Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 10 · Tin giáo dục

Toán 10 Kết nối tri thức: Bài tập cuối chương III

Ôn dấu lượng giác, định lí sin và cosin, diện tích, bán kính và trung tuyến bằng bài tập mới có lời giải chính xác và hình kiểm chứng.

Sơ đồ chọn hệ thức lượng theo dữ kiện và phân biệt đường trung tuyến với đường cao

Bài tập cuối chương III Toán 10 Kết nối tri thức yêu cầu phối hợp giá trị lượng giác với các hệ thức trong tam giác. Em không chỉ thay số vào định lí sin hoặc cosin: trước hết phải xác định cạnh đối diện góc nào, hai cạnh có kẹp góc đã biết hay không, tam giác có tồn tại không và đáp số cần giữ chính xác hay làm tròn. Một hình vẽ có ghi đúng dữ kiện thường giúp tránh nhiều lỗi hơn việc học thêm một công thức.

Bài ôn tập này gồm các ví dụ và bài tập mới, không chép câu hỏi hay lời giải trong SGK. Tình huống khoảng cách được đặt trong mô hình hình học giả định, không phải hướng dẫn đo ngoài hiện trường. Nội dung tập trung vào dấu lượng giác, giải tam giác, diện tích, bán kính đường tròn và trung tuyến. Theo trình tự sách, mục sau là Bài 7: Các khái niệm mở đầu của chương Vectơ.

Lập bản đồ dữ kiện trước khi chọn công thức

Trong tam giác ABC, quy ước \(a = BC\), \(b = CA\), \(c = AB\); các cạnh a, b, c lần lượt đối diện các góc A, B, C. Mọi cạnh đều dương, các góc nằm giữa \(0^\circ\) và \(180^\circ\), tổng ba góc bằng \(180^\circ\). Đổi tên cạnh tùy tiện giữa các bước có thể tạo ra một biểu thức trông đúng nhưng áp dụng sai dữ kiện của bài.

Nếu biết hai cạnh b, c và góc A xen giữa, định lí cosin cho \(a^2=b^2+c^2-2bc\cos A\). Nếu biết một cặp cạnh và góc đối diện rồi biết thêm một góc, định lí sin thường thuận tiện: \(\frac a{\sin A}=\frac b{\sin B}=\frac c{\sin C}=2R\). Khi biết ba cạnh, có thể dùng \(\cos A=\frac{b^2+c^2-a^2}{2bc}\) để xét góc, hoặc công thức Heron để tính diện tích.

Diện tích có thể viết \(S=\frac{bc\sin A}{2}\), \(S=\frac{abc}{4R}\) hoặc \(S=pr\), với \(p=\frac{a+b+c}{2}\). Chữ R là bán kính đường tròn ngoại tiếp, còn r là bán kính đường tròn nội tiếp. Không thay R bằng r trong công thức \(\frac{abc}{4R}\). Kiểm đơn vị cũng hữu ích: diện tích có đơn vị bình phương, bán kính và cạnh có đơn vị độ dài.

Dấu lượng giác và góc bù

Với góc α từ \(0^\circ\) đến \(180^\circ\), \(\sin \alpha \) không âm; \(\sin \alpha \) dương khi α nằm giữa hai đầu mút. Cos α dương ở góc nhọn, bằng 0 tại \(90^\circ\) và âm ở góc tù. Vì vậy trong định lí cosin, góc xen giữa tù khiến số hạng \(-2bc\cos A\) dương. Đây là một kiểm tra nhanh: cạnh đối diện góc tù phải có bình phương lớn hơn tổng bình phương hai cạnh còn lại.

Hai góc bù nhau có cùng sin và cos đối nhau: \(\sin (180^\circ - \alpha ) = \sin \alpha \), \(\cos (180^\circ - \alpha ) = -\cos \alpha \). Với tang, phải nhớ \(\tan \alpha \) chỉ xác định khi \(\cos \alpha \) khác 0; trong đoạn đang học, \(\tan 90^\circ\) không xác định. Tương tự, \(\cot \alpha \) cần \(\sin \alpha \) khác 0, nên không xác định ở \(0^\circ\) và \(180^\circ\). Không rút gọn một biểu thức trước rồi quên kiểm miền xác định ban đầu.

Chẳng hạn \(\sin 150^\circ = \frac{1}{2}\) và \(\cos 120^\circ = -\frac{1}{2}\), nên \(\sin 150^\circ - \cos 120^\circ = 1\). Còn \(\tan 120^\circ = -\sqrt{3}\), do đó \(1 + \tan^2 120^\circ = 4\). Dấu âm mất đi khi bình phương, nhưng không được bỏ nó trong một biểu thức không có bình phương. Nếu dùng máy tính, phải chọn đơn vị độ cho dữ kiện ghi bằng độ; bài này kiểm kết quả bằng giá trị lượng giác chính xác.

Ví dụ hai cạnh và góc xen giữa

Cho tam giác ABC có \(AB = 6\) cm, \(AC = 10\) cm, góc \(A = 60^\circ\). Hai cạnh đã cho kẹp góc A, nên định lí cosin cho \(BC^2 = 6^2 + 10^2 - 2 \times 6 \times 10 \times \cos 60^\circ = 76\). Vì BC là độ dài dương, \(BC=2\sqrt{19}\) cm. Không lấy thêm nghiệm âm khi khai căn để trả lời độ dài.

Diện tích bằng \(S=\frac{6\cdot10\sin60^\circ}{2}=15\sqrt3\) cm². Bán kính ngoại tiếp \(R=\frac{BC}{2\sin60^\circ}=\frac{2\sqrt{57}}{3}\) cm. Hai kết quả liên hệ với nhau qua \(\frac{abc}{4R}\): thay \(a=2\sqrt{19}\), \(b = 10\), \(c = 6\) sẽ thu được đúng \(15\sqrt3\). Đây là cách kiểm chéo bằng hai công thức thay vì chỉ tính lại cùng một phép nhân.

Gọi M là trung điểm BC. Công thức trung tuyến cho \(AM^2=\frac{2AB^2+2AC^2-BC^2}{4}=49\), nên \(AM = 7\) cm. Cần phân biệt trung tuyến với đường cao: M là trung điểm cạnh đối diện, nhưng AM không tự động vuông góc BC. Công thức diện tích theo đường cao không được dùng với độ dài trung tuyến nếu chưa có điều kiện bổ sung.

Tam giác có AB bằng 6 cm, AC bằng 10 cm, góc A bằng 60 độ, trung tuyến AM bằng 7 cm
Hình tự dựng theo tọa độ chính xác. M là trung điểm BC; không gắn dấu vuông góc cho trung tuyến.

Vì sao công thức trung tuyến đúng?

Trong tam giác không suy biến ABC, M là trung điểm BC nên \(MB = MC = a/2\) và M nằm giữa B, C. Hai góc AMB và AMC bù nhau, do đó \(\cos AMB + \cos AMC = 0\). Áp dụng định lí cosin cho hai tam giác AMB và AMC rồi cộng hai đẳng thức, các số hạng chứa cos triệt tiêu vì MB và MC bằng nhau.

Cụ thể, \(AB^2+AC^2=2AM^2+MB^2+MC^2=2AM^2+\frac{a^2}{2}\). Chuyển vế và chia cho 2 thu được \(AM^2=\frac{2b^2+2c^2-a^2}{4}\). Điều kiện M là trung điểm xuất hiện ở hai chỗ: hai đoạn đáy bằng nhau và hai tia MB, MC đối nhau. Nếu thay M bằng một điểm bất kì trên BC thì không thể giữ nguyên công thức này.

Ví dụ ba cạnh và hai bán kính

Cho ba cạnh của một tam giác là 13 cm, 14 cm, 15 cm. Chúng thỏa các bất đẳng thức tam giác nên tạo được tam giác không suy biến. Nửa chu vi \(p = 21\) cm. Theo Heron, \(S^2 = 21 \times 8 \times 7 \times 6 = 7056\), nên \(S = 84\) cm². Lấy căn dương vì diện tích tam giác không suy biến phải dương.

Bán kính nội tiếp \(r = S/p = \frac{84}{21} = 4\) cm. Bán kính ngoại tiếp \(R=\frac{abc}{4S}=\frac{13\cdot14\cdot15}{4\cdot84}=\frac{65}{8}\) cm. Hai bán kính khác nhau; không có lí do để cho chúng bằng nhau. Nếu tính đường cao ứng với cạnh 14 cm, ta được \(h=\frac{2S}{14}=12\) cm, một kiểm tra bổ sung về đơn vị và độ lớn.

Bài tập tự luyện

Bài 1. Giá trị và miền xác định

a) Tính \(\sin 150^\circ - \cos 120^\circ\).

b) Tính \(1 + \tan^2 120^\circ\) và giải thích vì sao biểu thức xác định.

c) Biểu thức \(1/\cos 90^\circ\) có xác định không? Có được dùng nó như một số rất lớn không?

Bài 2. Giải tam giác theo hai cạnh và góc

a) Tam giác DEF có \(DE = 5\) cm, \(DF = 8\) cm, góc \(D = 120^\circ\). Tính EF.

b) Tính diện tích tam giác và bán kính đường tròn ngoại tiếp.

c) Gọi N là trung điểm EF. Tính DN và nêu rõ có được coi DN là đường cao từ giả thiết hay không.

Bài 3. Góc và cạnh đối diện

a) Tam giác ABC có góc \(A = 45^\circ\), góc \(B = 60^\circ\), cạnh \(BC = 6\) cm. Tính góc C và cạnh CA.

b) Tính bán kính ngoại tiếp và diện tích tam giác.

c) Tính cạnh AB ở dạng chính xác, không làm tròn các bước trung gian.

Bài 4. Mô hình khoảng cách giả định

a) Hai điểm P, Q có \(OP = 9\) m, \(OQ = 12\) m và góc \(POQ = 90^\circ\). Tính PQ.

b) Tính diện tích tam giác OPQ và bán kính đường tròn nội tiếp.

c) Gọi K là trung điểm PQ. Tính OK và giải thích bằng tính chất tam giác vuông hoặc công thức trung tuyến.

Lời giải và kiểm tra

Bài 1

a) \(\sin 150^\circ = \sin 30^\circ = \frac{1}{2}\); \(\cos 120^\circ = -\cos 60^\circ = -\frac{1}{2}\). Vì vậy kết quả bằng \(\frac12-(-\frac12)=1\). Lỗi thường gặp là bỏ dấu âm của cos góc tù.

b) \(\cos 120^\circ = -\frac{1}{2}\) khác 0 nên \(\tan 120^\circ\) xác định. \(\tan 120^\circ = -\sqrt{3}\), do đó \(1 + \tan^2 120^\circ = 1 + 3 = 4\). Phải xét điều kiện trước khi tính.

c) \(\cos 90^\circ = 0\), nên \(1/\cos 90^\circ\) không xác định. Không thay một biểu thức chia cho 0 bằng một số lớn hoặc coi đó là một số thực. Sai số hiển thị của thiết bị không thay đổi kết luận toán học này.

Bài 2

a) \(EF^2\) = \(5^2 + 8^2 - 2 \times 5 \times 8 \times \cos 120^\circ = 25 + 64 + 40 = 129\). Suy ra \(EF = \sqrt{129}\) cm. Vì góc D tù, \(EF^2\) lớn hơn \(DE^2 + DF^2\), phù hợp kiểm tra dấu.

b) Diện tích \(S=\frac{5\cdot8\sin120^\circ}{2}=10\sqrt3\) cm². Bán kính \(R=\frac{EF}{2\sin120^\circ}=\frac{\sqrt{129}}{\sqrt3}=\sqrt{43}\) cm. Thay vào \(\frac{abc}{4R}\) cũng cho \(10\sqrt3\).

c) \(DN^2=\frac{2\cdot5^2+2\cdot8^2-129}{4}=\frac{49}{4}\), nên \(DN = \frac{7}{2}\) cm. Đây là trung tuyến. Đây không phải đường cao: nếu DN vuông góc EF, D thuộc đường trung trực của EF nên DE và DF phải bằng nhau, trái với giả thiết.

Bài 3

a) Góc \(C = 180^\circ - 45^\circ - 60^\circ = 75^\circ\). Định lí sin cho \(CA=\frac{BC\sin60^\circ}{\sin45^\circ}=3\sqrt6\) cm. Cạnh BC đối diện A, còn CA đối diện B, không ghép ngược hai góc.

b) \(R=\frac{BC}{2\sin45^\circ}=3\sqrt2\) cm. Diện tích \(S=\frac{BC\cdot CA\sin75^\circ}{2}=\frac{9(3+\sqrt3)}2\) cm², dùng \(\sin75^\circ=\frac{\sqrt6+\sqrt2}{4}\). Hai cạnh BC, CA kẹp góc C, nên công thức diện tích dùng đúng góc xen giữa.

c) \(AB=\frac{BC\sin75^\circ}{\sin45^\circ}=3(\sqrt3+1)\) cm. Giữ biểu thức căn đến cuối tránh việc làm tròn \(\sin 75^\circ\) quá sớm làm sai các phép kiểm chéo. Có thể kiểm \(AB^2\) bằng định lí cosin tại C với hai cạnh BC, CA.

Bài 4

a) Tam giác vuông tại O, nên \(PQ^2 = 9^2 + 12^2 = 225\). Do đó \(PQ = 15\) m. Đây là kết quả của mô hình giả định có góc vuông chính xác, không phải một phép đo hiện trường đã được thực hiện.

b) \(S = 9 \times \frac{12}{2} = 54\) m². Nửa chu vi \(p=\frac{9+12+15}2=18\) m, nên \(r = S/p = 3\) m. Diện tích dùng đơn vị mét vuông, bán kính dùng mét.

c) Trung tuyến đến cạnh huyền bằng nửa cạnh huyền nên \(OK = \frac{15}{2} = 7{,}5\) m. Kiểm theo công thức trung tuyến: \(OK^2=\frac{2\cdot9^2+2\cdot12^2-15^2}4=\frac{225}4\), cho cùng kết quả dương.

Nhận diện lỗi trước khi sửa đáp án

Nếu cạnh đối diện góc tù lại có bình phương nhỏ hơn tổng hai bình phương còn lại, hãy kiểm dấu cos. Nếu diện tích âm, hãy kiểm đơn vị góc, góc xen giữa và dấu sin; với góc trong tam giác, sin luôn dương. Nếu bán kính nội tiếp bất thường, kiểm xem em dùng p là nửa chu vi hay toàn chu vi. Nếu độ dài trung tuyến được dùng làm đường cao, hãy tìm lại giả thiết vuông góc thay vì mặc nhiên thêm vào hình.

Không phải mọi dữ kiện hai cạnh và một góc đều xác định duy nhất tam giác. Đặc biệt, khi góc không nằm giữa hai cạnh đã cho, định lí sin có thể dẫn đến nhiều khả năng góc; cần xét các điều kiện còn lại. Các bài trong bộ này chủ động dùng cấu hình xác định rõ để luyện thao tác chuẩn. Không nên mở rộng một đáp số cụ thể thành quy tắc “mọi bài giải tam giác đều có một nghiệm”.

Kiểm tra tính nhất quán của dữ kiện

Khi đề chỉ cho hai cạnh và một góc, đừng vội chọn định lí sin. Hãy khoanh góc đã cho trên hình nháp. Nếu hai cạnh đã biết tạo nên chính góc ấy, định lí cosin cho cạnh còn lại trực tiếp. Nếu góc đã cho đối diện một cạnh, có thể cần thử cả góc nhọn lẫn góc tù có cùng sin. Một góc ứng viên bị loại nếu cùng với góc đã cho có tổng không nhỏ hơn một góc bẹt. Trong trường hợp có hai ứng viên hợp lệ, cần trình bày riêng hai tam giác thay vì trộn số liệu giữa chúng.

Đáp số có đơn vị cũng là một cách tìm lỗi. Một cạnh hoặc bán kính là đại lượng độ dài, còn một diện tích là đại lượng bình phương. Khi dữ kiện dùng cả mét và xentimét, đổi mọi cạnh sang cùng một đơn vị trước khi nhân. Không thể sửa sai bằng cách chỉ đổi chữ ghi đơn vị sau đáp số.

Nguồn đối chiếu: SGK Toán 10 Kết nối tri thức với cuộc sống, Tập một, trang 44–45. Ví dụ, lời giải và hình do ClassOn biên soạn.

Bài trước và bài sau của Toán 10

Bài trước: Bài 6. Hệ thức lượng trong tam giác

Bài sau: Bài 7. Các khái niệm mở đầu

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗