Bạn hãy tưởng tượng một công trình đang xây: mỗi lần muốn nâng tầng mới, người thợ phải dựng một bộ giàn giáo, xong việc thì tháo ra, lần sau cần lại dựng bộ mới chứ không dùng lại bộ cũ. Trong tế bào, thoi vô sắc chính là bộ giàn giáo đó. Mỗi lần tế bào phân chia, một thoi vô sắc mới được dựng lên để kéo nhiễm sắc thể về hai cực, rồi bị phá hủy khi phân bào xong. Và giảm phân thì đặc biệt hơn nguyên phân ở chỗ nó phân chia tới hai lần liên tiếp — nghĩa là số giàn giáo cần dùng không phải một mà là ba cho mỗi tế bào ban đầu.
Bài viết này sẽ giúp bạn đếm đúng số thoi vô sắc trong giảm phân mà không bao giờ nhầm với nguyên phân nữa. Bạn sẽ hiểu thoi vô sắc là gì, vì sao nó xuất hiện rồi lại biến mất, vì sao giảm phân I chỉ cần một thoi trong khi giảm phân II lại cần tới hai thoi, và công thức N bằng 3a áp dụng ra sao. Bạn sẽ tính 4 ví dụ từng bước, từ tế bào sinh tinh, tế bào sinh trứng đến bài toán kết hợp nguyên phân rồi mới giảm phân, tránh 5 lỗi sai mà học sinh hay mắc nhất, rồi tự luyện 5 bài tập trắc nghiệm có đáp án giải thích cặn kẽ. Cuối bài là 5 câu hỏi thường gặp, trong đó có câu hỏi nhiều bạn thắc mắc: thoi vô sắc bị phá hủy đi đâu sau mỗi lần phân bào?

Số thoi vô sắc xuất hiện và bị phá hủy trong giảm phân
Thoi vô sắc, còn gọi là thoi phân bào, là một cấu trúc được tạo thành từ các sợi vi ống protein. Nó xuất hiện ở kì đầu của mỗi lần phân bào, hoàn thiện ở kì giữa để gắn vào tâm động và kéo nhiễm sắc thể về hai cực của tế bào, rồi bị phá hủy khi phân bào kết thúc. Cái tên "vô sắc" xuất phát từ việc cấu trúc này không bắt màu bằng các thuốc nhuộm thông thường nên khó quan sát dưới kính hiển vi quang học. Bạn hãy nhớ đặc điểm quan trọng nhất của thoi vô sắc: mỗi lần phân bào dùng một thoi MỚI, thoi cũ bị phá hủy hoàn toàn chứ không được tái sử dụng. Chính đặc điểm này làm cho việc đếm số thoi trở thành một bài toán cộng dồn đơn giản: bạn chỉ cần đếm xem có bao nhiêu lần phân bào xảy ra, mỗi lần tính một thoi.
Trong giảm phân, mỗi tế bào sinh dục chín trải qua hai lần phân bào liên tiếp là giảm phân I và giảm phân II. Ở giảm phân I, tế bào ban đầu phân chia một lần nên hình thành 1 thoi vô sắc. Sau giảm phân I, tế bào tạo ra hai tế bào con, và mỗi tế bào con này lại bước vào giảm phân II, mỗi tế bào hình thành một thoi vô sắc riêng — tức là giảm phân II có 2 thoi. Cộng lại, mỗi tế bào ban đầu tạo ra tổng cộng 1 + 2 = 3 thoi vô sắc trong suốt quá trình giảm phân, và cả 3 thoi này đều bị phá hủy sau khi hoàn thành nhiệm vụ. Từ đó ta có công thức: N thoi bằng 3a, trong đó a là số tế bào sinh dục chín tham gia giảm phân, N thoi là tổng số thoi vô sắc xuất hiện (và bị phá hủy). Bạn hãy nhớ kĩ: con số 3 này là con số của MỖI tế bào ban đầu, không phải của cả quá trình; có bao nhiêu tế bào cùng giảm phân thì nhân 3 với bấy nhiêu. Nếu bạn muốn đối chiếu với cách đếm nhiễm sắc thể trong từng kì giảm phân, hãy xem thêm bài số nhiễm sắc thể, cromatit, tâm động qua các kì giảm phân để thấy mỗi lần thoi vô sắc xuất hiện thì nhiễm sắc thể lại được phân phối về hai cực như thế nào. Bạn cũng có thể kiểm chứng nhanh mọi phép nhân trong bài này bằng máy tính Casio online trên ClassOn mỗi khi làm bài tập về nhà.
Để phân biệt với nguyên phân, bạn hãy nhớ nguyên phân chỉ phân chia một lần nên mỗi tế bào chỉ tạo 1 thoi; nếu một tế bào nguyên phân k lần liên tiếp thì số thoi là 2 mũ k trừ 1, vì số tế bào tăng gấp đôi sau mỗi lần phân chia. Còn giảm phân thì khác: mỗi tế bào chỉ giảm phân một lần duy nhất rồi dừng, nên số thoi luôn là 3a, không có lũy thừa. Một cách nhớ nhanh là câu "một cộng hai bằng ba": giảm phân I một thoi, giảm phân II hai thoi, tổng ba thoi. Bạn cũng cần phân biệt tế bào sinh dục sơ khai với tế bào sinh dục chín: tế bào sơ khai nguyên phân nhiều lần để tăng số lượng rồi mới trở thành tế bào chín, và chỉ tế bào chín mới bước vào giảm phân. Vì vậy trong bài toán kết hợp, bạn phải tính số tế bào chín tạo thành sau nguyên phân trước, rồi mới nhân với 3 để ra số thoi — bỏ qua bước này là mất điểm ngay.
Bốn ví dụ tính số thoi vô sắc từng bước
Ví dụ 1 (dùng đúng số liệu mẫu): Có 10 tế bào sinh tinh cùng tiến hành giảm phân. Tính số thoi vô sắc xuất hiện (và bị phá hủy) trong quá trình đó.
Bạn xác định số tế bào tham gia giảm phân: a = 10 tế bào sinh tinh. Bạn áp dụng công thức: N thoi bằng 3a. Bạn thay số: N thoi bằng 3 × 10 = 30 thoi. Bạn kiểm tra lại bằng cách đếm từng lần phân bào: giảm phân I có 10 tế bào phân chia nên tạo 10 thoi; sau giảm phân I tạo ra 20 tế bào con, mỗi tế bào con bước vào giảm phân II tạo một thoi riêng nên giảm phân II có 20 thoi; tổng cộng 10 + 20 = 30 thoi — khớp. Bạn hãy để ý: 10 tế bào sinh tinh này sau giảm phân sẽ tạo ra 10 × 4 = 40 tinh trùng, nhưng số thoi thì chỉ là 30, không phải 40, vì thoi được đếm theo số lần phân bào chứ không theo số giao tử tạo thành.
Ví dụ 2 (tế bào sinh trứng): Có 8 tế bào sinh trứng cùng tiến hành giảm phân. Tính số thoi vô sắc xuất hiện và số trứng được tạo thành.
Bạn xác định số tế bào: a = 8 tế bào sinh trứng. Bạn áp dụng công thức: N thoi bằng 3 × 8 = 24 thoi. Bạn kiểm tra lại: giảm phân I tạo 8 thoi, giảm phân II tạo 16 thoi, tổng 8 + 16 = 24 thoi — khớp. Bạn tính số trứng tạo thành: mỗi tế bào sinh trứng qua giảm phân chỉ tạo 1 trứng (và 3 thể định hướng bị tiêu biến), nên 8 tế bào tạo 8 trứng. Bạn hãy để ý: số thoi không phụ thuộc vào việc tế bào là sinh tinh hay sinh trứng — 8 tế bào sinh trứng tạo 24 thoi, đúng bằng số thoi của 8 tế bào sinh tinh; chỉ số giao tử tạo thành mới khác nhau (8 trứng so với 32 tinh trùng).
Ví dụ 3 (kết hợp nguyên phân rồi giảm phân): Một tế bào sinh dục sơ khai đực nguyên phân liên tiếp 3 lần, các tế bào con tạo thành đều bước vào giảm phân. Tính số thoi vô sắc xuất hiện trong quá trình giảm phân và số tinh trùng tạo thành.
Bạn tính số tế bào sinh tinh tạo thành sau nguyên phân: một tế bào nguyên phân 3 lần tạo ra 2 mũ 3 = 8 tế bào con. Bạn xác định số tế bào tham gia giảm phân: a = 8 tế bào sinh tinh. Bạn áp dụng công thức: N thoi bằng 3 × 8 = 24 thoi. Bạn kiểm tra lại: giảm phân I có 8 thoi, giảm phân II có 16 thoi, tổng 24 thoi — khớp. Bạn tính số tinh trùng tạo thành: mỗi tế bào sinh tinh tạo 4 tinh trùng, nên 8 × 4 = 32 tinh trùng. Bạn hãy để ý: nếu đề hỏi tổng số thoi của CẢ quá trình (nguyên phân + giảm phân) thì bạn phải cộng thêm số thoi của nguyên phân: một tế bào nguyên phân 3 lần tạo 2 mũ 3 trừ 1 = 7 thoi; tổng cả quá trình là 7 + 24 = 31 thoi. Nhưng trong ví dụ này đề chỉ hỏi số thoi trong giảm phân nên đáp án là 24 thoi.
Ví dụ 4 (đếm ngược từ số thoi): Trong quá trình giảm phân của một nhóm tế bào sinh tinh, người ta đếm được tổng cộng 60 thoi vô sắc đã xuất hiện và bị phá hủy. Hỏi có bao nhiêu tế bào sinh tinh đã tham gia giảm phân và tạo ra bao nhiêu tinh trùng?
Bạn viết công thức: N thoi bằng 3a, với N thoi bằng 60. Bạn suy ra: a bằng 60 chia 3 = 20 tế bào sinh tinh. Bạn kiểm tra lại: 20 tế bào giảm phân I tạo 20 thoi, 40 tế bào con giảm phân II tạo 40 thoi, tổng 20 + 40 = 60 thoi — khớp. Bạn tính số tinh trùng tạo thành: mỗi tế bào sinh tinh tạo 4 tinh trùng, nên 20 × 4 = 80 tinh trùng. Bạn hãy để ý: dạng bài đếm ngược này chỉ cần chia số thoi cho 3 là ra số tế bào, nhưng bạn phải cẩn thận với bẫy: nếu đề cho số thoi của cả quá trình nguyên phân + giảm phân thì không thể chia thẳng cho 3, mà phải tách riêng từng giai đoạn.
Năm lỗi sai thường gặp — và cách tránh
Lỗi 1: Tính mỗi tế bào giảm phân chỉ tạo 2 thoi.
Nhiều bạn nghĩ giảm phân có hai lần phân bào thì mỗi tế bào tạo 2 thoi, lấy 1 thoi cho giảm phân I và 1 thoi cho giảm phân II. Cách tránh: bạn hãy nhớ giảm phân II diễn ra đồng thời trong HAI tế bào con, mỗi tế bào con tạo một thoi riêng, nên giảm phân II có 2 thoi chứ không phải 1 thoi. Tổng đúng là 1 + 2 = 3 thoi cho mỗi tế bào ban đầu. Bạn hãy vẽ sơ đồ cây: một tế bào ban đầu tách thành hai, rồi hai tế bào này cùng phân chia tiếp — mỗi lần tách là một thoi, đếm số lần tách sẽ ra 3.
Lỗi 2: Nhầm số thoi với số giao tử tạo thành.
Nhiều bạn thấy một tế bào sinh tinh tạo 4 tinh trùng thì kết luận nó tạo 4 thoi. Cách tránh: bạn hãy nhớ thoi được đếm theo số lần phân bào, còn giao tử được đếm theo số tế bào con cuối cùng; hai con số này khác nhau. Một tế bào sinh tinh tạo 3 thoi nhưng 4 tinh trùng; một tế bào sinh trứng tạo 3 thoi nhưng chỉ 1 trứng. Bạn hãy ghi nhớ hai công thức riêng: số thoi bằng 3a, số tinh trùng bằng 4a, số trứng bằng a.
Lỗi 3: Quên tính số tế bào chín sau nguyên phân trong bài toán kết hợp.
Nhiều bạn thấy đề cho "một tế bào sơ khai nguyên phân 3 lần rồi giảm phân" thì lấy a bằng 1 rồi nhân 3, ra đáp án 3 thoi. Cách tránh: bạn hãy nhớ tế bào sơ khai không trực tiếp giảm phân; sau nguyên phân 3 lần nó tạo ra 2 mũ 3 = 8 tế bào chín, và cả 8 tế bào này đều giảm phân nên a bằng 8, số thoi bằng 24. Bạn hãy làm bài toán kết hợp theo hai bước: bước một tính số tế bào chín bằng 2 mũ k, bước hai nhân với 3 để ra số thoi.
Lỗi 4: Tưởng thoi vô sắc được tái sử dụng ở lần phân bào sau.
Nhiều bạn nghĩ thoi ở giảm phân I sau khi xong thì được dùng tiếp cho giảm phân II nên chỉ tính 1 thoi cho cả quá trình. Cách tránh: bạn hãy nhớ thoi vô sắc bị phá hủy hoàn toàn sau mỗi lần phân bào, lần phân bào sau phải hình thành thoi mới từ đầu. Đây cũng là lí do số thoi phải cộng dồn qua từng lần phân bào chứ không được tính gộp. Bạn hãy hình dung lại bộ giàn giáo: dựng xong một tầng thì tháo ra, muốn xây tầng tiếp theo phải dựng bộ giàn giáo mới.
Lỗi 5: Áp dụng công thức nguyên phân cho giảm phân.
Nhiều bạn nhớ công thức số thoi trong nguyên phân là 2 mũ k trừ 1 rồi áp dụng luôn cho giảm phân. Cách tránh: bạn hãy nhớ công thức 2 mũ k trừ 1 chỉ dùng khi MỘT tế bào nguyên phân liên tiếp k lần; còn giảm phân thì mỗi tế bào chỉ giảm phân một lần duy nhất, số thoi luôn là 3a với a là số tế bào tham gia. Bạn hãy đọc kĩ đề: nếu đề nói "nguyên phân k lần" thì dùng lũy thừa, nếu đề nói "giảm phân" thì nhân với 3.
Năm bài tập tự luyện
Hãy làm 5 bài tập sau đây rồi đối chiếu với bảng đáp án bên dưới. Nhớ viết rõ số tế bào tham gia giảm phân ra giấy trước khi nhân với 3.
Câu 1: Có 10 tế bào sinh tinh cùng tiến hành giảm phân. Tổng số thoi vô sắc xuất hiện (và bị phá hủy) trong quá trình đó là bao nhiêu?
A. 30 thoi
B. 20 thoi
C. 10 thoi
D. 40 thoi
Câu 2: Một tế bào sinh dục chín trải qua giảm phân tạo ra tổng cộng bao nhiêu thoi vô sắc?
A. 1 thoi
B. 2 thoi
C. 3 thoi
D. 4 thoi
Câu 3: Có 12 tế bào sinh trứng cùng tiến hành giảm phân. Tổng số thoi vô sắc xuất hiện trong quá trình đó là bao nhiêu?
A. 36 thoi
B. 24 thoi
C. 12 thoi
D. 48 thoi
Câu 4: Trong quá trình giảm phân của một nhóm tế bào sinh tinh, người ta đếm được tổng cộng 45 thoi vô sắc đã xuất hiện. Hỏi có bao nhiêu tế bào sinh tinh đã tham gia giảm phân?
A. 15 tế bào
B. 45 tế bào
C. 22 tế bào
D. 9 tế bào
Câu 5: Vì sao trong giảm phân II lại có tới 2 thoi vô sắc xuất hiện?
A. Vì có 2 tế bào con cùng bước vào giảm phân II, mỗi tế bào hình thành một thoi riêng
B. Vì nhiễm sắc thể nhân đôi 2 lần trong giảm phân II
C. Vì ADN nhân đôi 2 lần trước khi giảm phân
D. Vì thoi vô sắc ở giảm phân I tách đôi thành 2 thoi
| Câu | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| Đáp án | A | C | A | A | A |
Giải thích Câu 1 — Đáp án A đúng: Áp dụng N thoi bằng 3a với a bằng 10: 3 × 10 = 30 thoi. Đáp án B sai vì 20 là số thoi của riêng giảm phân II (20 tế bào con, mỗi tế bào một thoi), chưa cộng 10 thoi của giảm phân I. Đáp án C sai vì 10 chỉ là số thoi của giảm phân I. Đáp án D sai vì 40 là số tinh trùng tạo thành (10 × 4), không phải số thoi.
Giải thích Câu 2 — Đáp án C đúng: Mỗi tế bào giảm phân tạo 1 thoi ở giảm phân I và 2 thoi ở giảm phân II (vì có 2 tế bào con cùng phân bào), tổng 1 + 2 = 3 thoi. Đáp án A sai vì 1 chỉ là số thoi của giảm phân I. Đáp án B sai vì đó là cách đếm nhầm khi quên rằng giảm phân II diễn ra trong hai tế bào con cùng lúc. Đáp án D sai vì 4 là số giao tử đực tạo thành, không phải số thoi.
Giải thích Câu 3 — Đáp án A đúng: Áp dụng N thoi bằng 3a với a bằng 12: 3 × 12 = 36 thoi. Đáp án B sai vì 24 là kết quả khi nhân nhầm với 2, tức là đếm mỗi tế bào chỉ tạo 2 thoi. Đáp án C sai vì 12 chỉ là số thoi của giảm phân I. Đáp án D sai vì 48 là kết quả khi nhân nhầm với 4, tức là nhầm số thoi với số tinh trùng tạo thành.
Giải thích Câu 4 — Đáp án A đúng: Từ công thức N thoi bằng 3a, suy ra a bằng 45 chia 3 = 15 tế bào. Đáp án B sai vì 45 là tổng số thoi, không phải số tế bào. Đáp án C sai vì 22 là kết quả khi chia nhầm 45 cho 2. Đáp án D sai vì 9 là kết quả khi chia nhầm 45 cho 5.
Giải thích Câu 5 — Đáp án A đúng: Sau giảm phân I, tế bào ban đầu đã tạo ra 2 tế bào con; khi bước vào giảm phân II, cả hai tế bào con cùng phân bào nên mỗi tế bào hình thành một thoi vô sắc riêng, tổng cộng 2 thoi. Đáp án B sai vì nhiễm sắc thể không nhân đôi trong giảm phân II — ADN chỉ nhân đôi một lần duy nhất ở kì trung gian trước giảm phân I. Đáp án C sai vì ADN cũng chỉ nhân đôi một lần, không phải hai lần. Đáp án D sai vì thoi vô sắc bị phá hủy sau giảm phân I chứ không tách đôi; giảm phân II phải hình thành thoi hoàn toàn mới.
Câu hỏi thường gặp về số thoi vô sắc trong giảm phân
Hỏi: Thoi vô sắc là gì và nó làm nhiệm vụ gì?
Đáp: Thoi vô sắc là cấu trúc gồm các sợi vi ống protein, xuất hiện ở kì đầu mỗi lần phân bào, gắn vào tâm động của nhiễm sắc thể ở kì giữa và kéo nhiễm sắc thể về hai cực của tế bào ở kì sau. Nhờ có thoi vô sắc, mỗi tế bào con mới nhận đủ bộ nhiễm sắc thể. Tên gọi "vô sắc" vì nó không bắt màu thuốc nhuộm thông thường nên khó thấy dưới kính hiển vi quang học.
Hỏi: Vì sao mỗi tế bào giảm phân tạo 3 thoi mà không phải 2 thoi?
Đáp: Vì giảm phân có hai lần phân bào nhưng lần thứ hai diễn ra trong hai tế bào con cùng lúc. Giảm phân I: một tế bào phân chia nên cần 1 thoi. Giảm phân II: hai tế bào con cùng phân chia nên cần 2 thoi, mỗi tế bào một thoi. Tổng cộng 1 + 2 = 3 thoi. Lỗi hay gặp nhất là chỉ đếm số lần phân bào (2 lần) mà quên đếm số tế bào tham gia ở mỗi lần.
Hỏi: Thoi vô sắc bị phá hủy đi đâu sau mỗi lần phân bào?
Đáp: Sau khi hoàn thành nhiệm vụ kéo nhiễm sắc thể, các sợi vi ống của thoi vô sắc tháo rời thành các phân tử tubulin tự do trong tế bào chất. Các phân tử này không mất đi mà được tái sử dụng làm nguyên liệu để lắp ráp thoi mới ở lần phân bào sau. Vì vậy nói "thoi bị phá hủy" nghĩa là cấu trúc thoi tan rã, còn nguyên liệu thì được thu hồi và dùng lại.
Hỏi: Số thoi vô sắc trong nguyên phân và giảm phân khác nhau như thế nào?
Đáp: Trong nguyên phân, một tế bào phân chia một lần nên tạo 1 thoi; nếu nguyên phân k lần liên tiếp thì số thoi là 2 mũ k trừ 1. Trong giảm phân, mỗi tế bào tạo 3 thoi (1 ở giảm phân I và 2 ở giảm phân II), với a tế bào thì tổng số thoi là 3a. Điểm khác cốt lõi là nguyên phân tạo ra số tế bào tăng theo lũy thừa, còn giảm phân thì mỗi tế bào chỉ giảm phân một lần rồi dừng.
Hỏi: Học cách đếm thoi vô sắc để làm gì?
Đáp: Đếm thoi vô sắc giúp bạn kiểm tra xem mình đã hiểu đúng quá trình giảm phân hay chưa, vì con số 3a chỉ đúng khi bạn nắm được cả hai lần phân bào và số tế bào con ở mỗi lần. Trong các đề thi, bài toán đếm thoi thường đi kèm với bài toán đếm giao tử và đếm nhiễm sắc thể, nên đếm đúng số thoi là bước đầu để giải đúng cả bài toán lớn về sinh sản hữu tính.
Kết luận
Số thoi vô sắc trong giảm phân chỉ gói gọn trong một công thức: N thoi bằng 3a. Bạn hãy nhớ ba điều: mỗi lần phân bào dùng một thoi mới, thoi cũ bị phá hủy; giảm phân I có 1 thoi vì chỉ một tế bào phân chia, giảm phân II có 2 thoi vì hai tế bào con cùng phân chia; và trong bài toán kết hợp, phải tính số tế bào chín sau nguyên phân trước rồi mới nhân với 3. Làm xong 5 bài tập ở trên, bạn đã đủ tự tin để đếm đúng số thoi vô sắc trong mọi bài toán giảm phân — và cũng hiểu vì sao bộ giàn giáo của tế bào phải dựng mới sau mỗi lần phân chia thay vì dùng lại bộ cũ.