Năm 1865, trong khu vườn nhỏ của tu viện ở Brno, Gregor Menđen lặng lẽ đếm từng hạt đậu Hà Lan. Ông không đếm một cách vô định: ông đếm để tìm quy luật. Khi lai cây hoa đỏ thuần chủng với cây hoa trắng thuần chủng, đời con F1 toàn hoa đỏ. Nhưng điều kỳ lạ xảy ra ở đời F2: hoa trắng bỗng quay trở lại, đúng một phần tư số cây. Tỉ lệ 3 đỏ : 1 trắng ấy không phải sự trùng hợp. Nó là dấu vết đầu tiên của quy luật phân li, nền tảng của cả di truyền học hiện đại.
Bài viết này giúp bạn nắm chắc công thức tỉ lệ kiểu hình và kiểu gen ở F2 khi lai một cặp tính trạng. Bạn sẽ thấy vì sao F2 luôn có kiểu gen 1AA : 2Aa : 1aa và kiểu hình 3 trội : 1 lặn, cách tính số cây thực tế từ tỉ lệ lý thuyết, và những lỗi sai mà học sinh hay mắc nhất khi làm bài tập dạng này. Chỉ cần hiểu đúng một lần, bạn sẽ giải được mọi bài tập lai một cặp tính trạng trong đề thi tốt nghiệp.

Công thức tỉ lệ kiểu hình và kiểu gen F2 khi lai một cặp tính trạng
Xét một cặp tính trạng do một cặp alen quy định, alen A trội hoàn toàn so với alen a. Phép lai khởi đầu là P thuần chủng: cây hoa đỏ AA lai với cây hoa trắng aa. Mỗi cơ thể P chỉ tạo ra một loại giao tử: cây AA tạo giao tử A, cây aa tạo giao tử a. Sự kết hợp của hai giao tử này cho đời F1 toàn kiểu gen Aa, toàn hoa đỏ. Đó là hiện tượng đồng tính ở F1, dấu hiệu đầu tiên cho thấy A là alen trội.
Khi cho F1 tự thụ phấn hoặc giao phấn với nhau, mỗi cây Aa giảm phân tạo hai loại giao tử A và a với tỉ lệ bằng nhau, mỗi loại một phần hai. Sự kết hợp ngẫu nhiên của giao tử đực và giao tử cái cho bốn tổ hợp với xác suất bằng nhau. Bảng Punnett viết gọn lại thành công thức sau:
F2: kiểu gen 1AA : 2Aa : 1aa; kiểu hình 3 trội : 1 lặn.
Cụ thể, kiểu gen AA chiếm một phần tư, kiểu gen Aa chiếm một phần hai, kiểu gen aa chiếm một phần tư. Vì A trội hoàn toàn so với a nên cả AA và Aa đều biểu hiện hoa đỏ, tổng cộng ba phần tư số cây; chỉ aa biểu hiện hoa trắng, chiếm một phần tư. Tỉ lệ kiểu hình vì vậy là 3 trội : 1 lặn.
Muốn đổi tỉ lệ thành số cây thực tế, bạn nhân tỉ lệ với tổng số cây. Số cây mang kiểu hình trội bằng ba phần tư nhân tổng số cây, số cây mang kiểu hình lặn bằng một phần tư nhân tổng số cây. Tương tự, số cây AA bằng một phần tư nhân tổng số cây, số cây Aa bằng một phần hai nhân tổng số cây, số cây aa bằng một phần tư nhân tổng số cây. Đây là phép tính mà mọi ví dụ dưới đây đều dùng, và nó cũng là cách ra đề phổ biến nhất của dạng bài này.
Một hệ quả quan trọng mà nhiều bạn bỏ sót: trong số các cây mang kiểu hình trội ở F2, chỉ một phần ba là thuần chủng AA, còn hai phần ba là dị hợp Aa. Nói cách khác, lấy ngẫu nhiên một cây hoa đỏ ở F2, xác suất nó thuần chủng là một phần ba, xác suất nó dị hợp là hai phần ba. Hệ quả này xuất hiện rất thường xuyên trong các câu hỏi trắc nghiệm mức vận dụng.
Công thức 3 : 1 chỉ đúng khi thỏa bốn điều kiện: trội hoàn toàn, mỗi gen quy định một tính trạng, P thuần chủng khác nhau về một cặp tính trạng, và số lượng cá thể đủ lớn để tỉ lệ lý thuyết thể hiện ra. Nếu trội không hoàn toàn, F2 sẽ có kiểu hình 1 : 2 : 1 thay vì 3 : 1. Nếu số cây quá ít, tỉ lệ thực tế có thể lệch khỏi lý thuyết do yếu tố ngẫu nhiên, và khi đó bạn vẫn trả lời theo tỉ lệ lý thuyết chứ không lấy số đếm thực tế làm đáp án.
Để luyện tính toán nhanh các tỉ lệ kiểu hình và kiểu gen, bạn có thể dùng máy tính Casio online để nhân chia phân số và kiểm tra lại kết quả. Khi cần đếm số kiểu hình ở các phép lai phức tạp hơn với nhiều cặp gen, hãy xem thêm bài công thức số kiểu hình ở đời con khi lai n cặp tính trạng để thấy tỉ lệ 3 : 1 mở rộng thành 9 : 3 : 3 : 1 như thế nào.
Bốn ví dụ tính từng bước
Ví dụ 1 (ví dụ mẫu): P thuần chủng hoa đỏ AA lai với hoa trắng aa, F2 có 400 cây thì có bao nhiêu cây hoa đỏ, bao nhiêu cây hoa trắng?
Bước 1: Viết sơ đồ lai. P: AA × aa cho F1 toàn Aa, toàn hoa đỏ.
Bước 2: F1 × F1: Aa × Aa. Mỗi bên tạo giao tử A = 1/2, a = 1/2.
Bước 3: Lập bảng Punnett: AA = 1/2 × 1/2 = 1/4; Aa = 1/2 × 1/2 + 1/2 × 1/2 = 1/2; aa = 1/2 × 1/2 = 1/4. Kiểu gen F2 là 1AA : 2Aa : 1aa.
Bước 4: Kiểu hình: hoa đỏ gồm AA và Aa, chiếm 1/4 + 1/2 = 3/4; hoa trắng aa chiếm 1/4.
Bước 5: Đổi ra số cây: hoa đỏ = 3/4 × 400 = 300 cây; hoa trắng = 1/4 × 400 = 100 cây. Kiểm tra: 300 + 100 = 400, khớp tổng số cây. Đáp số: 300 cây hoa đỏ, 100 cây hoa trắng.
Ví dụ 2: Ở đậu Hà Lan, hạt vàng là trội so với hạt xanh. Lai cây hạt vàng thuần chủng AA với cây hạt xanh aa, F2 thu được 320 hạt. Tính số hạt vàng và số hạt xanh theo lý thuyết.
Bước 1: P: AA × aa cho F1 toàn Aa, toàn hạt vàng.
Bước 2: F1 × F1 cho F2 có kiểu hình 3 vàng : 1 xanh.
Bước 3: Số hạt vàng = 3/4 × 320 = 240 hạt.
Bước 4: Số hạt xanh = 1/4 × 320 = 80 hạt.
Bước 5: Kiểm tra: 240 + 80 = 320, đúng tổng số hạt. Đáp số: 240 hạt vàng, 80 hạt xanh. Lưu ý ở đây 320 chia hết cho 4 nên kết quả là số nguyên đẹp; nếu tổng số không chia hết cho 4, bạn vẫn giữ kết quả lý thuyết dưới dạng phân số hoặc số thập phân tùy yêu cầu đề bài.
Ví dụ 3: Lai phân tích cây hoa đỏ F1 (Aa) với cây hoa trắng (aa), thu được 200 cây ở đời con. Tính số cây hoa đỏ và số cây hoa trắng.
Bước 1: Xác định phép lai: Aa × aa. Đây là lai phân tích, không phải F1 × F1, nên không áp tỉ lệ 3 : 1.
Bước 2: Cây Aa tạo giao tử A = 1/2, a = 1/2; cây aa chỉ tạo giao tử a.
Bước 3: Đời con: Aa = 1/2 × 1 = 1/2, aa = 1/2 × 1 = 1/2. Kiểu gen 1Aa : 1aa.
Bước 4: Kiểu hình: hoa đỏ Aa chiếm 1/2, hoa trắng aa chiếm 1/2, tỉ lệ 1 : 1.
Bước 5: Số cây hoa đỏ = 1/2 × 200 = 100 cây; số cây hoa trắng = 1/2 × 200 = 100 cây. Đáp số: 100 cây hoa đỏ, 100 cây hoa trắng. Ví dụ này cho thấy cùng một cây Aa, lai với aa thì cho tỉ lệ 1 : 1, còn tự thụ thì cho 3 : 1; nhận diện đúng phép lai là bước quyết định.
Ví dụ 4: Trong F2 của phép lai Aa × Aa, lấy ngẫu nhiên 3 cây, tính xác suất cả 3 cây đều mang kiểu hình trội.
Bước 1: Xác suất một cây F2 bất kỳ mang kiểu hình trội là 3/4.
Bước 2: Ba lần lấy là ba sự kiện độc lập, áp dụng quy tắc nhân xác suất.
Bước 3: Xác suất cần tìm = 3/4 × 3/4 × 3/4 = 27/64.
Bước 4: Đổi ra phần trăm: 27/64 ≈ 42,2%.
Bước 5: Kiểm tra tính hợp lý: xác suất nhỏ hơn 3/4, đúng vì yêu cầu cả 3 cây cùng trội khó hơn chỉ một cây trội. Đáp số: 27/64, khoảng 42,2%. Nếu đề hỏi xác suất có đúng 2 trong 3 cây trội, bạn dùng công thức nhị thức với C(3,2) × (3/4)² × (1/4) = 27/64, trùng số một cách thú vị nhưng cách tính khác hẳn.
Năm lỗi sai thường gặp và cách tránh
Lỗi 1: Nhầm tỉ lệ kiểu gen với tỉ lệ kiểu hình.
Nhiều bạn viết F2 có kiểu hình 1 : 2 : 1. Thực ra 1 : 2 : 1 là tỉ lệ kiểu gen (1AA : 2Aa : 1aa), còn tỉ lệ kiểu hình là 3 : 1 vì AA và Aa cùng biểu hiện trội. Cách tránh: sau khi viết tỉ lệ kiểu gen, luôn gộp AA và Aa lại thành một nhóm kiểu hình rồi mới kết luận. Viết hai dòng riêng biệt, một dòng kiểu gen, một dòng kiểu hình, rồi mới tính số cây.
Lỗi 2: Áp tỉ lệ 3 : 1 cho trường hợp trội không hoàn toàn.
Khi hoa đỏ lai hoa trắng cho F1 hoa hồng, đó là trội không hoàn toàn, F2 sẽ có kiểu hình 1 đỏ : 2 hồng : 1 trắng. Áp 3 : 1 vào đây là sai ngay từ bước nhận diện. Cách tránh: đọc kỹ đề, nếu F1 có kiểu hình trung gian thì đó là trội không hoàn toàn, kiểu hình F2 trùng tỉ lệ kiểu gen 1 : 2 : 1.
Lỗi 3: Dùng số cây đếm thực tế thay tỉ lệ lý thuyết.
Đề cho F2 có 400 cây gồm 298 đỏ và 102 trắng, nhiều bạn kết luận tỉ lệ là 298 : 102. Thực ra đó là số liệu thực nghiệm, tỉ lệ lý thuyết vẫn là 3 : 1, độ lệch nhỏ là do ngẫu nhiên. Cách tránh: phân biệt rõ câu hỏi "tỉ lệ lý thuyết" và "số cây thực tế đếm được"; khi đề hỏi tỉ lệ, trả lời 3 : 1; khi đề hỏi số cây lý thuyết, nhân tỉ lệ với tổng số.
Lỗi 4: Nhầm lai phân tích với phép lai F1 × F1.
Thấy cây Aa là vội áp 3 : 1, trong khi đề cho lai Aa × aa thì tỉ lệ đúng là 1 : 1. Cách tránh: viết sơ đồ lai đầy đủ trước khi tính, gạch chân kiểu gen của cả hai bên bố mẹ. Lai phân tích luôn là dị hợp lai với đồng hợp lặn, kết quả là 1 trội : 1 lặn về kiểu hình.
Lỗi 5: Quên rằng cây trội F2 có hai phần ba là dị hợp.
Câu hỏi "lấy một cây hoa đỏ F2, xác suất thuần chủng là bao nhiêu" có đáp án 1/3, không phải 1/4. Vì mẫu đã giới hạn trong nhóm hoa đỏ gồm AA và Aa với tỉ lệ 1 : 2, nên xác suất thuần chủng là 1/(1 + 2) = 1/3. Cách tránh: khi đề đã cho trước kiểu hình, hãy thu hẹp không gian mẫu về đúng nhóm đó rồi mới tính xác suất, đừng lấy 1/4 của toàn bộ F2.
Bài tập tự luyện
Câu 1: Lai cây hoa đỏ thuần chủng AA với cây hoa trắng aa, kiểu gen của F1 là gì?
A. AA
B. Aa
C. aa
D. 1AA : 2Aa : 1aa
Câu 2: Cho F1 (Aa) tự thụ phấn, tỉ lệ kiểu hình ở F2 là bao nhiêu?
A. 1 đỏ : 1 trắng
B. 3 đỏ : 1 trắng
C. 1 đỏ : 2 hồng : 1 trắng
D. 9 đỏ : 3 hồng : 3 trắng : 1 trắng
Câu 3: F2 của phép lai Aa × Aa có 800 cây. Theo lý thuyết, có bao nhiêu cây hoa trắng?
A. 200 cây
B. 400 cây
C. 600 cây
D. 100 cây
Câu 4: Lấy ngẫu nhiên một cây hoa đỏ ở F2 của phép lai Aa × Aa, xác suất cây đó thuần chủng là bao nhiêu?
A. 1/4
B. 1/3
C. 1/2
D. 3/4
Câu 5: Lai phân tích cây hoa đỏ dị hợp Aa với cây hoa trắng aa, tỉ lệ kiểu hình ở đời con là bao nhiêu?
A. 3 đỏ : 1 trắng
B. 1 đỏ : 2 hồng : 1 trắng
C. 1 đỏ : 1 trắng
D. 9 đỏ : 3 trắng : 3 hồng : 1 trắng
| Câu | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| Đáp án | B | B | A | B | C |
Giải thích đáp án
Câu 1 — Đáp án B. P: AA × aa, mỗi bên chỉ cho một loại giao tử nên mọi hợp tử F1 đều là Aa. Đáp án A sai vì AA là kiểu gen của bố hoặc mẹ thuần chủng, không phải của con. Đáp án C sai vì aa cũng là kiểu gen của bên P. Đáp án D sai vì 1AA : 2Aa : 1aa là tỉ lệ kiểu gen của F2, không phải F1.
Câu 2 — Đáp án B. F1 Aa tự thụ cho F2 có kiểu gen 1AA : 2Aa : 1aa, trong đó AA và Aa đều hoa đỏ nên kiểu hình là 3 đỏ : 1 trắng. Đáp án A là tỉ lệ của lai phân tích, không phải tự thụ F1. Đáp án C là tỉ lệ của trội không hoàn toàn. Đáp án D là tỉ lệ F2 của hai cặp gen phân li độc lập.
Câu 3 — Đáp án A. Hoa trắng aa chiếm 1/4 số cây F2, nên số cây hoa trắng = 1/4 × 800 = 200 cây. Đáp án B sai vì 400 là một phần hai, ứng với tỉ lệ kiểu gen Aa. Đáp án C sai vì 600 là ba phần tư, ứng với số cây hoa đỏ. Đáp án D sai vì 100 là một phần tám, không ứng với tỉ lệ nào trong phép lai này.
Câu 4 — Đáp án B. Nhóm hoa đỏ F2 gồm AA và Aa với tỉ lệ 1 : 2, nên xác suất thuần chủng trong nhóm này là 1/(1 + 2) = 1/3. Đáp án A sai vì 1/4 là tỉ lệ AA trong toàn bộ F2, không phải trong nhóm hoa đỏ. Đáp án C và D không ứng với tỉ lệ nào của phép lai. Đây là câu hỏi bẫy kinh điển: nhớ thu hẹp mẫu về nhóm đã cho trước.
Câu 5 — Đáp án C. Lai phân tích Aa × aa cho đời con 1Aa : 1aa về kiểu gen, tức 1 hoa đỏ : 1 hoa trắng về kiểu hình. Đáp án A là tỉ lệ F2 của phép lai Aa × Aa. Đáp án B là tỉ lệ của trội không hoàn toàn. Đáp án D là tỉ lệ F2 của hai cặp gen phân li độc lập.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Vì sao F1 toàn hoa đỏ dù bố mẹ một đỏ một trắng?
Đáp: Vì alen A trội hoàn toàn so với alen a. F1 có kiểu gen Aa, chỉ cần một alen A là đủ để biểu hiện hoa đỏ, alen a bị lấn át nên không biểu hiện ra ngoài, dù nó vẫn tồn tại trong kiểu gen và sẽ truyền cho đời sau.
Hỏi: Tỉ lệ 3 : 1 có áp dụng khi số cây F2 rất ít, ví dụ chỉ 4 cây không?
Đáp: Tỉ lệ 3 : 1 là tỉ lệ lý thuyết theo xác suất, nó thể hiện rõ khi số lượng cá thể đủ lớn. Với chỉ 4 cây, kết quả thực tế có thể là 4 đỏ, 2 đỏ 2 trắng, thậm chí 4 trắng, nhưng đáp án lý thuyết trong bài tập vẫn là 3 : 1.
Hỏi: Làm sao phân biệt trội hoàn toàn với trội không hoàn toàn qua số liệu F2?
Đáp: Trội hoàn toàn cho F2 có hai kiểu hình với tỉ lệ 3 : 1. Trội không hoàn toàn cho F2 có ba kiểu hình với tỉ lệ 1 : 2 : 1, trong đó kiểu hình trung gian chiếm một phần hai. Chỉ cần đếm số loại kiểu hình ở F2 là phân biệt được.
Hỏi: Kiểu gen Aa có được gọi là thuần chủng không?
Đáp: Không. Thuần chủng là cơ thể có kiểu gen đồng hợp như AA hoặc aa. Aa là dị hợp, khi giảm phân cho hai loại giao tử A và a, nên đời con của nó sẽ phân tính, không giữ nguyên kiểu hình như dòng thuần.
Hỏi: Quy luật phân li giải thích thế nào về sự xuất hiện lại của hoa trắng ở F2?
Đáp: Alen a từ cây P hoa trắng không mất đi mà ẩn trong kiểu gen Aa của F1. Khi F1 giảm phân, hai alen A và a phân li về hai giao tử khác nhau. Hai giao tử mang a kết hợp với nhau tạo hợp tử aa ở F2, và hoa trắng xuất hiện trở lại với xác suất 1/4.
Kết luận
Tỉ lệ F2 1AA : 2Aa : 1aa về kiểu gen và 3 trội : 1 lặn về kiểu hình là hệ quả trực tiếp của sự phân li đồng đều của cặp alen trong giảm phân và sự kết hợp ngẫu nhiên của các giao tử trong thụ tinh. Nắm chắc công thức này, biết đổi tỉ lệ thành số cây thực tế, phân biệt rõ F1 × F1 với lai phân tích, và nhớ rằng một phần ba số cây trội ở F2 là thuần chủng, bạn đã có trong tay chìa khóa để giải mọi bài tập lai một cặp tính trạng. Hãy luyện thêm với các bài tập trên, và khi bước sang phép lai hai cặp tính trạng, bạn sẽ thấy tỉ lệ 3 : 1 nhân với chính nó tạo thành 9 : 3 : 3 : 1 quen thuộc.