Bạn lai hai cây đậu thơm hoa trắng với nhau và thu được đời F2 toàn hoa tím, rồi F2 lại phân li thành 9 tím : 7 trắng. Tỉ lệ 9 : 7 này trông thật lạ: nó không phải 3 : 1, cũng không phải 9 : 3 : 3 : 1. Nhưng nếu bạn cộng 9 với 7, đáp án là 16, đúng bằng tổng số phần của tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1. Đó chính là manh mối: tỉ lệ 9 : 7 chỉ là tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1 đã bị "gộp" lại, vì hai gen cùng tham gia quy định một tính trạng thay vì mỗi gen một tính trạng riêng.
Hiện tượng hai hay nhiều gen không alen cùng tác động lên một tính trạng gọi là tương tác gen. Bài viết này trình bày đầy đủ các tỉ lệ kiểu hình của tương tác gen: bổ sung 9 : 7 và 9 : 6 : 1, át chế trội 12 : 3 : 1 và 13 : 3, át chế lặn 9 : 3 : 4. Bạn sẽ thấy tất cả đều là biến dạng của 9 : 3 : 3 : 1, học cách tính số cá thể thực tế từ mỗi tỉ lệ, và tránh những nhầm lẫn kinh điển khi làm bài tập dạng này trong đề thi tốt nghiệp.

Công thức tỉ lệ kiểu hình khi tương tác gen
Trong tương tác gen, hai cặp gen Aa và Bb cùng nằm trên các nhiễm sắc thể khác nhau, phân li độc lập, nhưng cùng quy định một tính trạng. Phép lai khởi đầu vẫn là P thuần chủng khác nhau về hai cặp gen, F1 dị hợp hai cặp AaBb, F1 × F1 cho F2 có 16 tổ hợp kiểu gen với tỉ lệ nền là 9 A_B_ : 3 A_bb : 3 aaB_ : 1 aabb. Điểm khác biệt so với phân li độc lập là bốn nhóm kiểu gen này không còn tương ứng với bốn kiểu hình riêng biệt nữa, mà một số nhóm gộp lại thành cùng một kiểu hình.
Trường hợp thứ nhất là tương tác bổ sung. Hai gen bổ sung cho nhau để tạo nên kiểu hình mới, chỉ khi cả hai alen trội A và B cùng có mặt thì tính trạng mới biểu hiện đầy đủ. Công thức là:
Tương tác bổ sung: 9 : 7 hoặc 9 : 6 : 1.
Với tỉ lệ 9 : 7, nhóm A_B_ chiếm 9 phần biểu hiện kiểu hình thứ nhất, còn ba nhóm còn lại là A_bb, aaB_ và aabb gộp thành 7 phần biểu hiện kiểu hình thứ hai. Ví dụ kinh điển là màu hoa đậu thơm: chỉ hoa có cả A và B mới có màu tím, thiếu một trong hai gen thì hoa trắng. Với tỉ lệ 9 : 6 : 1, nhóm A_B_ chiếm 9 phần biểu hiện kiểu hình thứ nhất, hai nhóm A_bb và aaB_ gộp thành 6 phần biểu hiện kiểu hình thứ hai, còn aabb chiếm 1 phần biểu hiện kiểu hình thứ ba. Ví dụ minh họa: màu hoa ở một loài thực vật, A_B_ cho hoa đỏ, A_bb và aaB_ cho hoa hồng, aabb cho hoa trắng.
Trường hợp thứ hai là tương tác át chế trội, trong đó một alen trội của gen này át chế sự biểu hiện của gen kia. Công thức là:
Tương tác át chế trội: 12 : 3 : 1 hoặc 13 : 3.
Với tỉ lệ 12 : 3 : 1, alen trội A át chế gen B, nên cả hai nhóm A_B_ và A_bb gộp thành 12 phần cùng một kiểu hình, nhóm aaB_ chiếm 3 phần biểu hiện kiểu hình thứ hai, nhóm aabb chiếm 1 phần biểu hiện kiểu hình thứ ba. Với tỉ lệ 13 : 3, alen trội A át chế gen B và bản thân kiểu gen aabb cũng cho cùng kiểu hình với nhóm bị át chế, nên ba nhóm A_B_, A_bb và aabb gộp thành 13 phần, chỉ còn nhóm aaB_ chiếm 3 phần biểu hiện kiểu hình còn lại. Ví dụ kinh điển của 13 : 3 là màu lông gà: gà trắng chiếm 13 phần, gà có màu chiếm 3 phần.
Trường hợp thứ ba là tương tác át chế lặn, trong đó alen lặn của gen này át chế sự biểu hiện của gen kia. Công thức là:
Tương tác át chế lặn: 9 : 3 : 4.
Ở đây, alen lặn aa át chế gen B, nên hai nhóm aaB_ và aabb gộp thành 4 phần cùng một kiểu hình. Nhóm A_B_ chiếm 9 phần biểu hiện kiểu hình thứ nhất, nhóm A_bb chiếm 3 phần biểu hiện kiểu hình thứ hai. Ví dụ kinh điển là màu lông chuột: 9 chuột lông xám, 3 chuột lông đen, 4 chuột bạch tạng.
Điểm chung của tất cả các tỉ lệ trên là tổng số phần luôn bằng 16. Đây là cách kiểm tra nhanh nhất: nếu bạn cộng các số trong tỉ lệ mà không được 16 thì hoặc tỉ lệ đó sai, hoặc đó không phải là tương tác gen hai cặp. Muốn đổi tỉ lệ thành số cá thể thực tế, bạn lấy tổng số cá thể chia cho 16 để được giá trị một phần, rồi nhân với từng số trong tỉ lệ. Muốn tính nhanh các phép chia này, bạn có thể dùng máy tính Casio online để kiểm tra lại kết quả. Khi hai cặp gen quy định hai tính trạng riêng biệt thay vì một tính trạng, tỉ lệ trở về 9 : 3 : 3 : 1 như trong bài số kiểu hình ở đời con khi lai n cặp tính trạng.
Bốn ví dụ tính từng bước
Ví dụ 1 (ví dụ mẫu): Tương tác bổ sung 9 : 7, F2 có 160 cây. Tính số cây mỗi kiểu hình.
Bước 1: Xác định tỉ lệ: kiểu hình 1 chiếm 9 phần, kiểu hình 2 chiếm 7 phần, tổng 16 phần.
Bước 2: Giá trị một phần = 160 : 16 = 10 cây.
Bước 3: Số cây kiểu hình 1 = 9 × 10 = 90 cây.
Bước 4: Số cây kiểu hình 2 = 7 × 10 = 70 cây.
Bước 5: Kiểm tra: 90 + 70 = 160, khớp tổng số cây. Đáp số: 90 cây kiểu hình 1, 70 cây kiểu hình 2.
Ví dụ 2: Tương tác bổ sung 9 : 6 : 1, F2 có 320 cây. Tính số cây mỗi kiểu hình.
Bước 1: Tỉ lệ gồm ba kiểu hình với 9, 6 và 1 phần, tổng 16 phần.
Bước 2: Giá trị một phần = 320 : 16 = 20 cây.
Bước 3: Kiểu hình 1 = 9 × 20 = 180 cây; kiểu hình 2 = 6 × 20 = 120 cây; kiểu hình 3 = 1 × 20 = 20 cây.
Bước 4: Kiểm tra: 180 + 120 + 20 = 320, khớp tổng số cây.
Bước 5: Ghi nhớ: kiểu hình 2 ở đây là hai nhóm A_bb và aaB_ gộp lại, mỗi nhóm 3 phần nên tổng 6 phần. Đáp số: 180 cây, 120 cây, 20 cây.
Ví dụ 3: Tương tác át chế trội 12 : 3 : 1, F2 có 256 cây. Tính số cây mỗi kiểu hình.
Bước 1: Tỉ lệ gồm ba kiểu hình với 12, 3 và 1 phần, tổng 16 phần.
Bước 2: Giá trị một phần = 256 : 16 = 16 cây.
Bước 3: Kiểu hình 1 = 12 × 16 = 192 cây; kiểu hình 2 = 3 × 16 = 48 cây; kiểu hình 3 = 1 × 16 = 16 cây.
Bước 4: Kiểm tra: 192 + 48 + 16 = 256, khớp tổng số cây.
Bước 5: Ghi nhớ: kiểu hình 1 là hai nhóm A_B_ và A_bb gộp lại, vì alen trội A át chế gen B nên cả hai nhóm đều cùng một kiểu hình. Đáp số: 192 cây, 48 cây, 16 cây.
Ví dụ 4: Tương tác át chế lặn 9 : 3 : 4, F2 có 160 con chuột. Tính số con mỗi kiểu hình.
Bước 1: Tỉ lệ gồm ba kiểu hình với 9, 3 và 4 phần, tổng 16 phần.
Bước 2: Giá trị một phần = 160 : 16 = 10 con.
Bước 3: Kiểu hình 1 = 9 × 10 = 90 con; kiểu hình 2 = 3 × 10 = 30 con; kiểu hình 3 = 4 × 10 = 40 con.
Bước 4: Kiểm tra: 90 + 30 + 40 = 160, khớp tổng số con.
Bước 5: Ghi nhớ: kiểu hình 3 là hai nhóm aaB_ và aabb gộp lại, vì alen lặn aa át chế gen B nên cả hai nhóm đều biểu hiện bạch tạng. Đáp số: 90 con, 30 con, 40 con.
Năm lỗi sai thường gặp và cách tránh
Lỗi 1: Nhầm tỉ lệ 9 : 7 với tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1.
Thấy F2 có 16 tổ hợp là vội kết luận 9 : 3 : 3 : 1, trong khi đề cho hai gen cùng quy định một tính trạng thì tỉ lệ đúng là 9 : 7. Cách tránh: đọc kỹ đề, nếu đề nói hai cặp gen cùng quy định một tính trạng như màu hoa hay màu lông thì đó là tương tác gen, còn nếu mỗi gen quy định một tính trạng riêng như màu hạt và hình dạng hạt thì mới là 9 : 3 : 3 : 1.
Lỗi 2: Nhầm át chế trội với át chế lặn.
Tỉ lệ 12 : 3 : 1 là át chế trội, còn 9 : 3 : 4 là át chế lặn, nhưng nhiều bạn nhớ lộn hai tỉ lệ này với nhau. Cách tránh: nhớ số 12 luôn đi với át chế trội vì nhóm bị át chế là nhóm lớn nhất, còn số 4 luôn đi với át chế lặn vì nhóm bị át chế lặn gộp hai nhóm nhỏ 3 và 1 thành 4. Đọc tỉ lệ từ trái sang phải, số đầu tiên lớn nhất thường là nhóm bị át chế.
Lỗi 3: Quên tổng số phần phải bằng 16.
Một số bạn tính số cây bằng cách chia tổng số cho tổng tỉ lệ đã nhớ sai, ví dụ nhớ 9 : 7 thành 9 : 6 rồi chia cho 15, kết quả sai toàn bộ. Cách tránh: sau khi viết tỉ lệ, luôn cộng kiểm tra tổng có bằng 16 không rồi mới tính giá trị một phần. Đây là bước kiểm tra chỉ mất hai giây nhưng cứu được cả bài.
Lỗi 4: Nhầm cấu tạo của nhóm 13 trong tỉ lệ 13 : 3.
Nhiều bạn nghĩ 13 = 9 + 3 + 1 là đúng nhưng lại gộp nhầm thành A_B_ + aaB_ + aabb. Thực ra nhóm 13 gồm A_B_ (9), A_bb (3) và aabb (1), còn nhóm 3 riêng lẻ là aaB_. Cách tránh: nhớ nguyên tắc, nhóm bị át chế là nhóm mang alen át chế A, tức mọi kiểu gen có A đều cùng một kiểu hình, cộng thêm aabb vốn cũng cho kiểu hình đó.
Lỗi 5: Áp tỉ lệ tương tác gen cho phép lai chỉ có một cặp gen dị hợp.
Tương tác gen cần hai cặp gen cùng tham gia, nếu F1 chỉ dị hợp một cặp thì đời con chỉ có tối đa 3 kiểu hình với tỉ lệ 1 : 2 : 1 hoặc 3 : 1, không thể có tỉ lệ 9 : 7 hay 12 : 3 : 1. Cách tránh: đếm số cặp gen dị hợp ở F1 trước khi chọn tỉ lệ, hai cặp mới dùng các tỉ lệ có tổng 16, một cặp thì dùng tỉ lệ có tổng 4.
Bài tập tự luyện
Câu 1: Tương tác bổ sung 9 : 7, F2 có 160 cây. Theo lý thuyết, có bao nhiêu cây mang kiểu hình thứ nhất?
A. 70 cây
B. 90 cây
C. 100 cây
D. 80 cây
Câu 2: Tỉ lệ nào sau đây là của tương tác át chế trội?
A. 9 : 7
B. 9 : 3 : 4
C. 12 : 3 : 1
D. 9 : 6 : 1
Câu 3: Tương tác át chế lặn 9 : 3 : 4, F2 có 160 con chuột. Theo lý thuyết, có bao nhiêu con mang kiểu hình thứ ba, tức nhóm 4 phần?
A. 90 con
B. 30 con
C. 40 con
D. 70 con
Câu 4: Tương tác bổ sung 9 : 6 : 1, F2 có 320 cây. Theo lý thuyết, có bao nhiêu cây mang kiểu hình thứ hai, tức nhóm 6 phần?
A. 180 cây
B. 120 cây
C. 20 cây
D. 60 cây
Câu 5: Tỉ lệ 13 : 3 gồm nhóm 13 phần và nhóm 3 phần. Nhóm 13 phần gồm những kiểu gen nào?
A. A_B_ + A_bb + aabb
B. A_B_ + aaB_ + aabb
C. A_B_ + A_bb + aaB_
D. A_bb + aaB_ + aabb
| Câu | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| Đáp án | B | C | C | B | A |
Giải thích đáp án
Câu 1 — Đáp án B. Kiểu hình thứ nhất chiếm 9/16 số cây, nên số cây = 9/16 × 160 = 90 cây. Đáp án A sai vì 70 cây ứng với kiểu hình thứ hai, chiếm 7/16. Đáp án C và D không ứng với tỉ lệ nào của 9 : 7.
Câu 2 — Đáp án C. Tỉ lệ 12 : 3 : 1 là át chế trội, alen trội A át chế gen B. Đáp án A là tương tác bổ sung. Đáp án B là tương tác át chế lặn. Đáp án D là tương tác bổ sung dạng 9 : 6 : 1.
Câu 3 — Đáp án C. Nhóm 4 phần chiếm 4/16 số con, nên số con = 4/16 × 160 = 40 con. Đáp án A sai vì 90 con ứng với nhóm 9 phần. Đáp án B sai vì 30 con ứng với nhóm 3 phần. Đáp án D sai vì 70 con ứng với nhóm 7 phần của tỉ lệ bổ sung 9 : 7.
Câu 4 — Đáp án B. Nhóm 6 phần chiếm 6/16 số cây, nên số cây = 6/16 × 320 = 120 cây. Đáp án A sai vì 180 cây ứng với nhóm 9 phần. Đáp án C sai vì 20 cây ứng với nhóm 1 phần. Đáp án D sai vì 60 cây ứng với nhóm 3 phần, không có trong tỉ lệ 9 : 6 : 1.
Câu 5 — Đáp án A. Nhóm 13 phần gồm A_B_ (9 phần), A_bb (3 phần) và aabb (1 phần), tổng 9 + 3 + 1 = 13; nhóm 3 phần còn lại là aaB_. Đáp án B sai vì aaB_ chính là nhóm 3 phần riêng lẻ. Đáp án C sai vì gộp cả ba nhóm có B mà thiếu aabb. Đáp án D sai vì thiếu nhóm A_B_ chiếm tới 9 phần.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Vì sao mọi tỉ lệ tương tác gen hai cặp đều có tổng bằng 16?
Đáp: Vì F1 dị hợp hai cặp AaBb tạo 4 loại giao tử AB, Ab, aB, ab, sự kết hợp ngẫu nhiên của giao tử đực và cái cho 4 × 4 = 16 tổ hợp. Tương tác gen chỉ gộp các tổ hợp này thành ít kiểu hình hơn, chứ không làm thay đổi tổng số tổ hợp, nên tổng các số trong tỉ lệ luôn bằng 16.
Hỏi: Làm sao phân biệt tương tác bổ sung 9 : 7 với át chế lặn 9 : 3 : 4 khi chỉ nhìn tỉ lệ?
Đáp: Tỉ lệ 9 : 7 chỉ có hai kiểu hình, còn 9 : 3 : 4 có ba kiểu hình. Ngoài ra, trong 9 : 7, nhóm 7 phần là ba nhóm kiểu gen gộp lại, còn trong 9 : 3 : 4, nhóm 4 phần là hai nhóm kiểu gen gộp lại. Đếm số kiểu hình là cách phân biệt nhanh nhất.
Hỏi: Tỉ lệ 13 : 3 khác 12 : 3 : 1 ở điểm nào?
Đáp: Cả hai đều là át chế trội, nhưng ở 13 : 3, kiểu gen aabb cũng cho cùng kiểu hình với nhóm bị át chế nên gộp vào thành 13 phần, chỉ còn hai kiểu hình. Ở 12 : 3 : 1, aabb cho kiểu hình riêng nên có ba kiểu hình. Muốn biết đề cho tỉ lệ nào, hãy xem F2 có hai hay ba kiểu hình.
Hỏi: Tương tác gen có phải là ngoại lệ của quy luật Menđen không?
Đáp: Không. Các gen trong tương tác gen vẫn phân li độc lập theo đúng quy luật Menđen, tỉ lệ kiểu gen F2 vẫn là 9 : 3 : 3 : 1 ở mức kiểu gen. Điều thay đổi chỉ là mối quan hệ giữa kiểu gen và kiểu hình, vì một tính trạng do hai gen cùng quy định nên nhiều kiểu gen khác nhau có thể cho cùng một kiểu hình.
Hỏi: Trong đề thi, dạng bài tương tác gen thường hỏi gì nhất?
Đáp: Thường hỏi ba dạng: nhận diện loại tương tác từ tỉ lệ F2, tính số cá thể mỗi kiểu hình từ tổng số, và xác định kiểu gen của P từ tỉ lệ F2. Cả ba dạng đều giải được nếu bạn thuộc lòng các tỉ lệ 9 : 7, 9 : 6 : 1, 12 : 3 : 1, 13 : 3, 9 : 3 : 4 và nhớ tổng của chúng luôn bằng 16.
Kết luận
Tương tác gen cho thấy di truyền phức tạp hơn nhiều so với hình ảnh một gen một tính trạng, nhưng mọi tỉ lệ của nó đều bắt nguồn từ một gốc chung là 9 : 3 : 3 : 1. Bổ sung gộp thành 9 : 7 và 9 : 6 : 1, át chế trội gộp thành 12 : 3 : 1 và 13 : 3, át chế lặn gộp thành 9 : 3 : 4, và tổng các số trong tỉ lệ luôn bằng 16. Chỉ cần nhớ gốc chung này và cách gộp nhóm của từng loại tương tác, bạn có thể suy ra mọi tỉ lệ mà không cần học vẹt, tính được số cá thể thực tế của từng kiểu hình, và tự tin bước sang dạng bài tiếp theo về hoán vị gen, nơi các gen không còn phân li độc lập nữa.