Bài tập ôn tập cuối năm Toán 9 cần nối kiến thức của cả hai tập sách, không chỉ lặp lại chương vừa học. Bộ câu hỏi dưới đây giúp em tự kiểm tra điều kiện của biểu thức, phương trình, hệ phương trình, bất phương trình, hàm số bậc hai, hình học đường tròn, hình khối, thống kê và xác suất. Các đề và lời giải đều được biên soạn mới, không phải đề thi chính thức hoặc bản sao bài tập sách giáo khoa.
Trong nguồn Toán 9 tập hai Kết nối tri thức của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, Bài tập ôn tập cuối năm đứng sau hoạt động Gene trội trong các thế hệ lai. Nội dung được chia thành Đại số, Hình học và Đo lường, Thống kê và Xác suất. Đây là mục nội dung cuối được xác minh trong mục lục và phần thân sách, không đặt thêm một “bài tiếp theo” giả định.
1. Cách sử dụng bộ ôn tập
Hãy làm đề trước khi xem lời giải. Mỗi lần biến đổi, ghi rõ điều kiện hoặc tính chất đang dùng, đặc biệt khi rút gọn phân thức, chia hai vế cho số âm và nhận nghiệm của bài toán thực tế. Sau khi làm xong, đánh dấu lỗi đầu tiên trong chuỗi suy luận thay vì chỉ gạch đáp số cuối. Một bước đúng sau một bước sai không làm lời giải trở lại hợp lệ.
Không cần chấm điểm theo một thang thi do mình tự đoán. Em có thể phân loại mỗi ý thành ba trạng thái: tự làm đúng, cần gợi ý, chưa hiểu. Việc phân loại này phục vụ kế hoạch ôn lại, không đại diện cho xếp loại ở trường. Các bối cảnh dưới đây đều giả định để học toán; không yêu cầu thu thập dữ liệu cá nhân hay áp dụng kết quả như hướng dẫn mua bán, thiết kế hoặc đo đạc thực tế.
2. Đề tự kiểm tra tổng hợp
Câu 1. Căn thức và điều kiện
Cho \(P=\frac{x-9}{\sqrt x-3}\).
a) Tìm điều kiện xác định, rút gọn P và tính P tại \(x = 16\).
b) Giải phương trình \(P = 6\) trong miền xác định. Giải thích vì sao không được thay trực tiếp \(x = 9\) vào biểu thức ban đầu.
Câu 2. Phương trình chứa mẫu và bất phương trình
a) Giải phương trình \(\frac{x+2}{x-1}=3\) và thử lại nghiệm.
b) Giải bất phương trình \(5 - 2x \ge 11\). Một bạn kết luận \(x \ge -3\); hãy chỉ ra bước phải sửa.
Câu 3. Hệ phương trình từ mô hình số lượng
Trong mô hình giả định, 12 hộp gồm hai loại: hộp lớn chứa 5 thẻ, hộp nhỏ chứa 3 thẻ. Tổng số thẻ là 44. Gọi x là số hộp lớn, y là số hộp nhỏ.
a) Lập hệ phương trình và giải tìm x, y.
b) Kiểm tra nghiệm có thỏa điều kiện số lượng và giải thích vì sao chỉ thỏa một phương trình chưa đủ.
Câu 4. Hàm số bậc hai và Viète
Cho parabol \(y = x^2\) và đường thẳng \(y = x + 6\).
a) Tìm tọa độ hai giao điểm bằng phương trình, không chỉ đọc gần đúng từ hình.
b) Dùng tổng và tích nghiệm để kiểm tra hai hoành độ. Nếu chỉ biết tổng bằng 1 thì có đủ kết luận hai số là nghiệm không?
Câu 5. Lập phương trình theo độ dài
Một hình chữ nhật giả định có chiều dài hơn chiều rộng \(3\,\mathrm{cm}\) và diện tích \(40\,\mathrm{cm}^2\).
a) Chọn ẩn, lập phương trình và tìm hai kích thước.
b) Tính chu vi, rồi giải thích tại sao một nghiệm âm của phương trình đại số phải bị loại trong bài toán này.
Câu 6. Tỉ số lượng giác và vị trí điểm
Trong sơ đồ phẳng, H, B, A thẳng hàng theo thứ tự ấy. K nằm ngoài đường thẳng HA, \(KH\perp HA\), \(KH = 6\,\mathrm{m}\). \(\angle BKH=30^\circ\), \(\angle AKH=45^\circ\).
a) Tính HB, HA và AB theo các giá trị chính xác.
b) Làm tròn AB đến hàng phần trăm của mét. Vì sao không lấy \(HA + HB\)?
Câu 7. Tứ giác nội tiếp và tiếp tuyến
Trên đường tròn tâm O bán kính \(5\,\mathrm{cm}\), AB là đường kính. C, D là hai điểm khác A, B nằm ở hai nửa đường tròn đối nhau. Tiếp tuyến tại A được kí hiệu là d. M là điểm trên d sao cho \(MA = 12\,\mathrm{cm}\).
a) Chứng minh \(\angle ACB\) và \(\angle ADB\) đều vuông. Nêu thứ tự đi quanh biên của tứ giác nội tiếp dùng bốn điểm đó.
b) Tính OM và giải thích vì sao có thể dùng định lí Pythagore trong tam giác OAM.
Câu 8. Hình nón và phần bề mặt
Một mô hình hình nón không có đáy có bán kính \(6\,\mathrm{cm}\), chiều cao \(8\,\mathrm{cm}\). Bỏ qua độ dày và mép nối.
a) Tính đường sinh và diện tích mặt xung quanh.
b) Tính thể tích hình nón tương ứng. Vì sao diện tích vật liệu của mô hình không cộng thêm diện tích đáy?
Câu 9. Thống kê ghép nhóm
Thời gian giả định hoàn thành một trò ghép hình của 20 lượt được tổng hợp thành bốn nhóm \([0; 4)\), \([4; 8)\), \([8; 12)\), \([12; 16)\), với tần số tương ứng 3, 7, 6, 4. Đơn vị thời gian là phút.
a) Tính các tần số tương đối và số lượt có thời gian dưới 8 phút.
b) Giá trị đúng bằng 8 phút thuộc nhóm nào? Có thể suy ra chính xác số lượt dưới 6 phút chỉ từ bảng không?
Câu 10. Không gian mẫu đồng khả năng
Có bốn thẻ riêng biệt ghi A, B, C, D. Chọn đồng thời hai thẻ sao cho mọi cặp thẻ có cùng khả năng được chọn. Hai thẻ A, B có màu xanh; C, D có màu vàng.
a) Liệt kê không gian mẫu bằng các cặp không xét thứ tự.
b) Tính xác suất chọn được hai thẻ khác màu. Vì sao không thể coi ba kiểu “hai xanh, hai vàng, khác màu” là ba kết quả đồng khả năng?
3. Lời giải có bước đối chiếu
Câu 1
a) Căn thức yêu cầu \(x \ge 0\) và mẫu yêu cầu \(\sqrt x\ne3\), tương đương \(x\ne9\). Vì \(x-9=(\sqrt x-3)(\sqrt x+3)\), ta rút gọn được \(P=\sqrt x+3\) trên miền đã nêu. Tại \(x = 16\), \(P = 4 + 3 = 7\); giá trị này cũng kiểm được bằng \(\frac{7}{1}\) từ biểu thức gốc.
b) Phương trình rút gọn cho \(\sqrt x=3\), tức \(x = 9\). Tuy nhiên \(x = 9\) bị loại bởi điều kiện ban đầu, nên phương trình vô nghiệm. Công thức sau rút gọn có thể có nghĩa ở một điểm mà biểu thức gốc không có nghĩa; hai biểu thức chỉ bằng nhau trên miền xác định chung đã giữ lại.
Câu 2
a) Điều kiện \(x\ne1\). Nhân với mẫu khác 0 được \(x + 2 = 3x - 3\), suy ra \(x = \frac{5}{2}\). Thử lại: tử bằng \(\frac{9}{2}\), mẫu bằng \(\frac{3}{2}\), thương bằng 3. Nghiệm khác 1 nên được nhận.
b) Từ \(5 - 2x \ge 11\) suy ra \(-2x \ge 6\). Chia cho \(-2\) phải đổi chiều, được \(x \le -3\). Thử \(x = -4\) cho vế trái bằng 13, thỏa mãn; thử \(x = 0\) cho \(5 \ge 11\) sai. Hai phép thử hỗ trợ phát hiện lỗi nhưng lời giải vẫn phải nêu quy tắc đổi chiều.
Câu 3
a) Hệ là \(\begin{cases}x+y=12\\5x+3y=44\end{cases}\). Nhân phương trình đầu với 3 rồi trừ khỏi phương trình sau được \(2x = 8\), nên \(x = 4\) và \(y = 8\). Hai loại hộp phải được gán đúng với số thẻ của chúng khi lập phương trình thứ hai.
b) Cả 4 và 8 đều là số nguyên không âm. Tổng hộp là 12, tổng thẻ là \(5 \times 4 + 3 \times 8 = 44\), đúng cả hai dữ kiện. Cặp 6 và 6 cũng cho 12 hộp nhưng chứa 48 thẻ, cho thấy thỏa một phương trình không đủ để là nghiệm của hệ.
Câu 4
a) Hoành độ giao điểm thỏa \(x^2 = x + 6\), tức \(x^2 - x - 6 = 0\). Phân tích thành \((x - 3)(x + 2) = 0\), được \(x = 3\) hoặc \(x = -2\). Thay vào \(y = x^2\), hai giao điểm là \((3; 9)\) và \((-2; 4)\). Mỗi điểm đều thỏa cả hai công thức hàm số.
b) Tổng hoành độ bằng 1 và tích bằng \(-6\), khớp Viète. Chỉ biết tổng bằng 1 không đủ: hai số 0 và 1 cũng có tổng 1 nhưng không phải nghiệm. Muốn dùng chiều đảo, phải kiểm cả tổng lẫn tích theo đúng phương trình bậc hai có hệ số đầu khác 0.
Câu 5
a) Gọi chiều rộng là t cm, \(t \gt 0\), chiều dài là \(t + 3\). Phương trình diện tích là \(t(t + 3) = 40\), tương đương \((t - 5)(t + 8) = 0\). Có hai nghiệm đại số 5 và \(-8\), nhưng chỉ nhận \(t = 5\). Kích thước là \(5\,\mathrm{cm}\) và \(8\,\mathrm{cm}\).
b) Chu vi bằng \(2 \times (5 + 8) = 26\,\mathrm{cm}\). Nghiệm \(-8\) làm chiều rộng âm và chiều dài cũng âm, không thể là kích thước hình chữ nhật. Việc tích hai số âm vẫn bằng 40 không làm chúng trở thành những độ dài hợp lệ.
Câu 6
a) Trong hai tam giác vuông tại H, \(HB=KH\tan30^\circ=2\sqrt3\,\mathrm m\), còn \(HA=KH\tan45^\circ=6\,\mathrm m\). Do B nằm giữa H và A, \(AB=HA-HB=(6-2\sqrt3)\,\mathrm m\). Góc lớn hơn ứng với khoảng cách trên cùng tia HA lớn hơn, phù hợp thứ tự điểm đã cho.
b) Giá trị \(AB\approx2{,}54\,\mathrm m\). Giữ căn thức đến bước cuối rồi mới làm tròn. Không cộng HA và HB vì hai đoạn cùng bắt đầu tại H và chồng lên nhau trên đoạn HB; cộng như vậy sẽ tính phần đó hai lần.
Câu 7
a) C và D thuộc đường tròn, còn AB là đường kính, nên các góc nội tiếp ACB và ADB chắn nửa đường tròn và đều bằng \(90^\circ\). Thứ tự đi quanh biên có thể viết A, C, B, D hoặc theo chiều ngược lại A, D, B, C. Viết A, B, C, D rồi nối tùy ý có thể tạo một hình khác với tứ giác đơn đang xét.
b) Bán kính OA vuông góc tiếp tuyến d tại A, nên \(OA\perp AM\). Tam giác OAM vuông tại A, do đó \(OM^2 = 5^2 + 12^2 = 169\), suy ra \(OM = 13\,\mathrm{cm}\). Không thể chỉ dựa vào việc đoạn OA nhìn ngang và AM nhìn đứng trong hình để chứng minh vuông góc; phải dùng tính chất tiếp tuyến.
Câu 8
a) Đường sinh l thỏa \(\ell^2=6^2+8^2=100\), nên \(\ell=10\,\mathrm{cm}\). Diện tích xung quanh là \(\pi r\ell=60\pi\,\mathrm{cm}^2\). Chiều cao 8 không được thay cho đường sinh 10 trong công thức diện tích này.
b) Thể tích bằng \(\frac{\pi\cdot6^2\cdot8}{3}=96\pi\,\mathrm{cm}^3\). Mô hình không có đáy nên phần vật liệu chỉ gồm mặt xung quanh. Tuy nhiên thể tích hình nón tương ứng vẫn được tính từ khối hình học được giới hạn bởi mặt nón và đáy tưởng tượng, không phải thể tích lớp giấy mỏng.
Câu 9
a) Chia các tần số cho 20 được \(15\%\), \(35\%\), \(30\%\), \(20\%\); tổng bằng \(100\%\). Hai nhóm đầu có \(3 + 7 = 10\) lượt dưới 8 phút, tương ứng \(50\%\). Không cộng thêm nhóm bắt đầu từ 8 khi yêu cầu dùng từ “dưới”.
b) Giá trị 8 thuộc \([8; 12)\), không thuộc \([4; 8)\). Bảng không cho biết chính xác số lượt dưới 6 vì nhóm \([4; 8)\) chứa cả những giá trị hai phía của 6. Chỉ có thể nói số lượt dưới 6 nằm từ 3 đến 10; cần dữ liệu gốc để xác định cụ thể.
Câu 10
a) Sáu cặp là \(\{AB,AC,AD,BC,BD,CD\}\), trong đó AB và BA là cùng một cặp vì chọn đồng thời và không xét thứ tự. Việc liệt kê thẻ riêng biệt tránh nhầm các thẻ cùng màu thành một thẻ duy nhất.
b) Bốn cặp khác màu là \(\{AC,AD,BC,BD\}\). Với giả thiết sáu cặp đồng khả năng, xác suất là \(\frac{4}{6} = \frac{2}{3}\). Hai xanh chỉ ứng với AB, hai vàng chỉ ứng với CD, còn khác màu gồm bốn cặp; ba kiểu màu không đồng khả năng nên không thể tính bằng \(\frac{1}{3}\).
4. Ôn lại theo loại lỗi, không theo số câu đã làm
Nếu sai câu căn thức hoặc phân thức, hãy tập viết điều kiện trước mỗi biến đổi và giữ điều kiện sau khi rút gọn. Nếu sai hệ hoặc bài toán diện tích, kiểm xem ẩn có đơn vị và điều kiện phù hợp chưa. Nếu sai đồ thị, thay từng tọa độ vào cả hai phương trình để xác định lỗi thuộc bước giải hay bước tính tung độ.
Với hình học, phân biệt giả thiết được cho với điều chỉ nhìn thấy trên ảnh. Ghi rõ đường kính, điểm thuộc đường tròn, tiếp tuyến tại điểm nào và thứ tự điểm trên đường thẳng. Với thống kê, kiểm ranh giới nhóm và mẫu số. Với xác suất, xác định kết quả sơ cấp trước khi đếm biến cố và luôn nêu điều kiện đồng khả năng.
Sau khi sửa, tự đổi một số trong đề rồi giải lại, nhưng phải kiểm bài mới còn có nghĩa. Ví dụ đổi kích thước có thể làm một nghiệm không còn nguyên; đổi điều kiện chọn thẻ có thể làm các kết quả không còn đồng khả năng. Không dùng một đáp số cũ cho dữ kiện đã thay đổi. Mục tiêu cuối năm là giải thích được cách làm và giới hạn áp dụng, không chỉ nhận ra hình thức quen thuộc.
Để tự kiểm bộ câu hỏi này, em có thể ghi lại một dòng giải thích cho mỗi điều kiện. Căn thức cần biểu thức dưới căn không âm. Phân thức cần mẫu khác không. Còn độ dài và số lượng có thể có điều kiện riêng từ tình huống. Ngay cả khi một phép biến đổi đại số cho nhiều nghiệm, đáp án của câu hỏi ban đầu chỉ nhận những giá trị thỏa mọi điều kiện. Nên kiểm từng điều kiện thay vì gạch một nghiệm chỉ vì nó trông khác đáp số dự kiến.
Với hai giao điểm của đồ thị, hãy tách hoành độ và tung độ trong lời giải. Trước hết dùng cùng một hoành độ để tìm khi nào hai biểu thức cho cùng tung độ. Sau đó thay mỗi nghiệm vào một hàm số và kiểm lại với hàm còn lại. Đồ thị có thể giúp phát hiện mình đã đảo hai tọa độ hoặc chọn sai dấu, nhưng càng phóng to hình cũng không thay được một phép tính chính xác.
Với bài thống kê ghép nhóm, một hàng của bảng chỉ cho biết có bao nhiêu giá trị nằm trong khoảng. Hàng đó không cho biết mỗi giá trị cụ thể là bao nhiêu. Nếu ngưỡng cần xét nằm đúng ở ranh giới, có thể cộng các nhóm thích hợp. Nếu ngưỡng nằm trong một nhóm, hãy kiểm xem kết luận chỉ là một khoảng hay có thêm dữ liệu để tính chính xác. Cách trình bày rõ giới hạn tốt hơn việc tự giả định các giá trị phân bố đều.
Với bài chọn hai thẻ, hãy thử liệt kê những cặp thẻ phân biệt trước khi xét màu. Nếu đổi thứ tự rút mà đề không phân biệt thứ tự, hai cách gọi vẫn chỉ là cùng một cặp. Sau khi có danh sách, đánh dấu các cặp thuận lợi rồi mới chia cho tổng, theo đúng giả thiết đồng khả năng. Việc gom nhiều cặp vào cùng một nhãn màu không khiến các nhãn màu tự động có cùng xác suất.
Nguồn đối chiếu: SGK Toán 9, tập hai, Kết nối tri thức với cuộc sống, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, trang 127–129. Bộ câu hỏi và hình minh họa do ClassOn biên soạn.
Bài trước và bài sau của Toán 9
Bài trước: Gene trội trong các thế hệ lai
Đây là bài cuối của Toán 9.