Bài tập cuối chương II Toán 10 Kết nối tri thức giúp em phối hợp ba kĩ năng: nhận biết bất phương trình bậc nhất hai ẩn, biểu diễn miền nghiệm và lập mô hình có nhiều điều kiện. Với bài tối ưu, bước quan trọng không phải tính nhanh tại vài điểm mà là xác định đúng miền khả thi, biết biên nào được lấy và giải thích vì sao giá trị tìm được thật sự đạt được.
Bộ luyện tập dưới đây được biên soạn mới, không chép các bài trong sách. Tình huống làm đồ dùng học tập là dữ liệu giả định để luyện lập hệ, không phải kế hoạch sản xuất hoặc giá trị lợi nhuận thực tế. Mỗi ý nên có phép thế kiểm tra hoặc một lí do tổng quát. Sau phần này, trình tự sách chuyển sang Bài 5: Giá trị lượng giác của một góc từ 0° đến 180°.
Nhận biết trước khi biến đổi
Bất phương trình bậc nhất hai ẩn có dạng \(ax + by \lt c\), \(ax + by \le c\), \(ax + by \gt c\) hoặc \(ax + by \ge c\), trong đó a, b, c là các số đã cho và a, b không đồng thời bằng 0. Một hệ gồm nhiều bất phương trình như vậy yêu cầu cùng một cặp số thỏa mãn tất cả các điều kiện. Thỏa mãn riêng một dòng chưa đủ để kết luận là nghiệm của hệ.
Biểu thức có \(x^2\), \(y^2\) hoặc tích \(xy\) nói chung không thuộc dạng bậc nhất hai ẩn. Tuy nhiên, cần rút gọn biểu thức trước khi phân loại nếu các số hạng có thể triệt tiêu. Không chỉ đếm số kí hiệu xuất hiện: \(x \ge 0\) vẫn là bất phương trình bậc nhất hai ẩn x, y với hệ số của y bằng 0. Điều không được phép là cả hai hệ số cùng bằng 0.
Ví dụ, \(\frac{x+y}{2}\ge\frac{2x-y+3}{3}\) tương đương \(3x + 3y \ge 4x - 2y + 6\), rồi tương đương \(-x + 5y \ge 6\). Ta đã nhân hai vế với 6, một số dương, nên giữ chiều bất đẳng thức. Đường thẳng bờ là \(-x + 5y = 6\). Nếu nhân hoặc chia hai vế với một số âm, phải đổi chiều; bỏ bước kiểm tra dấu sẽ dẫn đến chọn sai nửa mặt phẳng.
Dùng điểm thử và kiểm tra đường biên
Để chọn miền cho \(-x + 5y \ge 6\), điểm \(O(0; 0)\) không nằm trên bờ và cho vế trái bằng 0, không thỏa điều kiện. Do đó chọn nửa mặt phẳng không chứa O và lấy cả đường biên. Một điểm kiểm tra khác là \((0; 2)\), cho vế trái bằng 10 nên thuộc miền. Dùng thêm một điểm như vậy giúp phát hiện lỗi tô nhầm phía.
Nếu đường biên đi qua O, không dùng O để quyết định phía. Chẳng hạn với \(y - x \gt 0\), gốc tọa độ làm vế trái bằng 0 và nằm ngay trên bờ. Có thể chọn \((0; 1)\), cho \(1 \gt 0\), nên miền cần tìm nằm phía chứa điểm ấy và không lấy đường \(y = x\). Điểm thử phải nằm ngoài đường biên, không nhất thiết luôn là \((1; 0)\).
Trong hệ, mỗi dấu nghiêm ngặt loại toàn bộ đường biên tương ứng. Một điểm trên bờ của điều kiện \(\le \) vẫn có thể bị loại vì vi phạm một điều kiện khác. Vì vậy không nên nói chung rằng mọi đường biên đều thuộc miền. Hãy ghi lấy hoặc bỏ cho từng đường rồi kiểm những giao điểm đáng chú ý vào toàn bộ hệ.
Ví dụ hệ có miền đa giác đóng
Xét hệ \(x \ge 0\), \(y \ge 0\), \(x + y \le 8\) và \(2x + y \le 10\). Hai điều kiện đầu giới hạn miền trong góc phần tư thứ nhất và phần không âm của hai trục. Đường \(x + y = 8\) cắt hai trục tại \((8; 0)\), \((0; 8)\). Đường \(2x + y = 10\) cắt hai trục tại \((5; 0)\), \((0; 10)\). Tuy nhiên, không phải cả bốn giao điểm ấy đều là đỉnh miền nghiệm chung.
Trên trục Ox, \(y = 0\) nên x phải đồng thời không vượt quá 8 và 5; đầu mút khả thi là \((5; 0)\). Trên Oy, \(x = 0\) nên y không vượt quá 8 và 10; đầu mút khả thi là \((0; 8)\). Giao hai đường xiên thỏa \(x + y = 8\) và \(2x + y = 10\). Trừ phương trình thứ nhất khỏi phương trình thứ hai được \(x = 2\), suy ra \(y = 6\).
Miền nghiệm là tứ giác gồm cả biên, với các đỉnh \(O(0; 0)\), \(A(5; 0)\), \(B(2; 6)\), \(C(0; 8)\). Mỗi đỉnh đều thỏa cả bốn điều kiện. Các điểm \((8; 0)\) và \((0; 10)\) bị loại bởi ràng buộc còn lại, dù chúng là giao điểm với trục của một đường bờ. Đây là lí do phải kiểm tính khả thi sau khi giải các cặp phương trình.
Tìm giá trị lớn nhất bằng hai cách kiểm tra
Với \(F = 3x + 2y\) trên tứ giác vừa xác định, các giá trị tại O, A, B, C lần lượt là 0, 15, 18, 16. Miền này là một tứ giác lồi đóng, bị chặn và không rỗng. Mỗi điểm trong tứ giác có thể biểu diễn bằng một tổ hợp lồi của các đỉnh, tức các trọng số không âm có tổng bằng một. Giá trị của hàm tuyến tính tại điểm đó là trung bình có trọng số các giá trị tại đỉnh, nên không vượt cận trên hay xuống dưới cận dưới tìm được ở các đỉnh. So sánh cho giá trị lớn nhất 18 tại \(B(2; 6)\), nhỏ nhất 0 tại O.
Có thể kiểm độc lập bằng cách viết \(F=(x+y)+(2x+y)\). Hai ràng buộc cho \(F \le 8 + 10 = 18\). Tại \((2; 6)\), cả hai ràng buộc đều đạt dấu bằng nên \(F = 18\). Mặt khác x, y không âm nên \(F \ge 0\), và tại \((0; 0)\) đạt 0. Cách này vừa chứng minh chặn trên, chặn dưới vừa chỉ rõ điểm đạt, không dựa riêng vào việc nhìn hình.
Đừng suy ra rằng mọi hàm mục tiêu luôn có duy nhất một điểm tối ưu. Nếu chọn \(G = x + y\) trên cùng miền, giá trị lớn nhất là 8 tại mọi điểm trên đoạn nối \((0; 8)\) và \((2; 6)\). Hai đầu đoạn là các đỉnh tối ưu, nhưng các điểm nằm giữa cũng tối ưu. Phát biểu đúng là có ít nhất một đỉnh đạt giá trị tối ưu trong trường hợp miền đa giác đang xét.
Biên mở và miền không bị chặn
Nếu thay điều kiện \(x + y \le 8\) bằng \(x + y \lt 8\), vẫn giữ ba điều kiện còn lại, thì \(F=(x+y)+(2x+y)\lt18\). Điểm \((2; 6)\) không còn khả thi. Các điểm \(\left(2;6-\frac1n\right)\), với n nguyên dương, đều khả thi và cho \(F=18-\frac2n\). Chúng cho giá trị tiến sát 18 nhưng không đạt 18, nên hệ mới không có giá trị lớn nhất của F.
Miền không bị chặn cũng cần xét riêng. Với \(x \ge 0\), \(y \ge 0\), hàm \(H = x + y\) không có giá trị lớn nhất vì tại (t; 0) nó bằng t và t có thể lớn tùy ý. Tuy vậy H vẫn có giá trị nhỏ nhất là 0 tại O. Không nên kết luận rằng cứ miền không bị chặn thì mọi bài tối ưu đều không có lời giải ở cả hai phía.
Bài tập tự luyện nguyên bản
Bài 1. Biến đổi và thử điểm
a) Rút gọn bất phương trình \(\frac{2x+y}{3}\le\frac{x-y+4}{2}\) về dạng bậc nhất hai ẩn.
b) Kiểm tra các điểm \((0; 0)\), \((2; 2)\), \((-1; 3)\) vào bất phương trình đã rút gọn.
c) Xác định đường biên, lấy hay bỏ biên và phía miền nghiệm bằng điểm thử thích hợp.
Bài 2. Giao miền và tối ưu
a) Tìm các đỉnh miền nghiệm của hệ \(x \ge 0\), \(y \ge 0\), \(x + y \le 7\), \(x + 2y \le 10\).
b) Tìm giá trị lớn nhất và nhỏ nhất của \(F = 2x + 3y\) trên miền đó.
c) Kiểm tra đáp số bằng cách biểu diễn F thành tổng hai vế trái của các ràng buộc xiên.
Bài 3. Cạnh bị loại
a) Xét hệ \(x \ge 0\), \(y \ge 0\), \(x + y \lt 4\). Điểm \((0; 4)\), \((1; 2)\), \((4; 0)\) có thuộc miền không?
b) Hàm \(F = x + y\) có đạt giá trị lớn nhất 4 trên miền ấy không? Chứng minh bằng một dãy điểm khả thi.
c) Hàm F có giá trị nhỏ nhất không? Nêu điểm đạt nếu có.
Bài 4. Lập hệ từ dữ liệu giả định
a) Một bài thực hành giả định làm x bộ thẻ loại A và y bộ thẻ loại B. Mỗi A dùng 2 tờ giấy và 1 phút; mỗi B dùng 1 tờ và 2 phút. Có tối đa 12 tờ giấy, 12 phút. Lập hệ và nêu điều kiện số lượng.
b) Mỗi A được chấm 3 điểm, mỗi B được chấm 4 điểm theo quy ước của bài. Tìm phương án đạt tổng điểm lớn nhất.
c) Kiểm tra phương án tìm được có số lượng nguyên và không vượt hai nguồn lực hay không.
Lời giải kèm lập luận
Bài 1
a) Nhân hai vế với \(6 \gt 0\): \(4x + 2y \le 3x - 3y + 12\), suy ra \(x + 5y \le 12\). Không đổi chiều vì thừa số dùng để khử mẫu là số dương.
b) Tại \((0; 0)\), vế trái bằng 0 nên thỏa. Tại \((2; 2)\), vế trái bằng 12 nên cũng thỏa. Tại \((-1; 3)\), vế trái bằng \(14 \gt 12\) nên không thỏa. Điểm thứ hai là điểm trên biên được lấy.
c) Bờ là \(x + 5y = 12\), được lấy vì dấu \(\le \). O không thuộc bờ và thỏa bất phương trình, nên lấy nửa mặt phẳng chứa O cùng bờ. Có thể vẽ bờ qua \((12; 0)\) và \((2; 2)\), hai điểm phân biệt thỏa phương trình.
Bài 2
a) Các đỉnh là \((0; 0)\), \((7; 0)\), \((4; 3)\), \((0; 5)\). Giao hai đường xiên có \(y = 3\), \(x = 4\). Trên hai trục, phải chọn giới hạn chặt hơn của cả hai ràng buộc chứ không giữ mọi giao điểm tìm được.
b) F tại bốn đỉnh theo thứ tự là 0, 14, 17, 15. Vì miền là đa giác đóng, bị chặn, không rỗng, giá trị lớn nhất bằng 17 tại \((4; 3)\), nhỏ nhất bằng 0 tại \((0; 0)\).
c) \(F=(x+y)+(x+2y)\le7+10=17\). Tại \((4; 3)\) cả hai dấu bằng đồng thời xảy ra. Từ x, \(y \ge 0\) suy ra \(F \ge 0\), đạt ở O. Đây là chứng minh độc lập cho cả hai đáp số.
Bài 3
a) \((0; 4)\) và \((4; 0)\) không thuộc miền vì tổng bằng 4, không nhỏ hơn 4. \((1; 2)\) thuộc miền vì hai tọa độ không âm và tổng bằng \(3 \lt 4\).
b) Không có giá trị lớn nhất bằng 4, cũng không có giá trị lớn nhất nhỏ hơn 4. Với n nguyên dương, điểm \(\left(0;4-\frac1n\right)\) khả thi và cho \(F=4-\frac1n\) tiến sát 4. Mọi giá trị F nhỏ hơn 4 đều có thể bị vượt bởi một phần tử đủ xa trong dãy đó.
c) Giá trị nhỏ nhất bằng 0 tại \((0; 0)\). Điểm này thuộc miền vì \(0 \lt 4\). Việc cạnh xiên bị loại không làm các điểm trên hai trục còn lại đều bị loại.
Bài 4
a) Điều kiện là x, y nguyên không âm, \(2x + y \le 12\) và \(x + 2y \le 12\). Hai dòng sau lần lượt ghi giới hạn giấy và thời gian, không đổi chỗ hệ số hoặc trộn đơn vị của hai nguồn lực.
b) Xét miền liên tục trước, các đỉnh là \((0; 0)\), \((6; 0)\), \((4; 4)\), \((0; 6)\). Hàm điểm \(P = 3x + 4y\) có giá trị tương ứng 0, 18, 28, 24. Giá trị lớn nhất liên tục là 28 tại \((4; 4)\); điểm này nguyên nên cũng tối ưu trong các phương án nguyên.
c) Phương án 4 bộ A và 4 bộ B dùng \(2 \times 4 + 4 = 12\) tờ và \(4 + 2 \times 4 = 12\) phút, vừa đủ hai giới hạn. Tổng điểm bằng \(3 \times 4 + 4 \times 4 = 28\). Không cần làm tròn; nếu đỉnh tối ưu phân số, phải xét lại điều kiện nguyên thay vì tùy tiện làm tròn.
Tự kiểm tra trước khi kết luận
Mỗi lời giải cần trả lời ba câu: điểm ứng viên có khả thi không, có chứng minh mọi điểm khác không tốt hơn không, và có thực sự đạt giá trị đã nêu không? Bảng đỉnh chỉ dùng sau khi miền đã xác định đúng. Khi gặp dấu \(\lt \) hoặc \(\gt \), hãy kiểm lại các cạnh và đỉnh bị loại. Khi mô hình đếm vật, ghi điều kiện nguyên ngay lúc đặt ẩn.
Nguồn đối chiếu: SGK Toán 10 Kết nối tri thức với cuộc sống, Tập 1 (NXBGDVN), trang 31–32. Ví dụ và bài tập tự biên soạn.
Bài trước và bài sau của Toán 10
Bài trước: Bài 4. Hệ bất phương trình bậc nhất hai ẩn
Bài sau: Bài 5. Giá trị lượng giác của một góc từ 0° đến 180°