Bài tập cuối chương IV Toán 10 Kết nối tri thức giúp em kết nối hình học vectơ với phép tính tọa độ và tích vô hướng. Muốn giải đúng, cần xác định điểm đầu, điểm cuối, loại kết quả và điều kiện của công thức trước khi thay số. Bộ bài dưới đây được biên soạn mới để tự luyện, không sao chép đề hoặc lời giải sách giáo khoa.
Theo mục lục và nội dung sách Toán 10 tập một của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, phần ôn tập này đứng sau Bài 11 Tích vô hướng của hai vectơ và trước Bài 12 Số gần đúng và sai số. Các câu hỏi đi từ nhận diện phép toán đến phối hợp nhiều kiến thức trong một hình. Đây không phải đề thi chính thức hay cam kết dự đoán câu hỏi kiểm tra.
Trước khi làm bài: chọn đúng công cụ
Em cần nắm các khái niệm vectơ bằng nhau, vectơ đối, vectơ không; quy tắc cộng và trừ; phép nhân vectơ với một số; biểu thức tọa độ và tích vô hướng. Nếu chỉ nhớ công thức mà chưa phân biệt điểm với vectơ, hãy ôn lại bằng một ví dụ đơn giản: \(A(1; 2)\), \(B(4; 6)\) thì vectơ AB là (3; 4), không phải tọa độ của A hoặc B.
Trong bài này, các chữ u, v, w chỉ vectơ; kí hiệu hai chữ AB trong cụm “vectơ AB” luôn có hướng từ A đến B. Khi nói AB là độ dài đoạn thẳng, kết quả là một số không âm. Tổng hai vectơ là vectơ, còn tích vô hướng \(\vec{u}\cdot \vec{v}\) là số thực. Nhận diện loại đối tượng giúp tránh những biểu thức không có ý nghĩa trước cả khi tính toán.
Với hai vectơ khác vectơ không, góc giữa chúng thuộc đoạn từ \(0^\circ\) đến \(180^\circ\) và cosin của góc bằng tích vô hướng chia cho tích hai độ dài. Nếu một vectơ bằng không, không được dùng công thức chia này vì mẫu số bằng 0. Sách có quy ước riêng về góc với vectơ không, nhưng quy ước không biến phép chia cho 0 thành phép tính hợp lệ.
Để xét cùng phương với một vectơ u khác không, tìm một số k sao cho \(\vec v=k\vec u\). Khi tọa độ có thành phần bằng 0, nên kiểm tra các phương trình theo từng thành phần, không lập ngay tỉ số có mẫu 0. Còn để xét vuông góc, dùng \(\vec{u}\cdot \vec{v} = 0\) theo quy ước của chương; khi chứng minh tam giác vuông, phải bảo đảm hai cạnh đang xét có độ dài dương.
Đề tự luyện tổng hợp chương Vectơ
Hãy làm phần đề trước khi đọc đáp án. Mọi dữ kiện chuyển động bên dưới đều là giả định phục vụ bài tập. Có thể dành khoảng 40 phút cho lượt đầu, nhưng không cần chạy theo thời gian nếu em vẫn đang học cách trình bày. Mỗi ý nên có công thức, phép thay số và kết luận kèm ý nghĩa.
Câu 1. Cùng phương và phép toán tọa độ
Cho \(\vec{u} = (0; 4)\), \(\vec{v} = (0; -6)\), \(\vec{w} = (3; 0)\).
a) Tính \(3\vec u+2\vec v\) và giải thích kết quả.
b) Xét u, v cùng phương và cùng hướng hay không.
c) Tính \(\vec{u}\cdot \vec{w}\) và độ dài của \(\vec{u} + \vec{w}\).
Câu 2. Góc giữa hai vectơ
Cho \(\vec{p} = (2; 2)\), \(\vec q=(-3;0)\).
a) Tính p·q và độ dài của từng vectơ.
b) Tìm góc giữa p và q.
c) Tìm vectơ đơn vị cùng hướng với p và kiểm tra độ dài.
Câu 3. Tam giác trong mặt phẳng tọa độ
Cho \(A(-1; 1)\), \(B(3; 1)\), \(C(3; 4)\).
a) Chứng minh tam giác ABC vuông và tính diện tích, chu vi.
b) Tìm trung điểm I của AC và trọng tâm G của tam giác ABC.
c) Tìm D để ABCD là hình bình hành với thứ tự đỉnh đã cho.
Câu 4. Điểm chia đoạn và tổng vectơ
Cho tam giác ABC không suy biến. Điểm M nằm trên cạnh BC và \(BM=2MC\).
a) Biểu thị vectơ MB theo vectơ MC.
b) Biểu thị vectơ AM theo hai vectơ AB và AC.
c) Chứng minh đẳng thức \(3\overrightarrow{OM}=\overrightarrow{OB}+2\overrightarrow{OC}\) với mọi điểm O.
Câu 5. Tích vô hướng và giả thiết cần giữ
Cho \(\vec{u} = (2; 1)\), \(\vec{v} = (1; -2)\), \(\vec{w} = (-1; 3)\).
a) Kiểm tra \(\vec u\cdot(\vec v+\vec w)=\vec u\cdot\vec v+\vec u\cdot\vec w\) bằng tính toán.
b) So sánh hai vectơ (\(\vec{u}\cdot \vec{v}\))w và (\(\vec{v}\cdot \vec{w}\))u. Có thể coi tích vô hướng có tính kết hợp như phép nhân số hay không?
c) Tìm số thực m để vectơ \(\vec{t} = (m; 2)\) vuông góc với u.
Câu 6. Chuyển động giả định trên mặt phẳng
Trong một mô hình toán học, vận tốc của một vật so với nền là \(a = (3; 4)\) mét mỗi giây; nền chuyển động với \(b = (1; 0)\) mét mỗi giây so với hệ quan sát. Giả sử các vận tốc không đổi, các trục cùng đơn vị và vận tốc tổng hợp là \(a + b\). Vật bắt đầu tại \(P(-2; 1)\).
a) Tìm vận tốc tổng hợp và độ lớn của nó.
b) Tìm vị trí Q của vật sau 2 giây trong hệ quan sát.
c) Tính khoảng cách PQ và giải thích vì sao không cộng trực tiếp hai độ lớn vận tốc.
Lời giải: kiểm tra cả hướng và điều kiện
Câu 1. Thành phần bằng 0 không cho phép chia cho 0
a) \(3\vec u+2\vec v=(0;12)+(0;-12)=(0;0)\). Hai vectơ 3u và 2v đối nhau, nên tổng là vectơ không. Kết quả này không có nghĩa u và v bằng nhau; độ lớn của chúng lần lượt là 4 và 6.
b) Ta có \(\vec v=-\frac32\vec u\). Vì u khác không, v khác không và hệ số âm, chúng cùng phương nhưng ngược hướng. Không dùng tỉ số \(\frac{0}{0}\) giữa các hoành độ. Chỉ cần kiểm tra \(0=(-\frac32)\cdot0\) và \(-6=(-\frac32)\cdot4\) là đủ.
c) \(\vec{u}\cdot \vec{w} = 0\times 3 + 4\times 0 = 0\). Hai vectơ khác không này vuông góc. Tổng \(\vec{u} + \vec{w} = (3; 4)\) có độ dài \(\sqrt{3^2+4^2}=5\). Không lấy \(4 + 3 = 7\) làm độ dài tổng vì hai vectơ không cùng hướng.
Câu 2. Dấu âm của tích vô hướng giúp kiểm góc
a) \(\vec p\cdot\vec q=2(-3)+2\cdot0=-6\). Độ dài \(\lVert\vec p\rVert=\sqrt8=2\sqrt2\) và \(\lVert\vec q\rVert=3\). Cả hai độ dài dương nên có thể dùng công thức cosin góc giữa hai vectơ.
b) Gọi góc cần tìm là α. Ta có \(\cos\alpha=\frac{-6}{2\sqrt2\cdot3}=-\frac{\sqrt2}{2}\). Với \(0^\circ \le \alpha \le 180^\circ\), suy ra \(\alpha = 135^\circ\). Góc \(45^\circ\) không phù hợp vì cosin dương, trong khi tích vô hướng đang âm. Việc giữ khoảng giá trị của góc giúp chọn đúng đáp án.
c) Vectơ \(\vec e=\frac{\vec p}{\lVert\vec p\rVert}=(\frac{\sqrt2}{2};\frac{\sqrt2}{2})\). Bình phương độ dài bằng \(\frac{1}{2} + \frac{1}{2} = 1\), nên \(\lVert\vec e\rVert=1\). Hệ số \(\frac1{2\sqrt2}\) dương nên e cùng hướng với p. Không thể chuẩn hóa vectơ không theo cách này vì sẽ phải chia cho độ dài bằng 0.
Câu 3. Thứ tự đỉnh quyết định công thức tìm D
a) \(\overrightarrow{BA}=(-4;0)\text{ và }\overrightarrow{BC}=(0;3)\) đều khác không, tích vô hướng bằng 0. Vì vậy tam giác ABC vuông tại B. Hai cạnh góc vuông dài 4 và 3; cạnh AC dài 5. Diện tích bằng \(4\times \frac{3}{2} = 6\) đơn vị diện tích, chu vi bằng \(4 + 3 + 5 = 12\) đơn vị độ dài.
b) I có tọa độ \((\frac{-1+3}{2};\frac{1+4}{2})=(1;\frac52)\). Trọng tâm G có tọa độ \((\frac{-1+3+3}{3};\frac{1+1+4}{3})=(\frac53;2)\). Vì I là trung điểm AC, điều cần kiểm là \(\overrightarrow{IA}+\overrightarrow{IC}=\vec{0}\), không phải tổng hai vectơ từ I tới A và B. Đúng tên đoạn thẳng cũng quan trọng như đúng phép chia.
c) Với thứ tự ABCD, cần \(\overrightarrow{AD}=\overrightarrow{BC}\). Do đó \(D = A + C - B\) theo từng tọa độ, suy ra \(D(-1; 4)\). Kiểm tra \(\overrightarrow{AD}=(0;3)\), \(\overrightarrow{DC}=(4;0)\). Tam giác ABC không suy biến đã được chứng minh ở ý trước nên hình bình hành thực sự tồn tại. Trong ví dụ này nó còn là hình chữ nhật.
Câu 4. Độ dài dương nhưng hệ số vectơ có thể âm
a) Vì M nằm giữa B và C, hai vectơ MB và MC ngược hướng. Kết hợp \(BM=2MC\), suy ra \(\overrightarrow{MB}=-2\overrightarrow{MC}\). Nếu viết hệ số dương 2, em đã bỏ qua hướng dù dùng đúng tỉ lệ độ dài.
b) Từ \(\overrightarrow{MB}+2\overrightarrow{MC}=\vec0\), thay \(\overrightarrow{MB}=\overrightarrow{AB}-\overrightarrow{AM}\) và \(\overrightarrow{MC}=\overrightarrow{AC}-\overrightarrow{AM}\). Suy ra \(\overrightarrow{AB}+2\overrightarrow{AC}-3\overrightarrow{AM}=\vec0\). Do đó \(\overrightarrow{AM}=\frac13\overrightarrow{AB}+\frac23\overrightarrow{AC}\). Các kí hiệu hai chữ trong phép biến đổi này đều chỉ vectơ, không phải độ dài.
c) Thay \(\overrightarrow{MB}=\overrightarrow{OB}-\overrightarrow{OM}\), \(\overrightarrow{MC}=\overrightarrow{OC}-\overrightarrow{OM}\) vào cùng đẳng thức ở ý a. Ta được \(\overrightarrow{OB}+2\overrightarrow{OC}-3\overrightarrow{OM}=\vec0\), tương đương \(3\overrightarrow{OM}=\overrightarrow{OB}+2\overrightarrow{OC}\). Điểm O tùy ý vì các quy tắc trừ vectơ không đòi hỏi O trùng A hay nằm trong tam giác.
Câu 5. Phân phối đúng không đồng nghĩa kết hợp đúng
a) \(\vec{v} + \vec{w} = (0; 1)\), nên \(\vec u\cdot(\vec v+\vec w)=1\). Mặt khác \(\vec{u}\cdot \vec{v} = 2 - 2 = 0\) và \(\vec{u}\cdot \vec{w} = -2 + 3 = 1\). Tổng hai tích bằng 1, đúng bằng vế trái. Đây là một phép thử cụ thể của tính phân phối, không thay thế chứng minh tổng quát.
b) Vì \(\vec{u}\cdot \vec{v} = 0\) nên \((\vec u\cdot\vec v)\vec w=(0;0)\). Trong khi \(\vec{v}\cdot \vec{w} = -1 - 6 = -7\), nên \((\vec v\cdot\vec w)\vec u=(-14;-7)\). Hai vectơ khác nhau. Phản ví dụ này đủ bác bỏ việc tùy ý đổi ngoặc như tính kết hợp của phép nhân số thực.
c) \(\vec t\cdot\vec u=2m+2\). Điều kiện bằng 0 cho \(m = -1\). Khi đó \(\vec{t} = (-1; 2)\) khác không và tích vô hướng với u bằng \(-2 + 2 = 0\). Thay kết quả trở lại phương trình là bước kiểm nhanh để phát hiện lỗi đổi dấu.
Câu 6. Cộng vectơ trước, tính độ lớn sau
a) Vận tốc tổng hợp \(\vec v=\vec a+\vec b=(4;4)\) mét mỗi giây. Độ lớn là \(\sqrt{4^2+4^2}=4\sqrt2\) mét mỗi giây. Đây là kết quả trong mô hình giả định đã nêu, không phải số liệu đo chuyển động thực tế.
b) Sau 2 giây, độ dịch chuyển là \(2\vec v=(8;8)\) mét. Vì điểm xuất phát \(P(-2; 1)\), vị trí Q là (6; 9). Tọa độ vị trí có thêm điểm xuất phát; không được ghi \(Q(8; 8)\), vì cặp số đó thuộc vectơ dịch chuyển.
c) \(PQ=\sqrt{8^2+8^2}=8\sqrt2\) mét. Cũng có thể kiểm bằng tốc độ \(4\sqrt2\) nhân thời gian 2. Hai độ lớn ban đầu là 5 và 1 nhưng tổng tốc độ không bằng 6, bởi a và b không cùng hướng. Quy tắc cộng vận tốc đã được giả thiết ở đề; không áp dụng thiếu điều kiện vào mọi tình huống vật lí khác.
Tự đánh giá và chọn phần cần ôn lại
Nếu sai Câu 1 hoặc 4, hãy quay về hướng vectơ và phép nhân với số. Nếu sai Câu 3, đọc lại quy tắc điểm cuối trừ điểm đầu rồi kiểm tra thứ tự các đỉnh. Nếu sai Câu 2 hoặc 5, viết rõ tích vô hướng cho kết quả số, còn phép nhân số với vectơ cho kết quả vectơ. Mỗi nhóm lỗi có nguyên nhân khác nhau nên không nhất thiết học lại toàn bộ chương.
Sau khi sửa, tự đổi một dữ kiện nhỏ và dự đoán kết quả trước khi tính. Ví dụ thay q ở Câu 2 bằng vectơ đối của q thì tích vô hướng đổi dấu, góc trở thành \(45^\circ\). Hoặc đổi hướng vectơ AB thành BA trong Câu 3 thì độ dài vẫn là 4 nhưng tọa độ đổi dấu. Những kiểm tra này giúp em hiểu bản chất thay vì thuộc một dãy đáp số.
Khi dùng máy tính, chỉ dùng để đối chiếu số học sau khi đã chọn đúng công thức. Một kết quả thập phân không chứng minh được hình bình hành không suy biến hay xác định hộ em vectơ nào bắt đầu ở điểm nào. Lời giải tốt cần có cả phép tính đúng và lí do công thức được phép áp dụng.
Chọn một cách kiểm chéo cho mỗi dạng
Với một bài tính trọng tâm, kiểm lại xem điểm tìm được có nằm trên trung tuyến đã biết và ở gần đỉnh cần xét theo đúng tỉ lệ hay không. Với bài tìm đỉnh còn lại, kiểm cả hai cạnh đối thay vì chỉ kiểm độ dài. Với bài góc, dấu của tích vô hướng cho một kết luận độc lập về loại góc, rồi mới đối chiếu với số đo cuối cùng. Các cách kiểm này phát hiện nhầm điểm và nhầm hướng, ngay cả khi em đã thực hiện từng phép tính tọa độ đúng.
Nguồn đối chiếu: SGK Toán 10 Kết nối tri thức với cuộc sống, Tập một, trang 71–72. Ví dụ, lời giải và hình do ClassOn biên soạn.
Bài trước và bài sau của Toán 10
Bài trước: Bài 11. Tích vô hướng của hai vectơ
Bài sau: Bài 12. Số gần đúng và sai số.