Bài tập cuối chương V Toán 10 Kết nối tri thức kết nối ba nhóm kiến thức: số gần đúng và sai số, các số đo xu thế trung tâm, các số đo độ phân tán. Khi giải, cần kiểm tra dữ liệu, đơn vị và mục đích so sánh trước khi áp dụng công thức. Một mẫu có trung bình lớn hơn chưa chắc phân tán hơn; một kết quả làm tròn cũng không phải giá trị đúng tuyệt đối.
Phạm vi đối chiếu: trang 89–90 của SGK Toán 10 Kết nối tri thức tập một, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các dữ liệu và hình minh họa trong bài được biên soạn riêng.
Theo mục lục và nội dung Toán 10 tập một của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, phần này nằm sau Bài 14 Các số đặc trưng đo độ phân tán. Mục tiếp theo là hoạt động Tìm hiểu một số kiến thức về tài chính. Bộ tự luyện dưới đây do ClassOn biên soạn mới, không sao chép câu hỏi sách và không phải đề kiểm tra chính thức.
Cách dùng bộ ôn tập
Tất cả số liệu trong bài là giả định phục vụ học toán. Những thời gian thao tác hay độ dài được nêu không phải kết quả khảo sát thật. Em nên làm hết phần đề, ghi lại công thức và giữ kết quả chính xác trước khi làm tròn. Sau đó đối chiếu lời giải để tìm dòng sai đầu tiên, thay vì chỉ đánh dấu đáp án cuối đúng hoặc sai.
Với mẫu không ghép nhóm gồm \(n\) giá trị, \(n\) dương, số trung bình là tổng chia cho \(n\). Trung vị và tứ phân vị cần mẫu đã sắp xếp không giảm. Trong quy trình của sách, khi \(n\) lẻ, vị trí trung vị không thuộc hai nửa dùng tính \(Q_1\) và \(Q_3\). Mốt là giá trị có tần số lớn nhất, không phải số lần xuất hiện ấy.
Khoảng biến thiên \(R\) bằng giá trị lớn nhất trừ giá trị nhỏ nhất. Khoảng tứ phân vị bằng \(Q_3-Q_1\). Phương sai trong bài học này là tổng bình phương độ lệch so với số trung bình chia cho \(n\); độ lệch chuẩn là căn bậc hai của phương sai. Không thay mẫu số thành \(n-1\) nếu đề đang theo định nghĩa phương sai của sách này.
Nếu dữ liệu đo bằng giây thì trung bình, trung vị, khoảng biến thiên, khoảng tứ phân vị và độ lệch chuẩn đều có đơn vị giây. Phương sai có đơn vị giây bình phương. Khi đổi từ phút sang giây, độ lệch chuẩn nhân 60 nhưng phương sai nhân \(60^{2}\). Kiểm tra đơn vị là cách phát hiện nhiều lỗi mà phép tính số học đơn thuần không phát hiện.
Đề tự kiểm tra nguyên bản
Câu 1. Làm tròn và sai số
Trong một bài toán giả định, giá trị đúng của độ dài là 12,346 cm.
a) Làm tròn độ dài đến hàng phần trăm của centimét.
b) Tính sai số tuyệt đối của kết quả ở ý a.
c) Nêu cận trên sai số tuyệt đối khi làm tròn một số đến hàng phần trăm. Phân biệt cận trên đó với sai số vừa tính.
Câu 2. Tính đủ các đặc trưng
Cho thời gian giả định của sáu lần thao tác, đơn vị giây: 2; 4; 4; 6; 8; 12.
a) Tính số trung bình, trung vị và mốt.
b) Tìm \(Q_1\), \(Q_3\), khoảng biến thiên và khoảng tứ phân vị.
c) Tính phương sai và độ lệch chuẩn. Giữ dạng chính xác trước khi ghi gần đúng.
Câu 3. Trung bình bằng nhau nhưng phân tán khác nhau
Hai mẫu giả định cùng đơn vị là A: 2; 4; 4; 6 và B: 1; 3; 5; 7.
a) Chứng minh hai mẫu có cùng số trung bình.
b) Tính khoảng biến thiên và phương sai của từng mẫu.
c) So sánh độ lệch chuẩn và nói rõ kết luận chỉ mô tả khía cạnh nào.
Câu 4. Cộng hằng số và đổi đơn vị
Cho mẫu độ dài giả định X gồm 1; 3; 5 mét. Mẫu Y được tạo bằng cách cộng 10 mét vào mỗi quan sát của X.
a) Tính trung bình, phương sai của X và Y.
b) Giải thích vì sao khoảng biến thiên và độ lệch chuẩn không đổi khi tạo Y từ X.
c) Nếu đổi các quan sát của X từ mét sang centimét, trung bình, độ lệch chuẩn và phương sai đổi thế nào?
Câu 5. Giá trị khác xa phần lớn mẫu
Cho mẫu giả định 4; 5; 5; 6; 6; 7; 7; 20.
a) Tìm trung vị, \(Q_1\) và \(Q_3\).
b) Dùng ngưỡng dưới \(Q_1-1{,}5(Q_3-Q_1)\) và ngưỡng trên \(Q_3 + 1{,}5(Q_3-Q_1)\) để tìm giá trị bất thường theo quy tắc này.
c) Tính số trung bình và giải thích vì sao không được tự động xóa giá trị bị gắn cờ.
Câu 6. Tần số và nhận định
Bảng dữ liệu giả định có các giá trị 1, 2, 4 với tần số tương ứng 2, 3, 1.
a) Tính cỡ mẫu và số trung bình.
b) Tính phương sai theo bảng tần số.
c) Nếu cộng thêm 2 vào mỗi giá trị quan sát, số trung bình và phương sai mới bằng bao nhiêu?
Lời giải và cách thử lại
Câu 1. Sai số cụ thể không đồng nhất với giới hạn sai số
a) Làm tròn 12,346 cm đến hàng phần trăm được 12,35 cm vì chữ số ở hàng phần nghìn là 6. Đây là phép làm tròn một giá trị đã biết, không phải suy độ chính xác của một dụng cụ đo ngoài thực tế.
b) Sai số tuyệt đối bằng \(\lvert 12{,}35-12{,}346\rvert = 0{,}004\) cm. Dấu giá trị tuyệt đối bảo đảm sai số không âm. Kết quả làm tròn lớn hơn giá trị đúng trong ví dụ này, nhưng sai số tuyệt đối không mang dấu dương hoặc âm của hướng chênh lệch.
c) Làm tròn đến bước 0,01 cho sai số tuyệt đối không vượt quá 0,005, tức nửa bước làm tròn. Cận 0,005 cm dùng được cho mọi số khi làm tròn như vậy; sai số thực của số cụ thể ở đây là 0,004 cm. Không cần thay một sai số đã tính chính xác bằng cận lớn hơn rồi gọi đó là sai số thực.
Câu 2. Đếm vị trí và tính tổng bình phương
a) Tổng mẫu là 36 giây nên trung bình bằng \(\frac{36}{6} = 6\) giây. Hai giá trị chính giữa là 4 và 6 nên trung vị bằng 5 giây. Giá trị 4 xuất hiện hai lần, nhiều nhất, nên mốt bằng 4 giây. Ba số đặc trưng khác nhau không có nghĩa có phép tính sai; chúng mô tả những khía cạnh khác nhau.
b) Nửa dưới 2; 4; 4 có trung vị 4; nửa trên 6; 8; 12 có trung vị 8. Vậy \(Q_1 = 4\) giây, \(Q_3 = 8\) giây. Khoảng biến thiên bằng \(12-2 = 10\) giây, còn khoảng tứ phân vị bằng \(8-4 = 4\) giây. Hai khoảng không thể dùng thay tên cho nhau.
c) Các độ lệch so với trung bình 6 là \(-4\); \(-2\); \(-2\); 0; 2; 6. Tổng bình phương bằng \(16 + 4 + 4 + 0 + 4 + 36 = 64\). Phương sai là \(\frac{64}{6} = \frac{32}{3}\) giây bình phương. Độ lệch chuẩn là \(\sqrt{\frac{32}{3}} = \frac{4\sqrt{6}}{3}\) giây, xấp xỉ 3,27 giây. Có thể thử lại bằng trung bình bình phương trừ bình phương trung bình: \(\frac{280}{6}-36 = \frac{32}{3}\).
Câu 3. So sánh đúng một đặc điểm, không suy rộng
a) Mẫu A có tổng 16, mẫu B cũng có tổng 16; mỗi mẫu có bốn quan sát. Cả hai trung bình đều bằng 4. Như vậy chỉ nhìn vào trung bình chưa phân biệt được các quan sát tập trung gần hay nằm xa giá trị này.
b) Khoảng biến thiên của A bằng \(6-2 = 4\); của B bằng \(7-1 = 6\). Các bình phương độ lệch của A là 4; 0; 0; 4, cho phương sai \(\frac{8}{4} = 2\). Với B, các bình phương độ lệch là 9; 1; 1; 9, cho phương sai \(\frac{20}{4} = 5\).
c) Độ lệch chuẩn của A là \(\sqrt{2}\), của B là \(\sqrt{5}\). Vì \(2 < 5\) và căn bậc hai tăng trên các số không âm, A có độ lệch chuẩn nhỏ hơn. Kết luận là A ít phân tán quanh trung bình hơn theo thước đo này, không phải A tốt hơn về mọi mặt hay một phương pháp nào đã gây ra sự khác biệt.
Câu 4. Theo dõi cả giá trị và đơn vị
a) X có trung bình 3 mét và các độ lệch \(-2\); 0; 2. Phương sai bằng \(\frac{8}{3}\) mét bình phương. Y là 11; 13; 15 mét, trung bình 13 mét, các độ lệch cũng là \(-2\); 0; 2; vì vậy phương sai vẫn bằng \(\frac{8}{3}\) mét bình phương.
b) Cộng cùng 10 vào mỗi giá trị khiến trung bình cũng tăng 10, nên hiệu giữa từng giá trị và trung bình không đổi. Các bình phương độ lệch, phương sai và độ lệch chuẩn vì thế không đổi. Khoảng biến thiên cũng không đổi vì \((15-11) = (5-1) = 4\) mét. Đây là phép dịch dữ liệu, không phải đổi đơn vị.
c) Đổi mẫu X sang xentimét được 100; 300; 500. Trung bình bằng 300 cm. Độ lệch chuẩn từ \(\sqrt{\frac{8}{3}}\) mét thành \(100\sqrt{\frac{8}{3}}\) cm; phương sai từ \(\frac{8}{3}\) mét bình phương thành \(\frac{80000}{3}\) centimét bình phương. Hệ số đổi độ dài là 100, nên hệ số đổi phương sai là 10000. Không so sánh hai con số phương sai khác đơn vị rồi kết luận dữ liệu đã phân tán hơn.
Câu 5. Gắn cờ không có nghĩa xác định lỗi
a) Mẫu có tám giá trị, trung vị là \(\frac{6 + 6}{2} = 6\). Nửa dưới 4; 5; 5; 6 cho \(Q_1 = 5\); nửa trên 6; 7; 7; 20 cho \(Q_3 = 7\). Khoảng tứ phân vị bằng 2.
b) Ngưỡng dưới bằng \(5-1{,}5 \times 2 = 2\); ngưỡng trên bằng \(7 + 1{,}5 \times 2 = 10\). Giá trị 20 lớn hơn 10 nên bị gắn cờ bất thường theo quy tắc đã cho. Các giá trị còn lại nằm trong đoạn từ 2 đến 10. Dấu kiểm là nhỏ hơn ngưỡng dưới hoặc lớn hơn ngưỡng trên, không phải cứ khác trung bình là bất thường.
c) Tổng mẫu bằng 60 nên trung bình là 7,5, cao hơn trung vị 6. Giá trị 20 có thể là quan sát thật, lỗi nhập hoặc kết quả trong điều kiện khác; riêng phép tính không cho biết nguyên nhân. Cần kiểm tra nguồn và mục tiêu phân tích trước khi quyết định xử lí. Trong bài tập này phải giữ nguyên dữ liệu đã cho, trừ khi đề yêu cầu một mẫu mới.
Câu 6. Mỗi quan sát được tính đúng số lần
a) Cỡ mẫu \(n = 2 + 3 + 1 = 6\). Tổng giá trị bằng \(1 \times 2 + 2 \times 3 + 4 \times 1 = 12\) nên trung bình bằng 2. Không chia cho ba chỉ vì bảng có ba giá trị phân biệt.
b) Tổng bình phương độ lệch có trọng số là \(2 \times (1-2)^{2} + 3 \times (2-2)^{2} + 1 \times (4-2)^{2} = 6\). Phương sai bằng \(\frac{6}{6} = 1\). Nếu viết thành danh sách 1; 1; 2; 2; 2; 4 rồi tính, kết quả vẫn như vậy.
c) Cộng 2 vào mỗi quan sát làm trung bình tăng từ 2 lên 4 nhưng phương sai vẫn bằng 1. Có thể kiểm bằng mẫu mới 3; 3; 4; 4; 4; 6: độ lệch so với 4 vẫn là \(-1\); \(-1\); 0; 0; 0; 2. Không cộng 2 trực tiếp vào phương sai.
Đọc kết quả để chọn bài ôn lại
Nếu nhầm Câu 1, ôn lại sự khác nhau giữa giá trị đúng, số gần đúng và cận sai số ở Bài 12. Nếu nhầm vị trí trung vị, chia hai nửa hoặc tần số, quay lại Bài 13. Nếu nhầm mẫu số phương sai, bỏ căn khi tính độ lệch chuẩn hoặc đổi đơn vị sai, cần xem lại Bài 14. Chọn đúng nguyên nhân giúp việc luyện tập tiếp theo ngắn mà hiệu quả hơn.
Để tự thử lần nữa, hãy cộng cùng một hằng số vào dữ liệu Câu 2 và dự đoán đại lượng nào đổi. Trung bình, trung vị, mốt và các tứ phân vị đều dịch cùng lượng đó; các khoảng và độ lệch chuẩn giữ nguyên. Sau đó nhân mọi dữ liệu với một số dương và kiểm tra: các độ dài thống kê nhân số ấy, phương sai nhân bình phương số ấy. Với hệ số âm, phải xét lại thứ tự các giá trị khi nói về tứ phân vị.
Không cần làm tròn giữa chừng nếu vẫn giữ được phân số hoặc căn thức. Chỉ làm tròn ở kết quả cần báo cáo và nêu rõ mức làm tròn. Một máy tính có thể trả cả độ lệch chuẩn theo \(n\) lẫn theo \(n-1\); em phải chọn đúng định nghĩa của bài, không chọn chỉ vì tên hiển thị quen mắt.
Bài trước và bài sau của Toán 10
Bài trước: Bài 14. Các số đặc trưng đo độ phân tán
Bài sau: Tìm hiểu một số kiến thức về tài chính