Một cặp gen cho 2 kiểu hình. Hai cặp gen cho 4 kiểu hình. Ba cặp gen cho 8 kiểu hình. Bạn có nhận ra quy luật không? Mỗi lần thêm một cặp gen phân li độc lập, số kiểu hình ở đời con lại nhân đôi, còn số kiểu gen thì nhân ba. Chỉ với hai phép tính lũy thừa đơn giản, bạn có thể trả lời ngay những câu hỏi tưởng chừng phải lập bảng Punnett khổng lồ mới giải được.
Bài viết này trình bày công thức tính số kiểu hình tối đa và số kiểu gen tối đa ở đời con khi lai n cặp tính trạng phân li độc lập. Bạn sẽ hiểu vì sao số kiểu hình là 2ⁿ và số kiểu gen là 3ⁿ, cách áp dụng vào các phép lai cụ thể từ một cặp đến năm cặp gen, và những nhầm lẫn thường gặp khi đề bài cho gen liên kết hoặc trội không hoàn toàn. Đây là một trong những công thức "ăn điểm nhanh" nhất của chương di truyền Sinh học 12.

Công thức số kiểu hình và số kiểu gen ở đời con
Xét phép lai mà mỗi cặp gen quy định một tính trạng, trội hoàn toàn, các cặp gen phân li độc lập với nhau. Với một cặp gen dị hợp Aa × Aa, đời con có 2 kiểu hình là trội và lặn, và 3 kiểu gen là AA, Aa, aa. Đó là điểm khởi đầu của mọi phép tính sau đây.
Khi có n cặp gen cùng dị hợp, mỗi cặp gen đóng góp độc lập vào đời con. Số kiểu hình tối đa bằng tích số kiểu hình của từng cặp, tức 2 nhân với chính nó n lần. Số kiểu gen tối đa bằng tích số kiểu gen của từng cặp, tức 3 nhân với chính nó n lần. Ta có công thức:
Số kiểu hình tối đa ở đời con = 2ⁿ; số kiểu gen tối đa ở đời con = 3ⁿ.
Với n = 1: 2 kiểu hình, 3 kiểu gen. Với n = 2: 4 kiểu hình, 9 kiểu gen. Với n = 3: 8 kiểu hình, 27 kiểu gen. Với n = 4: 16 kiểu hình, 81 kiểu gen. Với n = 5: 32 kiểu hình, 243 kiểu gen. Bạn thấy số kiểu gen tăng nhanh hơn nhiều so với số kiểu hình, vì mỗi cặp gen có tới 3 kiểu gen nhưng chỉ 2 kiểu hình do alen trội che lấp alen lặn.
Trường hợp riêng quan trọng nhất là F2 của hai cặp gen, tức n = 2 với cả hai cặp đều dị hợp AaBb × AaBb. Tỉ lệ kiểu hình F2 là 9 : 3 : 3 : 1, gồm 9 trội cả hai tính trạng, 3 trội tính trạng thứ nhất lặn tính trạng thứ hai, 3 lặn tính trạng thứ nhất trội tính trạng thứ hai, và 1 lặn cả hai. Con số 9 : 3 : 3 : 1 thực chất là tích của hai tỉ lệ 3 : 1, vì (3 : 1) × (3 : 1) = 9 : 3 : 3 : 1. Hiểu được điều này, bạn sẽ không bao giờ phải học vẹt tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1 nữa.
Công thức 2ⁿ và 3ⁿ chỉ đếm số loại tối đa khi mọi cặp gen đều dị hợp ở cả hai bên bố mẹ. Nếu một cặp gen nào đó đồng hợp, nó chỉ cho 1 kiểu hình và 1 kiểu gen, không làm tăng số loại. Ví dụ phép lai AaBb × Aabb: cặp A cho 2 kiểu hình và 3 kiểu gen, cặp B cho 1 kiểu hình và 2 kiểu gen, nên đời con có 2 × 1 = 2 kiểu hình và 3 × 2 = 6 kiểu gen. Quy tắc chung là nhân số loại của từng cặp với nhau, cặp nào đồng hợp thì nhân với 1.
Một lưu ý nữa: công thức đếm số loại tối đa, không phải tỉ lệ từng loại. Để tính tỉ lệ của một kiểu hình cụ thể, bạn nhân xác suất của từng tính trạng thành phần. Ví dụ trong F2 của AaBb × AaBb, kiểu hình trội cả hai có xác suất 3/4 × 3/4 = 9/16, kiểu hình lặn cả hai có xác suất 1/4 × 1/4 = 1/16. Muốn tính nhanh các phép nhân phân số kiểu này, bạn có thể dùng máy tính Casio online để kiểm tra lại. Khi chỉ xét một cặp tính trạng, công thức thu gọn về tỉ lệ quen thuộc trong bài tỉ lệ kiểu hình và kiểu gen F2 khi lai một cặp tính trạng.
Bốn ví dụ tính từng bước
Ví dụ 1 (ví dụ mẫu): Lai AaBbDd × AaBbDd, tính số kiểu hình và số kiểu gen tối đa ở đời con.
Bước 1: Đếm số cặp gen dị hợp: A, B, D là ba cặp, n = 3.
Bước 2: Số kiểu hình tối đa = 2ⁿ = 2³ = 8.
Bước 3: Số kiểu gen tối đa = 3ⁿ = 3³ = 27.
Bước 4: Kiểm tra bằng cách nhân từng cặp: mỗi cặp cho 2 kiểu hình nên 2 × 2 × 2 = 8; mỗi cặp cho 3 kiểu gen nên 3 × 3 × 3 = 27.
Bước 5: Kết luận: đời con có tối đa 8 kiểu hình và 27 kiểu gen. Đáp số: 8 kiểu hình, 27 kiểu gen.
Ví dụ 2: Lai AaBb × AaBb, F2 có 320 cây. Tính số cây mang kiểu hình trội cả hai tính trạng và số cây mang kiểu hình lặn cả hai tính trạng theo lý thuyết.
Bước 1: Đây là phép lai hai cặp gen, n = 2, tỉ lệ kiểu hình F2 là 9 : 3 : 3 : 1, tổng 16 phần.
Bước 2: Kiểu hình trội cả hai chiếm 9/16 số cây: 9/16 × 320 = 180 cây.
Bước 3: Kiểu hình lặn cả hai chiếm 1/16 số cây: 1/16 × 320 = 20 cây.
Bước 4: Kiểm tra: hai kiểu hình còn lại mỗi loại chiếm 3/16 × 320 = 60 cây; tổng 180 + 60 + 60 + 20 = 320, khớp tổng số cây.
Bước 5: Kết luận: 180 cây trội cả hai tính trạng, 20 cây lặn cả hai tính trạng. Đáp số: 180 cây và 20 cây.
Ví dụ 3: Lai AaBb × Aabb, tính số kiểu hình và số kiểu gen tối đa ở đời con.
Bước 1: Phân tích từng cặp. Cặp A: Aa × Aa cho 2 kiểu hình, 3 kiểu gen. Cặp B: Bb × bb cho 1 kiểu hình trội và 1 kiểu hình lặn, tức 2 kiểu hình, nhưng kiểu gen chỉ có Bb và bb, tức 2 kiểu gen.
Bước 2: Số kiểu hình = 2 × 2 = 4.
Bước 3: Số kiểu gen = 3 × 2 = 6.
Bước 4: Kiểm tra: không được áp 2² = 4 kiểu hình một cách máy móc cho kiểu gen, vì cặp B đồng hợp ở một bên nên chỉ cho 2 kiểu gen chứ không phải 3.
Bước 5: Kết luận: đời con có 4 kiểu hình và 6 kiểu gen. Đáp số: 4 kiểu hình, 6 kiểu gen.
Ví dụ 4: Một phép lai cho đời con có tối đa 32 kiểu hình và 243 kiểu gen. Hỏi phép lai đó xét bao nhiêu cặp gen dị hợp?
Bước 1: Dùng công thức kiểu hình: 2ⁿ = 32.
Bước 2: Giải ra n: 2⁵ = 32 nên n = 5.
Bước 3: Kiểm tra bằng công thức kiểu gen: 3⁵ = 243, khớp với đề bài.
Bước 4: Kết luận: phép lai xét 5 cặp gen dị hợp, ví dụ AaBbDdEeGg × AaBbDdEeGg.
Bước 5: Ghi nhớ mẹo: 32 = 2⁵ và 243 = 3⁵ là hai lũy thừa nên thuộc lòng, vì đề thi rất hay hỏi ngược từ số loại suy ra số cặp gen. Đáp số: 5 cặp gen.
Năm lỗi sai thường gặp và cách tránh
Lỗi 1: Nhầm số kiểu hình với số kiểu gen.
Nhiều bạn trả lời phép lai AaBbDd × AaBbDd cho 27 kiểu hình. Thực ra 27 là số kiểu gen, còn số kiểu hình chỉ là 8. Cách tránh: nhớ cặp đôi đi liền nhau, kiểu hình dùng cơ số 2, kiểu gen dùng cơ số 3. Viết hai công thức cạnh nhau mỗi khi làm bài: 2ⁿ cho kiểu hình, 3ⁿ cho kiểu gen.
Lỗi 2: Áp 2ⁿ và 3ⁿ khi các gen liên kết với nhau.
Công thức chỉ đúng khi các cặp gen phân li độc lập, tức nằm trên các cặp nhiễm sắc thể khác nhau hoặc cách xa nhau. Nếu hai gen cùng nằm trên một nhiễm sắc thể và liên kết hoàn toàn, chúng di truyền như một "cặp" duy nhất, số loại sẽ ít hơn. Cách tránh: đọc kỹ đề, nếu đề nói gen liên kết hoặc cho tần số hoán vị thì không dùng công thức này mà phải viết giao tử liên kết và hoán vị.
Lỗi 3: Đếm cả cặp gen đồng hợp vào n.
Phép lai AABb × AABb chỉ có một cặp dị hợp là B, nên n = 1, đời con có 2 kiểu hình và 3 kiểu gen. Bạn nào đếm n = 2 sẽ ra 4 kiểu hình và 9 kiểu gen, sai hoàn toàn. Cách tránh: n là số cặp gen dị hợp ở cả hai bên, cặp đồng hợp không làm tăng số loại nên không tính vào n, hoặc tính bằng cách nhân số loại từng cặp như ví dụ 3.
Lỗi 4: Quên rằng trội không hoàn toàn làm tăng số kiểu hình.
Nếu một cặp gen trội không hoàn toàn, nó cho 3 kiểu hình thay vì 2, nên số kiểu hình tối đa không còn là 2ⁿ. Ví dụ hai cặp gen, một trội hoàn toàn và một trội không hoàn toàn, cho 2 × 3 = 6 kiểu hình. Cách tránh: xác định kiểu trội của từng cặp gen trước khi đếm, trội hoàn toàn nhân 2, trội không hoàn toàn nhân 3.
Lỗi 5: Nhầm tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1 với số kiểu hình.
Tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1 mô tả tỉ lệ của 4 kiểu hình, không phải là 4 kiểu hình đó có tỉ lệ bằng nhau. Nhiều bạn thấy F2 có 160 cây thì chia đều mỗi kiểu hình 40 cây, trong khi đúng ra là 90, 30, 30 và 10 cây. Cách tránh: luôn nhớ tổng số phần là 16, mỗi phần bằng tổng số chia 16, rồi nhân với 9, 3, 3, 1 tương ứng.
Bài tập tự luyện
Câu 1: Lai AaBbDd × AaBbDd, số kiểu hình tối đa ở đời con là bao nhiêu?
A. 6
B. 8
C. 9
D. 27
Câu 2: Lai AaBb × AaBb, số kiểu gen tối đa ở đời con là bao nhiêu?
A. 4
B. 6
C. 9
D. 16
Câu 3: F2 của phép lai AaBb × AaBb có 320 cây. Theo lý thuyết, có bao nhiêu cây mang kiểu hình lặn cả hai tính trạng?
A. 20 cây
B. 60 cây
C. 80 cây
D. 180 cây
Câu 4: Phép lai nào sau đây cho đời con có 4 kiểu hình và 6 kiểu gen?
A. AaBb × AaBb
B. AaBb × Aabb
C. AABb × AaBb
D. AaBB × AaBb
Câu 5: Một phép lai cho đời con có tối đa 16 kiểu hình. Phép lai đó xét bao nhiêu cặp gen dị hợp phân li độc lập?
A. 3 cặp
B. 4 cặp
C. 5 cặp
D. 8 cặp
| Câu | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| Đáp án | B | C | A | B | B |
Giải thích đáp án
Câu 1 — Đáp án B. Có 3 cặp gen dị hợp nên n = 3, số kiểu hình = 2³ = 8. Đáp án A sai vì 6 là 2 × 3, không phải lũy thừa. Đáp án C sai vì 9 là số kiểu gen của hai cặp. Đáp án D sai vì 27 là số kiểu gen của ba cặp, tức 3³.
Câu 2 — Đáp án C. Có 2 cặp gen dị hợp nên n = 2, số kiểu gen = 3² = 9. Đáp án A sai vì 4 là số kiểu hình của hai cặp, tức 2². Đáp án B sai vì 6 là số kiểu gen của phép lai AaBb × Aabb. Đáp án D sai vì 16 là tổng số phần của tỉ lệ kiểu hình 9 : 3 : 3 : 1.
Câu 3 — Đáp án A. Kiểu hình lặn cả hai chiếm 1/16 số cây, nên số cây = 1/16 × 320 = 20 cây. Đáp án B sai vì 60 cây ứng với mỗi kiểu hình chiếm 3/16. Đáp án C sai vì 80 cây là một phần tư, ứng với tỉ lệ của một cặp tính trạng. Đáp án D sai vì 180 cây ứng với kiểu hình trội cả hai, chiếm 9/16.
Câu 4 — Đáp án B. AaBb × Aabb: cặp A cho 2 kiểu hình và 3 kiểu gen, cặp B cho 2 kiểu hình và 2 kiểu gen, nên đời con có 2 × 2 = 4 kiểu hình và 3 × 2 = 6 kiểu gen. Đáp án A cho 4 kiểu hình nhưng 9 kiểu gen. Đáp án C: AABb × AaBb cho cặp A 1 kiểu hình 2 kiểu gen, cặp B 2 kiểu hình 3 kiểu gen, tổng 2 kiểu hình và 6 kiểu gen. Đáp án D: AaBB × AaBb cho 2 kiểu hình và 6 kiểu gen giống đáp án C, không phải 4 kiểu hình.
Câu 5 — Đáp án B. 2ⁿ = 16 nên n = 4, vì 2⁴ = 16. Đáp án A sai vì 2³ = 8. Đáp án C sai vì 2⁵ = 32. Đáp án D sai vì 2⁸ = 256, quá lớn.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Vì sao số kiểu gen tăng nhanh hơn số kiểu hình khi thêm cặp gen?
Đáp: Vì mỗi cặp gen dị hợp cho 3 kiểu gen nhưng chỉ 2 kiểu hình, do alen trội che lấp alen lặn nên AA và Aa cùng một kiểu hình. Nhân qua nhiều cặp, cơ số 3 tăng nhanh hơn cơ số 2, ví dụ với 5 cặp gen thì có 243 kiểu gen nhưng chỉ 32 kiểu hình.
Hỏi: Công thức 2ⁿ và 3ⁿ có dùng được khi bố mẹ không cùng dị hợp tất cả các cặp không?
Đáp: Không dùng trực tiếp được. Khi đó bạn tính số loại của từng cặp riêng rồi nhân lại: cặp dị hợp × dị hợp cho 2 kiểu hình và 3 kiểu gen, cặp dị hợp × đồng hợp lặn cho 2 kiểu hình và 2 kiểu gen, cặp đồng hợp × đồng hợp cho 1 kiểu hình và 1 kiểu gen.
Hỏi: Tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1 có phải lúc nào cũng xuất hiện ở F2 hai cặp gen không?
Đáp: Chỉ khi hai cặp gen phân li độc lập, trội hoàn toàn, và cả hai bên P đều dị hợp hai cặp. Nếu gen liên kết, hoặc một cặp trội không hoàn toàn, hoặc bố mẹ có kiểu gen khác, tỉ lệ F2 sẽ khác, ví dụ 1 : 2 : 1, 9 : 7 hay 12 : 3 : 1.
Hỏi: Số kiểu hình tối đa có bao giờ vượt quá số kiểu gen không?
Đáp: Không, khi trội hoàn toàn thì số kiểu hình luôn nhỏ hơn số kiểu gen vì nhiều kiểu gen cùng một kiểu hình. Chỉ khi mọi cặp gen đều trội không hoàn toàn thì số kiểu hình mới bằng số kiểu gen, vì khi đó mỗi kiểu gen cho một kiểu hình riêng.
Hỏi: Làm sao nhớ nhanh các lũy thừa 2ⁿ và 3ⁿ hay gặp trong đề thi?
Đáp: Hãy thuộc lòng hai dãy số: 2, 4, 8, 16, 32 cho kiểu hình và 3, 9, 27, 81, 243 cho kiểu gen, tương ứng với n từ 1 đến 5. Đề thi tốt nghiệp hầu như chỉ hỏi trong phạm vi này, nên thuộc hai dãy là bạn trả lời được ngay không cần tính.
Kết luận
Hai công thức 2ⁿ và 3ⁿ gói gọn toàn bộ sự đa dạng của đời con trong phép lai nhiều cặp tính trạng phân li độc lập. Mỗi cặp gen dị hợp nhân đôi số kiểu hình và nhân ba số kiểu gen, còn tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1 của F2 hai cặp gen chỉ là tích của hai tỉ lệ 3 : 1. Nắm chắc hai công thức này, biết điều chỉnh khi gặp cặp gen đồng hợp hoặc trội không hoàn toàn, bạn sẽ giải nhanh mọi câu hỏi đếm số loại kiểu hình và kiểu gen trong đề thi. Và khi hai cặp gen cùng quy định một tính trạng thay vì hai tính trạng riêng biệt, tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1 sẽ biến dạng thành những tỉ lệ mới mà bài viết tiếp theo về tương tác gen sẽ trình bày.