Hoạt động Gene trội trong các thế hệ lai của Toán 9 Kết nối tri thức giúp nối ba việc: liệt kê kết quả của phép thử, tính xác suất trong một mô hình và đọc tần số từ dữ liệu mô phỏng. Điểm quan trọng không phải học thuộc con số \(3 : 1\), mà là giải thích vì sao ba trong bốn kết quả có thứ tự được xếp vào cùng một nhóm kiểu hình khi các giả thiết của mô hình được thỏa mãn.
Bài này dùng kí hiệu A và a cho hai allele của một gene trong mô hình một tính trạng, với A trội hoàn toàn so với a. Mọi bảng số liệu thực hành dưới đây đều được tạo để luyện toán, không phải kết quả trồng cây hay thí nghiệm đã thực hiện. Không dùng mô hình đơn giản này để kết luận về tính trạng, bệnh hoặc quan hệ huyết thống của người.
Cần biết gì trước khi thực hành?
Em cần phân biệt kết quả có thể xảy ra với kết quả đã quan sát; biết tính tần số tương đối bằng tần số chia cho tổng số lần thử. Khi tính xác suất bằng cách đếm, các kết quả trong không gian mẫu phải đồng khả năng. Khi đọc dữ liệu thực nghiệm, không được tự thay tần số thu được bằng con số lí thuyết mong đợi chỉ để bảng trông đẹp hơn.
Sau hoạt động, em cần tự lập được bảng bốn tổ hợp, gộp đúng hai tổ hợp dị hợp, giải thích tỉ lệ kiểu gene \(1 : 2 : 1\) và tỉ lệ kiểu hình \(3 : 1\) trong mô hình. Em cũng cần chỉ ra vì sao một loạt thử hữu hạn không bắt buộc cho đúng các tỉ lệ ấy, ngay cả khi cách mô phỏng đáp ứng giả thiết đã chọn.
Từ hai allele đến bốn kết quả có thứ tự
Xét phép lai mô hình Aa với Aa. Mỗi bên đóng góp một allele cho mỗi tổ hợp. Giả thiết mỗi bên cho A hoặc a với xác suất bằng nhau và hai lựa chọn độc lập. Ta ghi kết quả theo thứ tự: kí hiệu thứ nhất thuộc bên thứ nhất, kí hiệu thứ hai thuộc bên thứ hai. Bốn kết quả có thể là AA, Aa, aA và aa; mỗi kết quả có xác suất \(\frac{1}{4}\).
Độc lập ở đây là một giả thiết của phép thử dùng để xây dựng mô hình, không phải điều tự suy ra chỉ từ việc mỗi bên có hai khả năng. Nếu hai lựa chọn bị ràng buộc với nhau, bốn tổ hợp có thể không đồng khả năng. Chẳng hạn, nếu luôn ép lựa chọn thứ hai giống lựa chọn thứ nhất, chỉ còn AA và aa xuất hiện; đó là mô hình khác, không thể dùng để giải thích tỉ lệ đang xét.
Aa và aA là hai kết quả có thứ tự khác nhau khi ghi nguồn allele. Tuy nhiên, khi chỉ phân loại kiểu gene, cả hai đều thuộc nhóm dị hợp Aa. Vì thế có bốn kết quả cơ bản nhưng chỉ có ba nhóm kiểu gene: AA, Aa và aa. Việc gộp nhóm không làm ba nhóm này có cùng xác suất. Nhóm Aa chứa hai kết quả cơ bản nên có xác suất lớn gấp đôi mỗi nhóm còn lại.
Giải thích tỉ lệ kiểu gene và kiểu hình
Trong mô hình đã nêu, xác suất của kiểu gene AA là \(\frac{1}{4}\), của kiểu gene Aa là \(\frac{2}{4} = \frac{1}{2}\) và của kiểu gene aa là \(\frac{1}{4}\). Ba xác suất cộng lại bằng 1 vì ba nhóm không chồng lấn và đã bao gồm mọi kết quả. Viết theo tỉ lệ, ta thu được \(1 : 2 : 1\). Cách kiểm tra tổng giúp phát hiện lỗi quên một tổ hợp hoặc đếm một tổ hợp hai lần.
Với giả thiết trội hoàn toàn, AA và Aa cùng biểu hiện kiểu hình trội; aa biểu hiện kiểu hình lặn. Xác suất kiểu hình trội bằng \(\frac{1}{4}\) + \(\frac{1}{2} = \frac{3}{4}\), còn kiểu hình lặn bằng \(\frac{1}{4}\). Vì vậy tỉ lệ lí thuyết giữa hai nhóm là \(3 : 1\). Từ “trội” không có nghĩa là tốt hơn, mạnh hơn hay chắc chắn phổ biến hơn trong mọi quần thể.
Không thể nhìn một kiểu hình trội trong mô hình này rồi khẳng định chắc chắn kiểu gene là AA. Nó có thể là AA hoặc Aa. Ngược lại, dưới đúng giả thiết trội hoàn toàn đang dùng, nhóm kiểu hình lặn tương ứng với aa. Đây là sự khác nhau giữa phân loại theo cặp allele và phân loại theo biểu hiện, cũng là lí do bảng ghi nhận cần có hai cột riêng.
Tổ chức mô phỏng bằng hai đồng xu
Có thể dùng hai đồng xu dễ phân biệt, quy ước một mặt là A và mặt còn lại là a. Mỗi lượt gồm một kết quả của đồng xu thứ nhất và một kết quả của đồng xu thứ hai. Ghi ngay cặp có thứ tự, rồi chuyển sang kiểu gene và kiểu hình theo quy ước. Trước khi bắt đầu, thống nhất cách xử lí lượt xu rơi khỏi vùng quan sát hoặc không đọc được mặt, tránh sửa quy tắc theo kết quả.
Mô hình toán giả định hai mặt của mỗi đồng xu đồng khả năng và hai kết quả trong một lượt độc lập. Không cần áp dụng mô hình này cho người hoặc cho bất cứ mẫu sinh học thực tế nào. Vật dụng thực tế và cách tung không tự bảo đảm tuyệt đối những giả thiết đó. Hoạt động trên lớp là cơ hội so sánh mô hình với dữ liệu, không phải một phép chứng minh thực nghiệm hoàn chỉnh về di truyền. Chỉ cần thao tác trên bàn hoặc vùng phẳng an toàn; không cần nuôi, lai hay xử lí mẫu sinh học.
Mỗi hàng của bảng là một lượt thử, không phải một allele. Nếu thực hiện 80 lượt thì tổng tần số các kiểu gene phải là 80, dù em đã ghi 160 kí hiệu allele. Nhầm hai đơn vị đếm này sẽ khiến mẫu số sai. Nên giữ bản ghi cặp có thứ tự ban đầu để có thể kiểm tra lại các hàng đã gộp vào nhóm Aa.
Ví dụ đọc một bảng dữ liệu giả định
Giả sử một bảng luyện tập gồm 80 lượt có tần số AA là 18, Aa là 42 và aa là 20. Đây là dữ liệu giả định đã gộp hai thứ tự dị hợp, không phải quan sát thực tế. Tổng 18 + 42 + 20 bằng 80 nên bảng đạt điều kiện kiểm tra đầu tiên. Tuy nhiên, tổng đúng chưa đủ bảo đảm từng hàng được phân loại đúng; cần đối chiếu bản ghi khi có dữ liệu gốc.
Tần số tương đối của AA là \(\frac{18}{80} = 22{,}5\%\); của Aa là \(\frac{42}{80} = 52{,}5\%\); của aa là \(\frac{20}{80} = 25\%\). Tổng là \(100\%\). Nhóm kiểu hình trội có \(18 + 42 = 60\) lượt, chiếm \(75\%\), còn nhóm lặn có 20 lượt, chiếm \(25\%\). Bảng này khớp tỉ lệ kiểu hình lí thuyết nhưng không khớp chính xác tỉ lệ kiểu gene \(25\%\), \(50\%\), \(25\%\).
Ví dụ cho thấy việc khớp một cách gộp nhóm không có nghĩa mọi chi tiết đều khớp. Cũng không được gọi 18, 42, 20 là xác suất. Đó là tần số; các thương tương ứng là tần số tương đối. Xác suất lí thuyết được tính từ mô hình trước khi có bảng, còn tần số tương đối phụ thuộc loạt kết quả đang xét.
Vì sao không yêu cầu bốn lượt phải đủ bốn tổ hợp?
Xác suất \(\frac{1}{4}\) của AA không có nghĩa cứ bốn lượt là AA xuất hiện đúng một lần. Một loạt ngắn có thể lặp kết quả và bỏ sót kết quả khác. Việc cố tình chọn đủ bốn tổ hợp rồi gọi đó là tung ngẫu nhiên sẽ thay đổi quy trình. Nếu cần một bảng cân đối để minh họa, hãy ghi rõ đó là bảng được thiết kế, không phải kết quả ngẫu nhiên.
Khi thực hiện thêm lượt, ta có thêm dữ liệu để so sánh với mô hình, nhưng không được hứa rằng sai lệch sẽ giảm sau từng lượt. Một lượt mới có thể làm tần số tương đối gần hơn hoặc xa hơn giá trị lí thuyết. Trong phạm vi hoạt động này, hãy trình bày số lần thử, bảng đếm và mức chênh lệch quan sát, thay vì kết luận một loạt nhỏ đã xác nhận hoặc bác bỏ mọi quy luật di truyền.
Bài tập tự luyện với dữ liệu nguyên bản
Bài 1. Liệt kê và gộp đúng
a) Với mô hình Aa với Aa và bốn kết quả đồng khả năng, hãy liệt kê các kết quả có thứ tự.
b) Tính xác suất kiểu gene dị hợp.
c) Theo giả thiết trội hoàn toàn, tính xác suất kiểu hình trội và kiểu hình lặn.
Bài 2. Đọc bảng 60 lượt giả định
a) Một bảng có AA: 14 lượt, Aa: 31 lượt, aa: 15 lượt. Kiểm tra tổng và tính tần số tương đối từng kiểu gene.
b) Tính tần số và tần số tương đối của kiểu hình trội.
c) So sánh bảng với tỉ lệ lí thuyết, không sửa số liệu để ép khớp.
Bài 3. Thay đổi phép lai mô hình
a) Xét Aa với aa. Bên thứ nhất chọn A hoặc a đồng khả năng, bên thứ hai chỉ cho a. Liệt kê hai kết quả có thể.
b) Tính xác suất mỗi kiểu gene trong mô hình này.
c) Với trội hoàn toàn, tỉ lệ kiểu hình lí thuyết còn là \(3 : 1\) không? Giải thích.
Bài 4. Kiểm tra cách diễn đạt
a) Một bạn ghi: “Có ba kiểu gene nên mỗi kiểu gene có xác suất \(\frac{1}{3}\)”. Nêu lỗi trong mô hình Aa với Aa.
b) Một bảng giả định có 120 lượt với AA: 28, Aa: 64, aa: 28. Tính tần số tương đối kiểu hình lặn.
c) Có thể dựa riêng vào bảng đó để chắc chắn lượt tiếp theo là kiểu hình lặn không?
Lời giải và cách tự kiểm tra
Bài 1
a) Các kết quả là AA, Aa, aA, aa. Kí hiệu đầu luôn thuộc bên thứ nhất. Giữ thứ tự giúp không bỏ mất một trong hai cách tạo kiểu gene dị hợp.
b) Biến cố kiểu gene dị hợp gồm Aa và aA, có hai trong bốn kết quả đồng khả năng. Xác suất bằng \(\frac{2}{4} = \frac{1}{2}\), không phải \(\frac{1}{3}\).
c) Kiểu hình trội gồm AA, Aa, aA nên xác suất là \(\frac{3}{4}\). Kiểu hình lặn chỉ gồm aa nên xác suất là \(\frac{1}{4}\). Tổng hai xác suất bằng 1.
Bài 2
a) Tổng \(14 + 31 + 15 = 60\). Các tần số tương đối chính xác là \(\frac{14}{60}\), \(\frac{31}{60}\) và \(\frac{15}{60}\); nếu làm tròn đến hai chữ số thập phân của phần trăm thì lần lượt là \(23{,}33\%\), \(51{,}67\%\) và \(25\%\).
b) Kiểu hình trội có \(14 + 31 = 45\) lượt. Tần số tương đối bằng \(\frac{45}{60} = 75\%\). Mẫu số vẫn là 60 lượt, không phải số vị trí ghi kí hiệu allele trong cả bảng.
c) Tỉ lệ kiểu hình là \(75\%\) và \(25\%\), trùng các giá trị lí thuyết của mô hình. Tỉ lệ kiểu gene không hoàn toàn bằng \(25\%\), \(50\%\), \(25\%\); phải giữ nguyên kết quả đó và mô tả đúng sự khác nhau.
Bài 3
a) Hai kết quả có thể là Aa và aa khi ghi allele bên Aa trước. Không có AA vì bên aa không cho allele A. Liệt kê cần bám giả thiết mới thay vì chép bảng của phép lai trước.
b) Mỗi kết quả có xác suất \(\frac{1}{2}\), do chỉ có lựa chọn của bên Aa thay đổi và hai lựa chọn ấy đồng khả năng. Xác suất kiểu gene Aa bằng \(\frac{1}{2}\), của aa bằng \(\frac{1}{2}\).
c) Tỉ lệ kiểu hình trội : lặn là \(1 : 1\). Tỉ lệ \(3 : 1\) không áp dụng cho mọi phép lai; nó gắn với mô hình Aa với Aa và các giả thiết đã nêu.
Bài 4
a) Ba nhóm kiểu gene không đồng khả năng. Nhóm Aa gộp hai kết quả có thứ tự, còn AA và aa mỗi nhóm chỉ chứa một kết quả. Phải đếm trên bốn kết quả cơ bản đồng khả năng.
b) Kiểu hình lặn có 28 lượt nên tần số tương đối là \(\frac{28}{120} = \frac{7}{30}\), xấp xỉ \(23{,}33\%\). Tổng bảng là \(28 + 64 + 28 = 120\), phù hợp số lượt đã cho.
c) Không. Bảng quá khứ không xác định chắc chắn kết quả của lượt tiếp theo. Trong mô hình các lượt độc lập đang xét, xác suất kiểu hình lặn ở một lượt mới vẫn là \(\frac{1}{4}\); không có quy tắc buộc lượt mới phải bù cho bảng cũ.
Ghi nhớ khi viết báo cáo thực hành
Một báo cáo rõ ràng cần nêu quy ước A, a; giả thiết về đồng khả năng và độc lập; số lượt; bảng đếm; cách gộp kiểu gene, kiểu hình; cuối cùng là so sánh với mô hình. Nếu dùng bảng giả định, hãy ghi ngay từ đầu. Không gọi một con số gần \(75\%\) là bằng đúng \(75\%\), cũng không coi chênh lệch nhỏ của một loạt hữu hạn là bằng chứng quyết định về cơ chế sinh học.
Kiến thức toán cốt lõi là chọn đúng đơn vị kết quả và nhóm biến cố. Cùng một không gian mẫu, cách phân nhóm khác nhau có thể tạo những bảng khác nhau nhưng tổng xác suất vẫn bằng 1. Khi kiểm tra bài, em hãy hỏi: đã bỏ sót tổ hợp nào chưa, có đếm trùng không, mẫu số là số lượt hay số allele, và kết luận có vượt quá giả thiết của mô hình không?
Nguồn đối chiếu
Phạm vi hoạt động được đối chiếu với mục Gene trội trong các thế hệ lai trong SGK Toán 9 tập hai của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, trang 125–126. Bảng số liệu, câu hỏi và lời giải trong bài là nội dung luyện tập mới, không chép bài thực hành của sách.
Bài trước và bài sau của Toán 9
Bài trước: Xác định tần số, tần số tương đối, vẽ các biểu đồ biểu diễn bảng tần số, tần số tương đối bằng Excel
Bài sau: Bài tập ôn tập cuối năm