Hệ thức lượng trong tam giác giúp em tìm cạnh, góc và diện tích khi hình không vuông. Trong Bài 6 Toán 10 Kết nối tri thức, việc đầu tiên không phải bấm máy mà là đọc quan hệ giữa dữ kiện: góc đã biết có nằm giữa hai cạnh không, cạnh nào đối diện góc nào, và hình có thực sự tồn tại không. Một phép tính có thể cho đúng một giá trị sin nhưng chưa xác định duy nhất số đo góc. Bài này đi qua cả trường hợp không có, có một và có hai tam giác để em biết cách chốt lời giải.
Đánh dấu dữ kiện rồi mới chọn định lí
Trong tam giác \(ABC\), kí hiệu \(a=BC\), \(b=CA\), \(c=AB\). Cạnh \(a\) đối diện góc \(A\), nhưng hai cạnh nằm sát góc \(A\) là \(b\) và \(c\). Có thể kiểm nhanh trên hình: nếu đi ra khỏi đỉnh theo hai tia của góc, em gặp hai cạnh kề; cạnh nối hai đầu kia là cạnh đối diện. Ghi đủ ba cặp này trên nháp sẽ giảm lỗi lấy sin đúng góc nhưng chia cho sai cạnh.
Hai cạnh và góc xen giữa là dữ kiện thuận cho định lí côsin: \(a^2=b^2+c^2-2bc\cos A\). Biết ba cạnh thì kiểm chúng có lập thành tam giác trước, sau đó đảo công thức để tìm \(\cos A=\frac{b^2+c^2-a^2}{2bc}\). Nếu chỉ biết hai góc và một cạnh, dùng tổng ba góc để tìm góc còn lại, rồi dùng định lí sin. Nếu chỉ biết góc hoặc chỉ biết một cặp cạnh đối diện với một góc, đừng vội nói đã giải xong tam giác.
Định lí sin cho \(\frac{a}{\sin A}=\frac{b}{\sin B}=\frac{c}{\sin C}=2R\), với \(R\) là bán kính đường tròn ngoại tiếp. Một cặp cạnh và góc đối diện xác định được tỉ số chung, nhưng còn cần dữ kiện khác để xác định các cạnh và góc chưa biết. Khi biết góc xen giữa hai cạnh, diện tích là \(S=\frac12bc\sin A\). Nếu có ba cạnh, dùng nửa chu vi \(p=\frac{a+b+c}{2}\) và công thức Heron \(S=\sqrt{p(p-a)(p-b)(p-c)}\). Hai công thức bổ trợ là \(S=pr\) với bán kính nội tiếp \(r\), và \(S=\frac{abc}{4R}\) khi biết bán kính ngoại tiếp.
Mỗi lần chọn công thức, hãy nói nó sẽ cho đại lượng gì và mình đã đủ dữ kiện chưa. Nếu có ba cạnh và cần diện tích, đường ngắn có thể là Heron. Nếu còn phải tìm một góc, có thể dùng côsin trước rồi nhân hai cạnh với sin góc xen giữa để lấy diện tích như một phép kiểm. Với một góc tù, giá trị sin vẫn dương; không lấy diện tích âm vì nhớ nhầm dấu của côsin.
Ví dụ nhận dạng: hai cạnh và góc xen giữa
Cho \(b=7\), \(c=9\), \(A=60^\circ\). Góc \(A\) nằm giữa đúng hai cạnh này. Định lí côsin cho \(a^2=7^2+9^2-2\cdot7\cdot9\cos60^\circ=67\), do đó \(a=\sqrt{67}\). Vì đang tìm độ dài, lấy căn dương. Một kiểm tra trước khi làm tiếp là \(2<\sqrt{67}<16\): cạnh vừa tìm nằm giữa hiệu và tổng hai cạnh đã biết.
Cùng dữ kiện đó, không cần tìm thêm góc để tính diện tích: \(S=\frac12\cdot7\cdot9\sin60^\circ=\frac{63\sqrt3}{4}\). Nếu nhiệm vụ là giải cả tam giác, có thể dùng \(\cos B=\frac{a^2+c^2-b^2}{2ac}=\frac{11}{2\sqrt{67}}\), rồi tìm \(C\) từ tổng góc. Kiểm tra về thứ tự: \(c\) lớn nhất nên \(C\) phải lớn nhất, còn \(B\) nhỏ nhất. Một chênh lệch nhỏ khi cộng góc đã làm tròn không giống với việc ghép nhầm cạnh và góc.
Hai cạnh và một góc không xen giữa: thử đủ nhánh
Giả sử biết \(A\), \(a\) và \(b\), tức là đã có cạnh đối diện với góc cho trước. Từ định lí sin, lập \(\sin B=\frac{b\sin A}{a}\). Nếu vế phải lớn hơn một thì dừng: không có góc thực như đề cần. Nếu vế phải nằm giữa không và một, giá trị trả về khi bấm sin ngược chỉ cho một góc nhọn; góc bù của nó có cùng sin. Liệt kê cả hai rồi kiểm \(A+B<180^\circ\) riêng cho từng góc. Nếu vế phải bằng một, chỉ có ứng viên \(B=90^\circ\) và vẫn phải kiểm tổng. Đẳng thức \(A+B=180^\circ\) không phải trường hợp đặc biệt được nhận: góc còn lại bằng không.
Với \(A=30^\circ\), \(b=10\), ba số đo của \(a\) cho ba kết luận khác nhau. Nếu \(a=4\), vế phải bằng \(\frac54\), nên không có tam giác. Nếu \(a=5\), \(B=90^\circ\) và \(C=60^\circ\), nên chỉ có một. Nếu \(a=6\), \(\sin B=\frac56\). Hai giá trị \(B\) xấp xỉ \(56{,}44^\circ\) và \(123{,}56^\circ\) đều thỏa tổng góc. Khi đó \(C\) lần lượt gần \(93{,}56^\circ\) và \(26{,}44^\circ\). Từng nhánh cho một cạnh \(c=12\sin C\) riêng, chứ không chỉ là cách viết khác của cùng một hình.
Cách nhìn hình học giải thích vì sao cần thử đủ: đặt \(A\) ở đầu một tia, dựng \(AC\) theo góc cho trước và giữ nguyên độ dài \(AC\). Điểm \(B\) phải nằm trên tia đã chọn, đồng thời cách \(C\) đúng một độ dài cố định. Có thể xem đó là giao của tia với đường tròn tâm \(C\) trong sơ đồ. Chỉ đếm những giao điểm thuộc tia và không trùng \(A\). Đừng lấy cả giao điểm trên phần kéo dài ngược hướng của đường thẳng.
Ví dụ khác: nếu vẫn giữ \(A=30^\circ\) và \(b=10\) nhưng lấy \(a=12\), tỉ số sin nhỏ hơn một và vẫn có hai ứng viên đại số. Tuy nhiên góc bù làm tổng với \(A\) vượt \(180^\circ\); chỉ giữ ứng viên nhọn. Vì vậy, “máy cho một góc” và “bài toán chỉ có một tam giác” là hai kết luận khác nhau. Em chỉ được viết kết luận thứ hai sau bước lọc.
Đo gián tiếp trong mô hình phẳng và kiểm bằng đường cao
Trên một sơ đồ mô phỏng phẳng, hai mốc \(A,B\) cách nhau \(30\,\mathrm m\). Hai tia nhìn về cùng một phía của đường thẳng \(AB\) và cắt nhau tại điểm đánh dấu \(C\). Góc giữa hướng từ \(A\) đến \(B\) và hướng từ \(A\) đến \(C\) là \(45^\circ\); ở \(B\), góc giữa hướng từ \(B\) về \(A\) và hướng từ \(B\) đến \(C\) là \(60^\circ\). Đây là số liệu giả định, không phải số đo của một địa danh hay hướng dẫn thao tác ngoài thực địa. Nếu lấy hướng từ \(B\) ra xa \(A\), góc nhìn được đọc là góc ngoài và phép tính dưới đây không còn dùng trực tiếp.
Trước hết \(C=180^\circ-45^\circ-60^\circ=75^\circ\). Cạnh đã biết \(AB\) đối diện với \(C\), còn cạnh \(AC\) đối diện với \(B\). Vì thế \(AC=\frac{30\sin60^\circ}{\sin75^\circ}\approx26{,}90\,\mathrm m\), còn \(BC=\frac{30\sin45^\circ}{\sin75^\circ}\approx21{,}96\,\mathrm m\). Thứ tự \(AB>AC>BC\) khớp với thứ tự của ba góc đối diện. Ta không trừ hai cạnh vừa tìm để gọi đó là khoảng cách vuông góc đến đoạn gốc.
Để kiểm độc lập, gọi \(H\) là chân đường cao từ \(C\) lên \(AB\), và đặt \(CH=h\). Cả hai góc ở đáy đều nhọn nên \(H\) nằm trong đoạn \(AB\). Từ hai tam giác vuông, \(AH=h\) và \(HB=\frac{h}{\sqrt3}\). Vậy \(h+\frac{h}{\sqrt3}=30\), suy ra \(h=45-15\sqrt3\approx19{,}02\,\mathrm m\), rồi \(AC=h\sqrt2\). Đây cũng là độ dài nhận được khi dùng định lí sin. Kiểm bằng hai cách còn giúp phát hiện sai sót do đo từ hình minh họa thay vì từ dữ kiện.
Tự luyện: chọn phương pháp, giữ điều kiện và thử lại
Bài 1. Đọc ba cạnh trước khi tính diện tích
Cho \(a=7\), \(b=8\), \(c=9\) cùng đơn vị độ dài.
a) Kiểm ba cạnh có thể tạo thành tam giác, rồi tính \(\cos A\).
b) Tính \(S\) bằng Heron và kiểm lại bằng công thức diện tích có sin.
c) Tìm \(r\) và \(R\); giải thích vì sao không thay trực tiếp bán kính này cho bán kính kia.
Bài 2. Nhận diện số nghiệm theo dữ kiện
Giữ \(A=30^\circ\), \(b=8\). Trong từng ý, chỉ thay giá trị \(a\).
a) Với \(a=3\), quyết định có tam giác không và chỉ ra bước loại.
b) Với \(a=4\), tìm \(B,C\) và \(c\).
c) Với \(a=5\), thử cả hai ứng viên của \(B\) và cho biết có bao nhiêu tam giác.
Bài 3. Đọc hướng đo trong sơ đồ mới
Trong mô hình khác, \(AB=24\,\mathrm m\), góc trong ở \(A\) là \(30^\circ\), góc trong ở \(B\) là \(45^\circ\). Ba điểm nằm trên một mặt phẳng.
a) Tìm góc tại \(C\). Cạnh nào dài nhất?
b) Tính \(AC\) theo định lí sin, làm tròn đến hai chữ số thập phân.
c) Tính khoảng cách vuông góc từ \(C\) đến \(AB\) và kiểm bằng điều kiện hai góc ở đáy đều nhọn.
Lời giải và cách tự kiểm
Bài 1
a) Cạnh lớn nhất là \(9<7+8\), nên các bất đẳng thức tam giác đều thỏa. Theo định lí côsin, \(\cos A=\frac{8^2+9^2-7^2}{2\cdot8\cdot9}=\frac23\). Giá trị dương phù hợp với góc \(A\) nhọn; giá trị lớn hơn một mới báo cần rà phép tính.
b) Ta có \(p=12\), nên \(S=\sqrt{12\cdot5\cdot4\cdot3}=12\sqrt5\). Vì \(A\) là góc trong, \(\sin A=\sqrt{1-\frac49}=\frac{\sqrt5}{3}\). Tính lại \(S=\frac12\cdot8\cdot9\cdot\frac{\sqrt5}{3}=12\sqrt5\). Hai công thức không phải hai đáp số để tùy ý chọn; chúng đang đo cùng một diện tích.
c) Từ \(S=pr\), suy ra \(r=\sqrt5\). Từ \(S=\frac{abc}{4R}\), suy ra \(R=\frac{21\sqrt5}{10}\). Bán kính nội tiếp liên quan đến đường tròn tiếp xúc ba cạnh; bán kính ngoại tiếp liên quan đến đường tròn qua ba đỉnh. Việc cả hai đều có đơn vị độ dài không làm chúng hoán đổi được.
Bài 2
a) Vế phải của công thức sin bằng \(\frac{8\sin30^\circ}{3}=\frac43>1\). Không có góc \(B\) với sin như vậy, nên không có tam giác. Không làm tròn về một để tiếp tục.
b) Vế phải bằng một, nên \(B=90^\circ\) và \(C=60^\circ\). Khi đó \(c=\frac{4\sin60^\circ}{\sin30^\circ}=4\sqrt3\). Có thể đối chiếu bằng Pythagore: \(4^2+(4\sqrt3)^2=8^2\), với \(b=8\) là cạnh huyền.
c) Ta có \(\sin B=\frac45\), nên hai ứng viên xấp xỉ \(53{,}13^\circ\) và \(126{,}87^\circ\). Tổng với \(30^\circ\) đều nhỏ hơn \(180^\circ\), cho \(C\) gần \(96{,}87^\circ\) hoặc \(23{,}13^\circ\). Có hai tam giác. Một hình có góc \(C\) tù và hình kia có góc \(B\) tù; không gộp hai hình vì chúng cùng thỏa một phương trình sin.
Bài 3
a) \(C=180^\circ-30^\circ-45^\circ=105^\circ\). Góc này lớn nhất nên \(AB\), cạnh đối diện, dài nhất. Cần dùng góc trong ở cả hai đầu đoạn đã cho.
b) \(AC=\frac{24\sin45^\circ}{\sin105^\circ}=24(\sqrt3-1)\approx17{,}57\,\mathrm m\). Công thức sin ghép \(AC\) với góc ở \(B\). Không dùng sin góc ở \(A\) cho cạnh đi qua chính \(A\).
c) \(CH=AC\sin30^\circ=12(\sqrt3-1)\approx8{,}78\,\mathrm m\). Vì hai góc ở đáy đều nhọn, đường vuông góc từ \(C\) gặp phần trong đoạn \(AB\). Kiểm thêm bằng \(AH=\sqrt3\,CH\) và \(HB=CH\): tổng \(AH+HB=(\sqrt3+1)\cdot12(\sqrt3-1)=24\,\mathrm m\), khớp độ dài gốc.
Khi kết quả sát ranh giới, kiểm số gốc
Không nên quyết định số nghiệm từ một số đo góc đã làm tròn. Chẳng hạn, trong bài toán cạnh và góc đối diện, nếu \(A=30^\circ\) và \(a=b=10\), định lí sin cho hai ứng viên \(B=30^\circ\) và \(B=150^\circ\). Ứng viên thứ hai làm cho góc ở \(C\) đúng bằng không, không phải rất nhỏ nhưng vẫn dương. Chỉ nhánh thứ nhất được nhận, cho \(C=120^\circ\). Tính trực tiếp từ tỉ số chính xác ở trường hợp này giúp phân biệt một tam giác thật với ba điểm thẳng hàng.
Với mô hình đo gián tiếp, tổng hai góc ở đáy càng gần góc bẹt thì góc còn lại càng nhỏ. Khi đó mẫu số trong định lí sin có thể rất nhỏ, nên một thay đổi nhỏ của số đo có thể làm kết quả khoảng cách đổi đáng kể. Đây là lý do không nên ghi quá nhiều chữ số sau dấu phẩy rồi coi như mình đã đo chính xác. Nếu đề cho số đo gần đúng, hãy nói rõ đáp số cũng là gần đúng. Nếu chính mô hình cho hai tia không gặp nhau ở phía đã chọn, đừng thay các góc vào công thức như thể tam giác luôn tồn tại.
Chốt lời giải bằng ba câu hỏi
Em đã xác định đúng cặp cạnh và góc đối diện chưa? Tam giác có tồn tại và còn ứng viên nào chưa xét không? Đơn vị, thứ tự cạnh và độ lớn gần đúng có hợp lí với hình không? Với bài toán dùng độ, đặt máy ở chế độ độ trước khi nhập số đo; chép biểu thức chính xác trước, làm tròn ở bước cuối và giữ dấu xấp xỉ. Ba phép kiểm này hữu ích cả khi máy đã cho một đáp số trông có vẻ hợp lí.
Nguồn đối chiếu phạm vi: SGK Toán 10 Kết nối tri thức với cuộc sống, Tập một (NXBGDVN), trang 38–43. Các hình và dữ kiện trong bài do ClassOn tự biên soạn.
Bài trước và bài sau của Toán 10
Bài trước: Bài 5. Giá trị lượng giác của một góc từ 0° đến 180°
Bài sau: Bài tập cuối chương III