Hướng dẫn giải đề · Sinh học · Lớp 10 · Tin giáo dục

Số NST, cromatit, tâm động qua các kì nguyên phân: bảng 2n, ví dụ lớp 10

Nguyên phân chia một tế bào mẹ thành hai tế bào con giống hệt nhau, nhưng số NST, cromatit và tâm động thay đổi qua từng kì. Học bảng công thức 2n và cách đếm không bao giờ sai.

Sơ đồ tế bào đang nguyên phân với các nhiễm sắc thể kép xếp thành hàng ở mặt phẳng xích đạo của tế bào

Tuần trước, Nam bị xước đầu gối khi đá bóng. Vết xước rớm máu, rát buốt. Vậy mà chỉ một tuần sau, da non đã mọc lên, vết xước khép lại như chưa từng có. Ai đã vá lại làn da ấy? Không phải thuốc, không phải băng gạc — mà là hàng triệu tế bào da mới, được sinh ra từ những tế bào da cũ bằng một quá trình có tên nguyên phân. Mỗi lần nguyên phân, một tế bào mẹ chia thành hai tế bào con giống hệt nhau, với đúng bộ nhiễm sắc thể của mẹ. Nhưng đếm nhiễm sắc thể qua từng kì của nguyên phân lại là bài toán khiến nhiều học sinh rối nhất lớp 10: lúc thì 46, lúc thì 92, lúc thì 0. Hôm nay, chúng ta sẽ biến bài toán đếm ấy thành một trò chơi đơn giản mà bạn không bao giờ quên.

Trong bài viết này, bạn sẽ hiểu nguyên phân từ gốc: nhiễm sắc thể đơn và nhiễm sắc thể kép khác nhau thế nào, cromatit và tâm động là gì, và số lượng của ba "nhân vật" này thay đổi ra sao qua từng kì của nguyên phân. Bạn sẽ tính 4 ví dụ từng bước với đúng số liệu mẫu — từ tế bào người 2n = 46 cho tới 5 tế bào cùng ở kì sau. Sau đó bạn tránh 5 lỗi sai mà học sinh hay mắc nhất, tự luyện 5 bài tập trắc nghiệm có đáp án giải thích cặn kẽ, rồi đọc 5 câu hỏi thường gặp để phân biệt cho rõ nguyên phân với giảm phân, và biết vì sao số nhiễm sắc thể ở kì sau lại gấp đôi kì giữa.

Biểu đồ cột số lượng nhiễm sắc thể, cromatit và tâm động trong tế bào người 2n bằng 46 qua các kì nguyên phân: kì giữa 46 NST kép, 92 cromatit, 46 tâm động; kì sau 92 NST đơn, 0 cromatit, 92 tâm động; kì cuối 46 NST đơn, 0 cromatit, 46 tâm động

Số NST, số cromatit, số tâm động qua các kì nguyên phân là gì? Công thức bảng 2n

Trước hết, bạn cần phân biệt ba khái niệm. Nhiễm sắc thể (NST) là cấu trúc chứa vật chất di truyền trong nhân tế bào. NST kép là NST gồm hai cromatit chị em giống hệt nhau, dính nhau ở tâm động — nó xuất hiện sau khi ADN nhân đôi ở kì trung gian. NST đơn là NST chỉ gồm một cromatit — nó xuất hiện sau khi hai cromatit chị em tách nhau ở kì sau. Cromatit là mỗi "nửa" của NST kép, mỗi cromatit chứa một phân tử ADN. Tâm động là điểm thắt trên NST, nơi hai cromatit chị em dính vào nhau và nơi thoi vô sắc bám vào để kéo NST về hai cực tế bào. Bạn hãy nhớ quy tắc đếm vàng: số NST đếm theo số TÂM ĐỘNG — một NST kép có một tâm động nên chỉ tính là một NST, dù nó gồm hai cromatit. Nhờ quy tắc này mà bạn không bao giờ đếm nhầm NST kép thành hai.

Bảng công thức cho một tế bào có bộ NST lưỡng bội 2n như sau. Kì trung gian (sau khi ADN nhân đôi), kì đầu và kì giữa: NST kép 2n, cromatit 4n, tâm động 2n, số phân tử ADN 4n. Kì sau: NST đơn 4n, cromatit 0, tâm động 4n, số phân tử ADN 4n. Kì cuối: mỗi tế bào con có NST đơn 2n, cromatit 0, tâm động 2n, số phân tử ADN 2n. Bạn hãy đọc bảng này như một câu chuyện: ở kì trung gian, ADN nhân đôi nên mỗi NST biến thành NST kép, số cromatit tăng gấp đôi thành 4n; các kì đầu và giữa chỉ là lúc NST xếp hàng, số lượng không đổi; đến kì sau, tâm động tách ra, hai cromatit chị em rời nhau và mỗi cromatit trở thành một NST đơn độc lập — vì vậy số NST đơn nhảy vọt lên 4n còn số cromatit rơi về 0; đến kì cuối, tế bào chất phân chia, mỗi tế bào con nhận một nửa, số NST trở về 2n như tế bào mẹ ban đầu. Một lưu ý nhỏ: ở kì cuối, trước khi tế bào chất phân chia xong, trong một tế bào vẫn có 4n NST đơn; chỉ sau khi phân chia xong thì mỗi tế bào con mới có 2n NST đơn — bảng trên ghi số liệu sau khi phân chia xong, là con số đề thi thường hỏi. Bạn có thể kiểm chứng nhanh mọi phép nhân trong bài này bằng máy tính Casio online trên ClassOn mỗi khi làm bài tập về nhà. Nguyên phân là một nửa của câu chuyện phân bào — nửa còn lại là giảm phân, quá trình tạo ra giao tử với một nửa bộ NST. Muốn hiểu vì sao đếm NST lại quan trọng trong di truyền, bạn xem bài công thức tính số hạt trong nguyên tử để thấy cách các nhà khoa học đếm những thứ không nhìn thấy bằng mắt thường.

Bốn ví dụ đếm NST, cromatit, tâm động từng bước

Ví dụ 1 (dùng đúng số liệu mẫu): Tế bào người có 2n = 46. Tính số NST, số cromatit và số tâm động ở kì giữa và kì sau của nguyên phân.
Bạn tra bảng công thức: kì giữa có NST kép 2n, cromatit 4n, tâm động 2n. Bạn thay 2n = 46: NST kép là 46, cromatit là 2 × 46 = 92, tâm động là 46. Bạn tra tiếp kì sau: NST đơn 4n, cromatit 0, tâm động 4n. Bạn thay số: NST đơn là 2 × 46 = 92, cromatit là 0, tâm động là 2 × 46 = 92. Vậy kì giữa: 46 NST kép, 92 cromatit, 46 tâm động; kì sau: 92 NST đơn, 0 cromatit, 92 tâm động. Bạn hãy để ý: số NST ở kì sau (92) gấp đôi số NST ở kì giữa (46), nhưng đó không phải vì ADN nhân đôi thêm lần nữa — mà vì mỗi NST kép tách thành hai NST đơn, nên số NST tăng gấp đôi trong khi tổng lượng ADN vẫn giữ nguyên 92 phân tử.

Ví dụ 2: Tế bào ruồi giấm có 2n = 8. Tính số NST, số cromatit và số tâm động ở kì giữa và kì sau của nguyên phân.
Bạn áp dụng đúng bảng công thức như ví dụ 1, chỉ thay 2n = 8. Kì giữa: NST kép là 8, cromatit là 2 × 8 = 16, tâm động là 8. Kì sau: NST đơn là 2 × 8 = 16, cromatit là 0, tâm động là 2 × 8 = 16. Vậy kì giữa: 8 NST kép, 16 cromatit, 8 tâm động; kì sau: 16 NST đơn, 0 cromatit, 16 tâm động. Bạn hãy để ý: ruồi giấm chỉ có 8 NST nên số liệu nhỏ, dễ kiểm tra — đây là lí do các nhà khoa học hay dùng ruồi giấm làm thí nghiệm di truyền. Bạn cũng có thể tự kiểm tra bằng cách tính số phân tử ADN: kì giữa có 16 phân tử ADN (bằng số cromatit), kì sau cũng có 16 phân tử ADN (bằng số NST đơn) — lượng ADN không đổi, chỉ thay đổi cách "đóng gói".

Ví dụ 3: Có 5 tế bào người (2n = 46) cùng đang ở kì sau của nguyên phân. Tính tổng số NST đơn, tổng số cromatit và tổng số tâm động trong cả 5 tế bào.
Bạn tính cho một tế bào trước: kì sau mỗi tế bào có 92 NST đơn, 0 cromatit, 92 tâm động. Bạn nhân với số tế bào: tổng NST đơn là 5 × 92 = 460. Tổng cromatit là 5 × 0 = 0. Tổng tâm động là 5 × 92 = 460. Vậy cả 5 tế bào có 460 NST đơn, 0 cromatit và 460 tâm động. Bạn hãy để ý: dạng bài "nhiều tế bào cùng một kì" rất hay gặp trong đề thi — cách làm luôn là tính cho một tế bào rồi nhân với số tế bào. Bạn cũng cần nhớ: số tế bào ở kì sau của lần nguyên phân thứ k bằng 2 mũ (k − 1) nếu xuất phát từ một tế bào mẹ, vì mỗi lần nguyên phân tạo ra gấp đôi số tế bào.

Ví dụ 4: Một tế bào có 2n = 24 đang ở kì giữa nguyên phân. Tính số NST kép, số cromatit, số tâm động và số phân tử ADN trong tế bào.
Bạn tra bảng: kì giữa có NST kép 2n, cromatit 4n, tâm động 2n, ADN 4n. Bạn thay 2n = 24, suy ra n = 12 và 4n = 48. Bạn tính: NST kép là 24, cromatit là 48, tâm động là 24, số phân tử ADN là 48. Vậy tế bào có 24 NST kép, 48 cromatit, 24 tâm động và 48 phân tử ADN. Bạn kiểm tra bằng hai quy tắc: số tâm động luôn bằng số NST (24 = 24), số phân tử ADN luôn bằng số cromatit khi NST ở dạng kép (48 = 48) — cả hai đều khớp. Bạn hãy để ý: số phân tử ADN là con số đề thi hay hỏi kèm theo, và cách tính nhanh nhất là nhớ "ADN bằng cromatit khi NST kép, bằng NST đơn khi NST đơn".

Năm lỗi sai thường gặp — và cách tránh

Lỗi 1: Đếm một NST kép thành hai NST.
Nhiều bạn thấy NST kép gồm hai cromatit thì đếm luôn thành hai NST, nên kì giữa của tế bào người ghi thành 92 NST thay vì 46 NST. Cách tránh: bạn hãy nhớ quy tắc đếm vàng — số NST đếm theo số TÂM ĐỘNG, không đếm theo số cromatit. Một NST kép chỉ có một tâm động nên chỉ tính là một NST, dù nó gồm hai cromatit. Mẹo nhớ: "tâm động là đầu người, cromatit là cánh tay" — đếm người thì đếm đầu, không đếm tay.

Lỗi 2: Tưởng số NST tăng gấp đôi ở kì sau là do ADN nhân đôi thêm lần nữa.
Nhiều bạn thấy kì giữa có 46 NST, kì sau có 92 NST thì nghĩ ADN đã nhân đôi thêm một lần nữa ở kì sau. Cách tránh: bạn hãy nhớ ADN chỉ nhân đôi MỘT lần duy nhất ở kì trung gian (pha S), trước khi nguyên phân bắt đầu. Số NST tăng gấp đôi ở kì sau không phải vì có thêm ADN, mà vì mỗi NST kép tách thành hai NST đơn — tổng lượng ADN vẫn là 92 phân tử, chỉ thay đổi cách đếm. Nếu ADN nhân đôi thêm lần nữa thì lượng ADN phải tăng lên 184 phân tử, điều này không xảy ra.

Lỗi 3: Nhầm cromatit với NST đơn ở kì sau.
Nhiều bạn thấy kì sau có 92 "thanh" nhiễm sắc thể thì ghi số cromatit là 92, trong khi đáp án đúng là 0. Cách tránh: bạn hãy nhớ cromatit chỉ tồn tại khi hai cromatit chị em còn dính nhau ở tâm động — tức là khi NST ở dạng kép. Khi tâm động đã tách ra ở kì sau, mỗi cromatit trở thành một NST đơn độc lập, không còn gọi là cromatit nữa. Vì vậy số cromatit ở kì sau và kì cuối luôn bằng 0, dù trong tế bào vẫn có rất nhiều NST đơn.

Lỗi 4: Quên rằng kì cuối mỗi tế bào con trở về 2n NST đơn.
Nhiều bạn tính đúng kì sau có 4n NST đơn rồi kết luận tế bào con cũng có 4n NST, quên mất tế bào chất còn phân chia. Cách tránh: bạn hãy nhớ nguyên phân kết thúc bằng hai sự kiện — nhân phân chia rồi tế bào chất phân chia. Sau khi tế bào chất phân chia xong, 4n NST đơn được chia đều cho hai tế bào con, mỗi tế bào con nhận 2n NST đơn, đúng bằng bộ NST của tế bào mẹ ban đầu. Đó chính là ý nghĩa sinh học của nguyên phân: duy trì bộ NST ổn định qua các thế hệ tế bào.

Lỗi 5: Nhầm số tâm động với số cromatit.
Nhiều bạn thấy kì giữa có 92 cromatit thì ghi số tâm động cũng là 92, trong khi đáp án đúng là 46. Cách tránh: bạn hãy nhớ hai quy tắc song sinh — số tâm động luôn bằng số NST (dù đơn hay kép), còn số cromatit bằng hai lần số NST kép. Ở kì giữa, NST kép là 46 nên tâm động là 46 và cromatit là 92. Bạn chỉ cần tính được số NST là suy ra ngay hai con số còn lại, không cần học thuộc từng ô trong bảng.

Năm bài tập tự luyện

Hãy làm 5 bài tập sau đây rồi đối chiếu với bảng đáp án bên dưới. Nhớ tra bảng công thức và đếm NST theo tâm động.

Câu 1: Tế bào người 2n = 46 đang ở kì giữa nguyên phân có bao nhiêu cromatit?
A. 46
B. 92
C. 184
D. 0

Câu 2: Tế bào người 2n = 46 đang ở kì sau nguyên phân có bao nhiêu NST đơn?
A. 46
B. 92
C. 23
D. 184

Câu 3: Số tâm động ở kì giữa nguyên phân của tế bào có 2n = 8 bằng bao nhiêu?
A. 16
B. 8
C. 4
D. 24

Câu 4: Có 3 tế bào người 2n = 46 cùng ở kì sau nguyên phân. Tổng số NST đơn trong cả 3 tế bào là bao nhiêu?
A. 138
B. 276
C. 92
D. 46

Câu 5: Trong nguyên phân, số cromatit bằng 0 ở kì nào sau đây?
A. Kì giữa
B. Kì đầu
C. Kì sau
D. Kì trung gian

Câu 1 2 3 4 5
Đáp án B B B B C

Giải thích Câu 1 — Đáp án B đúng: Kì giữa có NST kép 2n = 46, cromatit là 4n = 92. Đáp án A sai vì 46 là số NST kép (cũng là số tâm động), không phải số cromatit. Đáp án C sai vì 184 là số cromatit của 2 tế bào ở kì giữa, không phải 1 tế bào. Đáp án D sai vì số cromatit bằng 0 chỉ xảy ra ở kì sau và kì cuối, khi NST đã ở dạng đơn.

Giải thích Câu 2 — Đáp án B đúng: Kì sau có NST đơn 4n = 92, vì mỗi NST kép tách thành hai NST đơn. Đáp án A sai vì 46 là số NST ở kì giữa (dạng kép), không phải kì sau. Đáp án C sai vì 23 là số NST đơn bội n, là số NST của giao tử chứ không phải tế bào soma ở kì sau. Đáp án D sai vì 184 là số NST đơn của 2 tế bào ở kì sau, không phải 1 tế bào.

Giải thích Câu 3 — Đáp án B đúng: Số tâm động luôn bằng số NST, kì giữa có NST kép 2n = 8 nên tâm động là 8. Đáp án A sai vì 16 là số cromatit (4n), không phải số tâm động. Đáp án C sai vì 4 là số NST đơn bội n chia đôi, không có ý nghĩa nào trong bảng. Đáp án D sai vì 24 là kết quả khi cộng nhầm 8 với 16, không có phép tính nào cho ra.

Giải thích Câu 4 — Đáp án B đúng: Một tế bào ở kì sau có 92 NST đơn, 3 tế bào có 3 × 92 = 276 NST đơn. Đáp án A sai vì 138 là 3 × 46, tức là lấy số NST của kì giữa nhân với 3, không phải số NST của kì sau. Đáp án C sai vì 92 là số NST đơn của 1 tế bào, quên nhân với 3. Đáp án D sai vì 46 là số NST của 1 tế bào ở kì giữa, không phải kì sau.

Giải thích Câu 5 — Đáp án C đúng: Ở kì sau, tâm động tách ra nên NST kép biến thành NST đơn, số cromatit bằng 0. Đáp án A sai vì kì giữa NST còn ở dạng kép nên có 4n cromatit. Đáp án B sai vì kì đầu NST cũng ở dạng kép nên có 4n cromatit. Đáp án D sai vì kì trung gian (sau pha S) NST đã nhân đôi thành dạng kép nên có 4n cromatit.

Câu hỏi thường gặp về số NST qua các kì nguyên phân

Hỏi: NST kép và NST đơn khác nhau như thế nào?
Đáp: NST kép gồm hai cromatit chị em giống hệt nhau dính nhau ở tâm động, xuất hiện sau khi ADN nhân đôi ở kì trung gian và tồn tại qua kì đầu, kì giữa. NST đơn chỉ gồm một cromatit, xuất hiện sau khi hai cromatit chị em tách nhau ở kì sau. Điểm mấu chốt để phân biệt: NST kép có hai cromatit và một tâm động, NST đơn có một cromatit và một tâm động — số tâm động luôn bằng số NST trong cả hai trường hợp.

Hỏi: Cromatit là gì, có phải là nhiễm sắc thể không?
Đáp: Cromatit là mỗi "nửa" của NST kép, mỗi cromatit chứa một phân tử ADN và protein histon. Khi hai cromatit chị em còn dính nhau ở tâm động, chúng chỉ là hai nửa của một NST kép, không được tính là hai NST riêng biệt. Chỉ khi tâm động tách ra ở kì sau, mỗi cromatit mới trở thành một NST đơn độc lập. Vì vậy người ta nói "số cromatit bằng hai lần số NST kép" chứ không nói "số cromatit bằng số NST".

Hỏi: Vì sao số NST ở kì sau lại gấp đôi số NST ở kì giữa?
Đáp: Vì ở kì sau, tâm động của mỗi NST kép tách ra làm đôi, hai cromatit chị em rời nhau và mỗi cromatit trở thành một NST đơn riêng biệt. Một NST kép (tính là 1 NST) biến thành hai NST đơn (tính là 2 NST), nên số NST tăng gấp đôi từ 2n lên 4n. Tổng lượng ADN không thay đổi — vẫn là 4n phân tử ADN — chỉ có cách đếm thay đổi vì đơn vị đếm đã thay đổi từ NST kép sang NST đơn.

Hỏi: Nguyên phân khác giảm phân ở điểm nào?
Đáp: Nguyên phân gồm một lần phân bào, tạo ra hai tế bào con có bộ NST 2n giống hệt tế bào mẹ, phục vụ sinh trưởng và sửa chữa mô. Giảm phân gồm hai lần phân bào liên tiếp, tạo ra bốn tế bào con có bộ NST n (một nửa), phục vụ tạo giao tử. Điểm khác biệt lớn nhất trong cách đếm: ở giảm phân I, NST kép xếp thành cặp tương đồng và tách nhau nhưng tâm động không tách, còn ở giảm phân II mới giống nguyên phân. Bạn có thể xem bài số NST qua các kì giảm phân để so sánh hai bảng công thức cạnh nhau.

Hỏi: Số phân tử ADN tính như thế nào qua các kì?
Đáp: Số phân tử ADN luôn bằng số cromatit khi NST ở dạng kép, và bằng số NST đơn khi NST ở dạng đơn. Cụ thể với tế bào người 2n = 46: kì trung gian, kì đầu, kì giữa và kì sau đều có 92 phân tử ADN; kì cuối mỗi tế bào con có 46 phân tử ADN. Quy tắc này giúp bạn kiểm tra đáp án: nếu tính ra số ADN khác số cromatit ở kì giữa thì chắc chắn đã tính sai một trong hai con số.

Kết luận

Số NST, số cromatit và số tâm động qua các kì nguyên phân chỉ gói gọn trong một bảng công thức: kì trung gian, đầu, giữa là 2n NST kép, 4n cromatit, 2n tâm động; kì sau là 4n NST đơn, 0 cromatit, 4n tâm động; kì cuối mỗi tế bào con là 2n NST đơn, 0 cromatit, 2n tâm động. Bạn hãy nhớ ba điều: số NST đếm theo tâm động; số cromatit bằng hai lần số NST kép và bằng 0 khi NST ở dạng đơn; và số NST tăng gấp đôi ở kì sau là do tâm động tách ra, không phải do ADN nhân đôi thêm. Làm xong 5 bài tập ở trên, bạn đã đủ tự tin để đếm NST trong mọi bài toán nguyên phân lớp 10 — và mỗi lần thấy vết xước trên da lành lại, bạn sẽ hiểu có hàng triệu tế bào đang âm thầm nguyên phân để vá lại cơ thể bạn, mỗi tế bào con đều mang đúng 46 nhiễm sắc thể như tế bào mẹ.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗