng còn có whom, nhưng bài này giới hạn lựa chọn để tập trung vào cấu trúc cơ bản.
Câu 6: whose. Người thắng cuộc là brother, không phải girl. Whose brother xác định quan hệ anh/em trai của cô bé. Dùng who rồi giữ brother sẽ không tạo được cấu trúc sở hữu cần thiết.
Câu 7: Không. Who làm chủ ngữ của repaired. Nếu chỉ bỏ who, câu sẽ có boy repaired the chair is... mà không còn cấu trúc liên kết đúng. Không nhầm việc lược đại từ với việc rút gọn mệnh đề bằng cách đổi dạng động từ.
Câu 8: Có: The song we practised yesterday is difficult. We là chủ ngữ của practised; that thay cho song là tân ngữ. Câu sau khi lược vẫn nêu được vật nào đã được nhóm luyện tập, và vẫn là mệnh đề xác định.
Câu 9: Không. Whose mang thông tin sở hữu gắn với bag. Không thể áp dụng quy tắc lược tân ngữ của which hoặc that cho whose. Bỏ từ này sẽ làm hỏng quan hệ giữa student và bag.
Câu 10: Không. Which thực hiện vai trò chủ ngữ của stands. Beside the desk là cụm chỉ vị trí, không phải một chủ ngữ thay thế cho which. Hãy tìm động từ chính của mệnh đề nhỏ trước khi quyết định.
Câu 11: The woman who is speaking to the captain is our new coach. Who thay cho she, nên không giữ she trong mệnh đề mới. Mệnh đề quan hệ nằm ngay sau the woman vì đây là người cần được xác định. Động từ chính của toàn câu vẫn là is trong is our new coach.
Câu 12: The website that our teacher recommended is easy to use. That thay cho it, tức website được giới thiệu. Không viết recommended it sau khi đã dùng that. Our teacher vẫn phải giữ lại vì đó là chủ ngữ thực hiện hành động recommended.
Câu 13: The boy whose sister is in my group lent me a ruler. Whose thay cho his và liên kết sister với boy. Giữ nguyên thông tin người cho mượn thước là boy, không biến sister thành người cho mượn. Mệnh đề chính vẫn có động từ lent.
Câu 14: The bus which stopped outside the museum was full. Which thay cho it và làm chủ ngữ của stopped. Câu nối xác định chiếc xe buýt qua việc nó dừng ngoài bảo tàng. Không cần thêm it sau which và cũng không tách mệnh đề bằng dấu phẩy trong yêu cầu này.
Câu 15: The students who completed the course received certificates. Who thay cho they. Thông tin hoàn thành khóa học xác định nhóm học sinh nhận giấy chứng nhận, không tự động khẳng định tất cả học sinh ở trường đều nhận. Đây là điểm ý nghĩa cần giữ khi nối câu.
Câu 16: The notebook that I left in the classroom has a blue cover. I là người để quên, notebook là vật được để lại. That làm tân ngữ của left, vì vậy không giữ it. Phần has a blue cover thuộc mệnh đề chính, không bị mất khi nối.
Câu 17: The girl who organised the game is my friend. Bỏ she vì who đã làm chủ ngữ của organised. Giữ cả hai sẽ lặp vai trò chủ ngữ trong cùng mệnh đề. Không bỏ who để tạo câu thiếu sự liên kết giữa phần mô tả và mệnh đề chính.
Câu 18: The article that I read yesterday was interesting. Bỏ it vì that đã thay cho article ở vị trí tân ngữ của read. Yesterday vẫn là trạng ngữ thời gian. Có thể lược that ở một bước khác, nhưng yêu cầu hiện tại chỉ cần bỏ một từ thừa.
Câu 19: The man who teaches us chess is very patient. / The man that teaches us chess is very patient. Man chỉ người nên thay which bằng who hoặc that. Đại từ là chủ ngữ của teaches, vì vậy không bỏ đi. Hai đáp án cùng được chấp nhận trong mệnh đề xác định này.
Câu 20: The student whose project won a prize thanked her team. Đổi who thành whose để thể hiện dự án của học sinh. Project là chủ ngữ của won; student là chủ ngữ của thanked ở mệnh đề chính. Phân biệt hai động từ giúp em thấy rõ cấu trúc câu.
Thử đọc cấu trúc thay vì chỉ dịch nghĩa
Với câu 11, tạm che “who is speaking to the captain”. Phần còn lại là “The woman is our new coach”, một câu có nghĩa và đủ cấu trúc. Với câu 13, che “whose sister is in my group”, em còn “The boy lent me a ruler”. Cách kiểm tra này giúp xác định động từ chính, nhất là khi giữa chủ ngữ và động từ có một đoạn mô tả dài.
Tuy nhiên, việc phần còn lại đủ ngữ pháp không có nghĩa mệnh đề quan hệ không quan trọng. Nó vẫn cần thiết để biết đang nói tới người phụ nữ nào hoặc cậu bé nào trong tình huống. Đừng dùng phép che câu để kết luận tự động rằng mệnh đề phải có dấu phẩy; kiểm tra cấu trúc và kiểm tra mức độ cần thiết của thông tin là hai việc khác nhau.
Bài viết mở rộng: giới thiệu một góc học tập
Viết một đoạn ngắn giới thiệu những người hoặc đồ vật hỗ trợ việc học của em. Dùng ít nhất ba mệnh đề quan hệ xác định: một mệnh đề có đại từ làm chủ ngữ, một mệnh đề có đại từ làm tân ngữ và một mệnh đề có whose. Không cần viết câu quá dài. Mỗi mệnh đề nên bổ sung một thông tin thật sự giúp người đọc nhận diện đối tượng.
The teacher who runs our reading club gives us useful advice. She recommends books that we can understand without a dictionary. I often work with a classmate whose drawings make our posters more attractive. The notebook that I use for new words stays in my schoolbag. These small things help me organise my study time.
Trong đoạn mẫu, who làm chủ ngữ của runs. That trong “books that we can understand” làm tân ngữ của understand; we là chủ ngữ. Whose drawings diễn đạt các bức vẽ của người bạn cùng lớp. That trong câu về notebook cũng làm tân ngữ và có thể lược bỏ. Đoạn văn được tạo riêng để minh họa, không phải một mẫu bắt buộc phải học thuộc.
Tự chữa theo ba nhóm lỗi
Nhầm người, vật và sở hữu: quay lại câu 1–6. Đừng chép riêng từ đáp án. Hãy viết cả cụm danh từ và mệnh đề, chẳng hạn “the student whose notes helped me”. Sau đó đặt một câu khác với cùng cấu trúc nhưng đổi nội dung. Nếu chỉ thay một từ mà quan hệ sở hữu không còn hợp lý, cần xem lại nghĩa.
Lược bỏ sai: tập trung câu 7–10. Viết câu đơn tương ứng để tìm chủ ngữ và tân ngữ. Với “the song that we practised”, câu đơn là “We practised the song”. Khi xác định được the song là tân ngữ, quyết định lược bỏ mới có cơ sở. Không dùng độ dài câu hoặc cảm giác đọc nhanh làm tiêu chí.
Lặp đại từ: xem lại câu 11–20. Gạch chân từ ở câu thứ hai được thay thế bằng đại từ quan hệ, rồi xóa từ đó khi nối. Các từ như she, it, they rất dễ bị giữ lại do thói quen dịch từ tiếng Việt. Kiểm tra một lần riêng cho từ lặp thường hiệu quả hơn đọc đi đọc lại toàn đoạn mà không có mục tiêu.
Sau khi sửa, ghi mỗi lỗi thành một quy tắc hành động ngắn: “tìm chủ ngữ phía sau”, “xóa it đã được thay thế”, hoặc “kiểm tra quan hệ sở hữu”. Ngày hôm sau, làm lại những câu sai không nhìn đáp án. Nếu vẫn sai cùng một nhóm, giảm độ dài câu và luyện lại từ hai câu đơn trước khi chuyển sang đoạn văn.
Câu hỏi thường gặp
Who và whom có giống nhau không? Who thường gặp trong nhiều vị trí ở tiếng Anh hiện đại; whom là dạng tân ngữ, thường trang trọng hơn. Bộ bài này không kiểm tra giới từ đứng trước đại từ nên không dùng các câu như “to whom”. Không suy rộng quy tắc của bộ luyện sang mọi cấu trúc có giới từ.
Có phải vật luôn dùng that thay vì which? Không. Trong những mệnh đề xác định cơ bản của bài, cả which và that đều có thể đúng khi chỉ vật. Nếu bài kiểm tra có yêu cầu riêng hoặc có một cấu trúc đặc biệt, em cần đọc toàn bộ câu chứ không chỉ áp một lựa chọn mặc định.
Học xong nên luyện tiếp thế nào? Chọn một đoạn đọc ngắn và tìm danh từ được mô tả, sau đó xác định vai trò của đại từ quan hệ. Em có thể chuyển sang bộ đề tự luyện Tiếng Anh 12 học kì 1 trên ClassOn hoặc đề luyện tổng hợp Tiếng Anh THPT để đặt ngữ pháp vào bối cảnh rộng hơn. Đây là tài liệu khác, không phải bản chấm tự động của 20 câu trong bài.
Nguồn đối chiếu: British Council, Defining relative clauses, đã liên kết ở phần kiến thức. Toàn bộ bài tập, đoạn mẫu, lời giải và sơ đồ được biên soạn riêng cho ClassOn; không sao chép câu hỏi từ tài liệu tham khảo.