Vectơ giúp mô tả đồng thời độ dài và hướng. Hai mũi tên dài bằng nhau chưa chắc biểu diễn hai vectơ bằng nhau: một mũi tên có thể chỉ sang phải, mũi tên kia chỉ lên trên. Ngược lại, hai mũi tên ở những vị trí khác nhau vẫn có thể biểu diễn hai vectơ bằng nhau nếu chúng cùng hướng và có cùng độ dài. Bài học này tập trung vào cách đọc, vẽ và so sánh vectơ trước khi học phép cộng, phép trừ ở bài kế tiếp.
Ví dụ và số liệu dưới đây được tự soạn để luyện tập, không phải lời giải chép từ sách. Với kí hiệu vectơ \(\overrightarrow{AB}\), chữ đứng trước chỉ điểm đầu A và chữ đứng sau chỉ điểm cuối B; trong công thức, ta viết \(\overrightarrow{AB}\) để phân biệt với độ dài đoạn thẳng AB. Khi đọc một kết luận, hãy xác định tác giả đang nói về một vectơ hay chỉ nói về độ dài của nó.
1. Điểm đầu, điểm cuối và độ dài
Một đoạn thẳng có hướng được gọi là vectơ. Muốn vẽ vectơ từ A đến B, nối hai điểm và đặt đầu mũi tên ở B. Nếu đảo điểm đầu và điểm cuối, ta được vectơ từ B đến A. Với A khác B, hai vectơ này có cùng độ dài nhưng hướng ngược nhau, nên không bằng nhau. Việc giữ nguyên hình đoạn thẳng không có nghĩa là giữ nguyên vectơ khi mũi tên đã đổi chiều.
Độ dài của vectơ là khoảng cách giữa điểm đầu và điểm cuối. Vì khoảng cách không âm nên độ dài vectơ cũng không âm. Kí hiệu \(|\overrightarrow{AB}|\) là một số; kí hiệu \(\overrightarrow{AB}\) là một vectơ. Không thể viết vectơ bằng một số đo đơn thuần. Chẳng hạn, nếu AB dài 7 cm thì viết độ dài vectơ \(\overrightarrow{AB}\) bằng 7 cm, còn muốn xác định vectơ vẫn phải cho biết hướng từ A tới B.
Với một vectơ có hai đầu mút phân biệt, đường thẳng đi qua hai đầu mút được gọi là giá của vectơ. Giá là cả đường thẳng kéo dài về hai phía, không chỉ là đoạn có mũi tên đang vẽ. Ta cần phân biệt giá với hướng: cùng một đường thẳng có thể mang các mũi tên đi theo hai chiều ngược nhau. Trường hợp hai đầu mút trùng nhau sẽ được xét riêng ở phần vectơ-không.
2. Cùng phương không đồng nghĩa với cùng hướng
Hai vectơ khác vectơ-không cùng phương khi hai giá của chúng song song hoặc trùng nhau. Sau khi biết chúng cùng phương, ta mới phân biệt cùng hướng và ngược hướng. Hai mũi tên trên hai đường thẳng song song, cùng chỉ từ trái sang phải, có cùng hướng; nếu một mũi tên chỉ sang phải và mũi tên kia chỉ sang trái thì chúng ngược hướng.
Nếu hai vectơ không cùng phương, không nên gọi chúng là ngược hướng chỉ vì chúng không cùng hướng. Ví dụ một mũi tên nằm ngang, một mũi tên thẳng đứng không có giá song song hay trùng nhau; chúng không cùng phương, do đó không thuộc tình huống phân loại cùng hướng hoặc ngược hướng. Đây là lỗi logic thường gặp khi biến câu “không cùng hướng” thành câu “ngược hướng” mà bỏ mất điều kiện cùng phương.
Độ dài không ảnh hưởng tới việc xét cùng phương hoặc cùng hướng. Một mũi tên dài 2 cm và một mũi tên dài 5 cm vẫn có thể cùng hướng. Tuy nhiên, sự khác nhau về độ dài sẽ ngăn chúng bằng nhau. Vì vậy, một quy trình kiểm tra có ích là xét giá trước, xét chiều mũi tên sau, cuối cùng mới so độ dài nếu câu hỏi yêu cầu hai vectơ bằng nhau.
3. Hai vectơ bằng nhau và trường hợp đặc biệt
Hai vectơ bằng nhau khi chúng cùng hướng và cùng độ dài. Điều kiện này không yêu cầu chúng có chung điểm đầu hoặc chung điểm cuối. Chẳng hạn, trên hai đường thẳng song song, hai mũi tên đều chỉ sang phải và cùng dài 4 đơn vị biểu diễn hai vectơ bằng nhau. Không được suy ra các điểm cuối trùng nhau nếu các điểm đầu chưa trùng nhau.
Nếu đã cho một điểm O và một vectơ, ta vẽ được duy nhất một vectơ bằng vectơ đã cho với điểm đầu O. Với vectơ khác không, từ O chọn đúng hướng và lấy đúng độ dài; điểm cuối được xác định. Nếu vectơ đã cho là vectơ-không thì điểm cuối chính là O. Nhận xét này cho phép chuyển một biểu diễn sang vị trí khác để so sánh, nhưng không làm thay đổi các điểm đã cho trong hình ban đầu.
Vectơ có điểm đầu trùng điểm cuối gọi là vectơ-không. Các vectơ \(\overrightarrow{AA}\), BB hay MM đều là vectơ-không, có độ dài bằng 0 và bằng nhau. Theo quy ước của bài học, vectơ-không cùng hướng và cùng phương với mọi vectơ. Đây là quy ước riêng; ta không dựng một đường thẳng giá duy nhất qua hai đầu mút trùng nhau để giải thích nó.
Khi dùng tính chất suy luận qua một vectơ trung gian, cần lưu ý ngoại lệ này. Hai vectơ đều cùng phương với vectơ-không chưa chắc cùng phương với nhau: một vectơ nằm ngang và một vectơ thẳng đứng là phản ví dụ. Nếu vectơ trung gian khác không, lập luận qua giá song song hoặc trùng nhau mới cho kết luận thông thường. Viết rõ điều kiện giúp tránh một mệnh đề có vẻ hiển nhiên nhưng sai ở trường hợp đặc biệt.
4. Ví dụ nguyên bản trên hình bình hành
Cho hình bình hành ABCD có \(AB = 6\) cm và \(AD = 4\) cm. Các đỉnh được ghi theo thứ tự quanh hình. Không giả sử hình là hình chữ nhật hoặc hình thoi. Các cạnh đối của hình bình hành song song và bằng nhau; ta vẫn phải xem thứ tự hai chữ khi chuyển tính chất đó thành kết luận về vectơ.
Đề bài
a) So sánh vectơ \(\overrightarrow{AB}\) với vectơ \(\overrightarrow{DC}\).
b) So sánh vectơ \(\overrightarrow{AD}\) với vectơ \(\overrightarrow{CB}\).
c) Vectơ AB và vectơ \(\overrightarrow{AD}\) có bằng nhau không? Hãy nêu một lý do đủ để kết luận.
Lời giải
a) Hai vectơ \(\overrightarrow{AB}\) và DC nằm trên hai cạnh đối song song, cùng hướng từ phía cạnh AD sang phía cạnh BC. Chúng cùng có độ dài 6 cm nên bằng nhau. Đổi DC thành CD sẽ đổi chiều mũi tên và làm kết luận này không còn đúng.
b) Vectơ AD và vectơ \(\overrightarrow{CB}\) có giá song song, cùng độ dài 4 cm nhưng ngược hướng. Do đó chúng không bằng nhau. Ở đây “cùng độ dài” là một kết luận đúng, còn “bằng nhau” là một kết luận mạnh hơn và sai.
c) Không bằng nhau vì độ dài lần lượt là 6 cm và 4 cm. Chỉ riêng điều kiện độ dài đã đủ bác bỏ sự bằng nhau; không cần đo góc. Ngoài ra, hai cạnh kề của hình bình hành không suy biến cũng không song song, nên hai vectơ này không cùng phương.
Bài toán cho thấy không nên học một mẫu chữ máy móc. Khi gặp một hình được xoay hoặc đặt nghiêng, hướng từ A tới B vẫn được xác định bởi thứ tự điểm, không phải mặc định là hướng sang phải trên màn hình. Hãy lần theo cạnh từ điểm đầu tới điểm cuối rồi so sánh với vectơ còn lại.
5. Vị trí của ba điểm và hướng vectơ
Với ba điểm phân biệt A, M, B trên một đường thẳng, M nằm giữa A và B khi hai vectơ \(\overrightarrow{MA}\) và MB ngược hướng. Điểm đầu chung M giúp nhìn thấy hai đầu mút A, B ở hai phía của M. Chỉ biết hai vectơ này cùng phương chưa đủ: M có thể nằm ngoài đoạn AB mà các điểm vẫn thẳng hàng.
Ta cũng không được dùng riêng việc vectơ \(\overrightarrow{AB}\) và AM cùng hướng để kết luận M nằm giữa A và B. Nếu M ở phía ngoài B trên tia AB, hai vectơ đó vẫn cùng hướng. Muốn xác nhận vị trí nằm giữa bằng cặp này, ngoài hướng phải thêm độ dài AM nhỏ hơn AB và AM dương. Việc nêu rõ điểm phân biệt loại trường hợp trùng đầu mút, nơi quy ước vectơ-không có thể gây nhầm.
Đề bài tự luyện
Trên một đường thẳng, các điểm A, M, B, N theo thứ tự đó, với \(AM = 2\) cm, \(MB = 3\) cm và \(BN = 2\) cm.
a) So sánh phương và hướng của MA với MB.
b) So sánh phương và hướng của NA với NB.
c) Tính độ dài AB và AN; giải thích vì sao AB cùng hướng AN nhưng không bằng AN.
Lời giải tự luyện
a) Hai vectơ \(\overrightarrow{MA}\) và MB cùng có giá là đường thẳng đã cho, nên cùng phương. M nằm giữa A và B, do đó một vectơ đi từ M về phía A, vectơ kia đi từ M về phía B; chúng ngược hướng.
b) Hai vectơ \(\overrightarrow{NA}\) và NB cùng phương và cùng hướng, vì cả A và B đều ở cùng một phía của N. Chúng không cùng độ dài, nhưng câu hỏi về hướng không đòi hỏi độ dài bằng nhau.
c) \(AB = AM + MB = 5\) cm, \(AN = AB + BN = 7\) cm. Các vectơ \(\overrightarrow{AB}\) và AN cùng hướng vì B, N nằm trên cùng tia gốc A, nhưng hai độ dài khác nhau nên hai vectơ không bằng nhau. Trong dòng tính trên, AB và AN không có mũi tên là độ dài các đoạn thẳng.
6. Biểu diễn một đại lượng có hướng
Xét tình huống giả định hai xe chuyển động trên hai đường thẳng song song. Vận tốc xe thứ nhất hướng về phía đông, có độ lớn 12 km/h; vận tốc xe thứ hai hướng về phía tây, có độ lớn 18 km/h. Chọn tỉ lệ mỗi 1 cm trên hình biểu diễn 6 km/h. Mũi tên thứ nhất dài 2 cm, mũi tên thứ hai dài 3 cm; chúng cùng phương nhưng ngược hướng và không bằng nhau.
Độ dài mũi tên trên giấy là 2 cm hoặc 3 cm, không phải quãng đường mà xe đã đi. Đại lượng đang biểu diễn là vận tốc, có đơn vị km/h. Nếu muốn tính quãng đường, cần thêm thời gian và điều kiện chuyển động phù hợp. Bài này chỉ luyện nhận biết độ lớn và hướng; không cộng hai vận tốc hay suy ra một kết quả chuyển động khi chưa có mô hình.
7. Câu hỏi kiểm tra cuối bài
a) Hai vectơ có độ dài bằng nhau có chắc bằng nhau không?
b) Hai vectơ không cùng hướng có chắc ngược hướng không?
c) Hai vectơ \(\overrightarrow{AA}\) và BB có khác nhau vì A khác B không?
Đáp án và giải thích
a) Không. Hai mũi tên cùng dài 3 đơn vị, một nằm ngang và một thẳng đứng, có cùng độ dài nhưng không cùng hướng nên không bằng nhau. Cần kiểm tra cả hai điều kiện trong định nghĩa.
b) Không. Trước hết phải biết hai vectơ đều khác vectơ-không và cùng phương mới có thể phân loại cùng hướng hoặc ngược hướng. Cặp mũi tên nằm ngang và thẳng đứng là phản ví dụ cho suy luận thiếu điều kiện.
c) Không. Cả hai đều là vectơ-không vì điểm đầu trùng điểm cuối, dù các điểm A và B có thể khác nhau. Theo quy ước, mọi vectơ-không đều bằng nhau; độ dài chung của chúng bằng 0.
Để tự kiểm tra một bài làm, hãy đọc điểm đầu và điểm cuối, xác định có vectơ-không hay không, xét giá và hướng, rồi so độ dài. Trình tự này giúp phân biệt được các kết luận gần nhau mà không cần dùng công thức tọa độ hoặc phép toán vectơ chưa học. Bài tiếp theo sẽ xây dựng tổng và hiệu của hai vectơ trên nền những khái niệm này.
Cách tự kiểm khi hình được xoay
Khi xoay tờ giấy, trái, phải, trên và dưới đối với người quan sát có thể đổi. Tuy vậy, nếu cả hai mũi tên cùng được xoay theo một phép quay, quan hệ cùng phương, cùng hướng và bằng nhau giữa chúng không đổi. Thay vì mô tả bằng hướng nhìn tạm thời, em có thể gắn tên vào điểm đầu và điểm cuối rồi lần theo thứ tự trên hình đã cho.
Nếu cần phản bác một kết luận, tìm đúng điều kiện chưa được đáp ứng. Chẳng hạn, để bác bỏ hai vectơ bằng nhau, chỉ cần chỉ ra chúng không cùng hướng hoặc độ dài khác nhau. Để chứng minh chúng bằng nhau thì phải kiểm cả hai. Khi một vectơ có độ dài bằng không, xem lại định nghĩa trước khi đặt câu hỏi về giá của nó: không xác định một đường thẳng duy nhất chỉ bằng một điểm.
Nguồn đối chiếu: SGK Toán 10 Kết nối tri thức với cuộc sống, Tập một, trang 46–50. Ví dụ, lời giải và hình do ClassOn biên soạn.
Bài trước và bài sau của Toán 10
Bài trước: Bài tập cuối chương III
Bài sau: Bài 8. Tổng và hiệu của hai vectơ