Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 10 · Tin giáo dục

Toán 10 Kết nối tri thức Bài 13: Các số đặc trưng đo xu thế trung tâm

Học số trung bình, trung vị, tứ phân vị và mốt Toán 10 bằng dữ liệu giả định. Ví dụ, bài tập và lời giải theo cách chia hai nửa của sách.

Hai mẫu giả định chỉ khác giá trị cuối: trung bình từ 6 lên 10 nhưng trung vị đều là 5.

Các số đặc trưng đo xu thế trung tâm gồm số trung bình, trung vị, tứ phân vị và mốt trong Bài 13 Toán 10 Kết nối tri thức. Muốn dùng đúng, em cần biết mỗi số trả lời câu hỏi nào, cách tìm từ dữ liệu đã sắp xếp và giới hạn của việc dùng một con số đại diện cho cả mẫu.

Phạm vi đối chiếu: trang 78–83 của SGK Toán 10 Kết nối tri thức tập một, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các dữ liệu và hình minh họa trong bài được biên soạn riêng.

Bài học thuộc chương V của Toán 10 tập một, đứng sau Bài 12 Số gần đúng và sai số, trước Bài 14 Các số đặc trưng đo độ phân tán. Toàn bộ bảng và tình huống dưới đây là dữ liệu giả định để luyện toán, không phải khảo sát học sinh, thống kê doanh nghiệp hay kết quả nghiên cứu thực tế. Bài viết xét mẫu không ghép nhóm, không dùng công thức nội suy của mẫu ghép nhóm lớp 11.

Kiến thức cần có và điều cần làm được

Em cần biết cộng, chia, so sánh số, sắp xếp theo thứ tự không giảm và đọc bảng tần số. Tần số của một giá trị là số lần giá trị đó xuất hiện. Một bảng có bốn giá trị khác nhau không nhất thiết có cỡ mẫu bằng bốn; cỡ mẫu phải bằng tổng số lần xuất hiện.

Sau bài học, em nên tự tính được số trung bình từ danh sách hoặc bảng tần số, tìm trung vị khi cỡ mẫu chẵn hoặc lẻ, tìm ba tứ phân vị theo cách của sách và xác định mốt. Quan trọng hơn, em cần giải thích được vì sao chọn trung vị thay vì trung bình trong một tình huống, thay vì xem số lớn hơn là kết quả tốt hơn trong mọi trường hợp.

Số trung bình: cộng đủ rồi chia đúng cỡ mẫu

Với mẫu gồm \(n\) giá trị \(x_1,x_2,\ldots,x_n\), số trung bình bằng tổng các giá trị chia cho n: \(\bar{x}=\frac{x_1+x_2+\cdots+x_n}{n}\). Điều kiện \(n\) phải là số nguyên dương vì một mẫu rỗng không có số trung bình theo công thức này. Đơn vị của trung bình giống đơn vị của dữ liệu ban đầu.

Chẳng hạn thời gian giả định để hoàn thành năm thao tác là 4; 5; 5; 6; 10 phút. Tổng thời gian là 30 phút nên số trung bình bằng \(\frac{30}{5} = 6\) phút. Kết quả 6 phút không khẳng định mỗi thao tác đều kéo dài 6 phút. Nó là giá trị nhận được nếu phân đều tổng thời gian cho năm lần quan sát.

Nếu dữ liệu được cho bằng bảng tần số, mỗi giá trị phải được nhân với số lần xuất hiện trước khi cộng. Với giá trị \(x_i\) có tần số \(n_i\), tổng dữ liệu là tổng các tích \(n_ix_i\); mẫu số là tổng \(n_i\). Không lấy trung bình cộng của các giá trị khác nhau khi tần số của chúng không bằng nhau.

Số chi tiết trong một gói giả định 1 2 4
Số gói 2 5 3

Bảng này có 10 gói, chứa tổng cộng \(1 \times 2 + 2 \times 5 + 4 \times 3 = 24\) chi tiết. Trung bình mỗi gói có \(\frac{24}{10} = 2{,}4\) chi tiết. Đây là giá trị trung bình hợp lệ dù mỗi gói thực tế chứa số nguyên chi tiết; không cần làm tròn thành 2 nếu đề không yêu cầu. Phép tính \(\frac{1 + 2 + 4}{3}\) không mô tả đúng bảng.

Trung vị: xác định vị trí sau khi sắp xếp

Trung vị là giá trị ở giữa của mẫu đã sắp xếp theo thứ tự không giảm nếu cỡ mẫu lẻ. Nếu cỡ mẫu chẵn, trung vị là trung bình cộng của hai giá trị chính giữa. Vì vậy, công việc đầu tiên không phải cộng mà là sắp xếp; lấy số nằm giữa danh sách nhập ban đầu có thể cho kết quả sai.

Với mẫu 4; 5; 5; 6; 10 đã có thứ tự, cỡ mẫu bằng 5 nên trung vị là giá trị thứ ba, bằng 5 phút. Nếu thay 10 bằng 30, mẫu mới là 4; 5; 5; 6; 30. Trung vị vẫn bằng 5, còn trung bình tăng từ 6 lên 10 phút. Ví dụ cho thấy hai số đặc trưng phản ứng khác nhau khi chỉ một giá trị lớn tăng lên.

Điều đó không có nghĩa trung vị không bao giờ thay đổi khi dữ liệu thay đổi. Nếu thay các giá trị nằm giữa hoặc làm thay đổi vị trí trung tâm, trung vị có thể đổi. Cách diễn đạt thận trọng là trung vị thường ít nhạy với một số giá trị rất lớn hoặc rất nhỏ hơn trung bình, chứ không phải bất biến trước mọi sửa đổi dữ liệu.

Với mẫu 2; 3; 5; 8; 9; 11, hai giá trị chính giữa là 5 và 8. Trung vị bằng \(\frac{5 + 8}{2} = 6{,}5\). Không có quan sát nào bằng 6,5 trong mẫu vẫn không gây mâu thuẫn. Trung vị của mẫu chẵn có thể nằm giữa hai giá trị được quan sát.

Tứ phân vị: giữ đúng quy trình của sách

Với mẫu có ít nhất hai quan sát, bộ ba tứ phân vị gồm \(Q_1\), \(Q_2\) và \(Q_3\). Trước hết sắp xếp mẫu không giảm và lấy \(Q_2\) là trung vị toàn mẫu. Sau đó \(Q_1\) là trung vị của nửa dưới, \(Q_3\) là trung vị của nửa trên. Theo quy trình của sách Kết nối tri thức trong bài này, khi cỡ mẫu lẻ, loại vị trí trung vị ra khỏi cả hai nửa trước khi tìm \(Q_1\) và \(Q_3\).

Xét mẫu giả định gồm bảy giá trị: 2; 3; 5; 7; 8; 10; 12. Trung vị \(Q_2 = 7\). Nửa dưới là 2; 3; 5, có trung vị 3; nửa trên là 8; 10; 12, có trung vị 10. Vậy \(Q_1 = 3\), \(Q_2 = 7\), \(Q_3 = 10\). Số 7 ở vị trí chính giữa không được đưa thêm vào một trong hai nửa.

Với mẫu chẵn 2; 3; 5; 7; 8; 10; 12; 15, nửa dưới có bốn số đầu, nửa trên có bốn số cuối. Ta được \(Q_2 = \frac{7 + 8}{2} = 7{,}5\); \(Q_1 = \frac{3 + 5}{2} = 4\); \(Q_3 = \frac{10 + 12}{2} = 11\). Cần phân biệt số thứ tự của một vị trí với giá trị nằm tại vị trí ấy.

Ba tứ phân vị mô tả các mốc phân chia theo thứ tự của mẫu. Với mẫu hữu hạn có nhiều giá trị trùng nhau, không nên khẳng định đúng 25% số quan sát luôn nhỏ hơn nghiêm ngặt \(Q_1\). Ví dụ các quan sát đều bằng 6 thì cả ba tứ phân vị đều bằng 6, nhưng không có quan sát nào nhỏ hơn 6. Khi diễn giải, hãy xét cách chia theo vị trí và các giá trị trùng nhau.

Một số phần mềm dùng quy tắc nội suy tứ phân vị khác. Nếu kết quả khác sách, trước tiên kiểm tra dữ liệu, sau đó kiểm tra cách định nghĩa và thiết lập của phần mềm. Trong bài học này, em cần trình bày hai nửa dữ liệu theo quy trình trên, không đổi công thức chỉ vì một ứng dụng trả ra số khác.

Tách mẫu bảy số thành nửa dưới 2,3,5; trung vị 7; nửa trên 8,10,12
Với cỡ mẫu lẻ, vị trí trung vị được loại khỏi cả hai nửa khi tìm \(Q_1\) và \(Q_3\).

Mốt: giá trị phổ biến nhất, không phải tần số lớn nhất

Mốt là giá trị có tần số lớn nhất trong mẫu. Trong bảng số chi tiết ở trên, giá trị 2 xuất hiện ở 5 gói, nhiều hơn các giá trị còn lại. Vì vậy mốt là 2 chi tiết, không phải 5 gói. Số 5 là tần số của mốt; hai đại lượng trả lời hai câu hỏi khác nhau.

Một mẫu có thể có nhiều mốt. Chẳng hạn 1; 1; 2; 3; 3; 4 có hai mốt là 1 và 3, mỗi giá trị xuất hiện hai lần. Theo quy ước nêu trong sách của bài này, khi các giá trị xuất hiện với tần số như nhau thì mẫu không có mốt. Vì thế mẫu 2; 4; 6; 8 không có mốt.

Mốt còn dùng được với dữ liệu định tính. Nếu trong một bảng lựa chọn màu giả định, xanh có 7 lượt, đỏ có 4 lượt, vàng có 3 lượt, màu xanh là mốt. Không có phép cộng màu để tìm trung bình số học. Khi dùng mã số cho màu, các mã chỉ là nhãn, không khiến trung bình của mã trở thành màu đại diện có ý nghĩa.

Nên chọn số nào để đại diện?

Không có một số đặc trưng tốt nhất cho mọi câu hỏi. Trung bình phù hợp khi cần xét tổng phân đều và muốn dùng tất cả giá trị. Trung vị giúp mô tả vị trí ở giữa, thường hữu ích khi một vài giá trị rất khác phần lớn dữ liệu. Mốt trả lời giá trị hoặc loại nào phổ biến nhất. Các tứ phân vị cho thêm thông tin về vị trí của các phần trong mẫu.

Khi so sánh hai mẫu, hãy kiểm tra cùng đơn vị, cùng cách thu thập và câu hỏi đang xét. Một nhóm có trung bình cao hơn chưa đủ chứng minh phương pháp tác động lên nhóm đó tốt hơn. Có thể còn khác biệt về điều kiện ban đầu, cách chọn mẫu hoặc yếu tố khác. Bài học thống kê mô tả cho phép nói về mẫu đang có, không tự tạo bằng chứng quan hệ nhân quả.

Bài tập tự luyện nguyên bản

Câu 1. Mẫu lẻ cần sắp xếp

Cho thời gian giả định, đơn vị phút: 9; 4; 6; 4; 7; 12; 5.

a) Sắp xếp mẫu và tính số trung bình.

b) Tìm trung vị và ba tứ phân vị.

c) Tìm mốt và giải thích vì sao mốt không phải 2.

Câu 2. Bảng tần số không ghép nhóm

Số sản phẩm trong một bộ giả định lần lượt là 2, 3, 5; tần số tương ứng là 3, 4, 1.

a) Tính cỡ mẫu, tổng số sản phẩm và số trung bình.

b) Tìm trung vị, \(Q_1\) và \(Q_3\) bằng cách xác định các vị trí.

c) Tìm mốt. Có bộ nào bắt buộc chứa đúng số sản phẩm bằng số trung bình không?

Câu 3. Giá trị lớn và giới hạn diễn giải

Cho mẫu giả định A: 3; 4; 4; 5; 9. Mẫu B thay riêng giá trị 9 của A thành 29, giữ nguyên các giá trị khác.

a) Tính trung bình của từng mẫu.

b) Tính trung vị của từng mẫu và giải thích sự khác biệt với trung bình.

c) Có thể từ kết quả đó kết luận trung vị không bị thay đổi bởi mọi cách sửa dữ liệu không? Nêu một phản ví dụ.

Đáp án và bước kiểm tra

Câu 1

a) Dãy không giảm là 4; 4; 5; 6; 7; 9; 12. Tổng bằng 47 phút, cỡ mẫu 7 nên trung bình bằng \(\frac{47}{7}\) phút, xấp xỉ 6,71 phút nếu làm tròn đến hai chữ số thập phân. Không dùng số lượng giá trị phân biệt là 6 làm mẫu số.

b) \(Q_2\) là giá trị thứ tư, bằng 6 phút. Loại vị trí này, nửa dưới 4; 4; 5 cho \(Q_1 = 4\) phút; nửa trên 7; 9; 12 cho \(Q_3 = 9\) phút. Kiểm tra thứ tự \(Q_1 \le Q_2 \le Q_3\) được thỏa mãn.

c) Mốt là 4 phút vì xuất hiện hai lần, còn các giá trị khác xuất hiện một lần. Số 2 là số lần xuất hiện, không phải thời gian phổ biến nhất. Cách ghi cả đơn vị giúp tránh nhầm hai ý nghĩa này.

Câu 2

a) Cỡ mẫu \(n = 3 + 4 + 1 = 8\). Tổng số sản phẩm bằng \(2 \times 3 + 3 \times 4 + 5 \times 1 = 23\). Số trung bình là \(\frac{23}{8} = 2{,}875\) sản phẩm mỗi bộ. Dù hàng giá trị chỉ có ba ô, mẫu chứa tám bộ.

b) Viết theo vị trí được 2; 2; 2; 3; 3; 3; 3; 5. Trung vị là trung bình của vị trí 4 và 5, bằng 3. Nửa dưới 2; 2; 2; 3 có trung vị 2; nửa trên 3; 3; 3; 5 có trung vị 3. Do đó \(Q_1 = 2\), \(Q_2 = 3\), \(Q_3 = 3\). Hai tứ phân vị bằng nhau là hoàn toàn có thể.

c) Mốt là 3 sản phẩm, xuất hiện ở bốn bộ. Không có bộ nào chứa 2,875 sản phẩm và cũng không bắt buộc phải có; số trung bình biểu thị tổng phân đều chứ không phải một quan sát cụ thể.

Câu 3

a) Mẫu A có tổng 25, trung bình 5. Mẫu B có tổng 45, trung bình 9. Chỉ một quan sát tăng 20 đơn vị làm trung bình tăng \(\frac{20}{5} = 4\) đơn vị. Phép thử bằng chênh lệch tổng giúp kiểm nhanh hai kết quả.

b) Cả hai mẫu đã sắp xếp và đều có trung vị 4. Việc thay giá trị lớn nhất không thay giá trị ở vị trí thứ ba trong ví dụ này. Không nên diễn giải rằng tất cả đặc trưng của hai mẫu giống nhau, vì trung bình đã khác.

c) Không. Chẳng hạn mẫu 3; 4; 4; 5; 9 có trung vị 4; nếu thay cả hai số 4 thành 8, sắp xếp lại được 3; 5; 8; 8; 9, trung vị thành 8. Phản ví dụ cho thấy tính ít nhạy với một số giá trị cực đoan không đồng nghĩa không thay đổi trước mọi sửa đổi.

Tự kiểm tra trước khi kết thúc bài

Hãy rà lại bốn điểm: đã đếm đủ tần số chưa, đã sắp xếp trước khi lấy vị trí chưa, đã loại trung vị khỏi hai nửa khi cỡ mẫu lẻ chưa và đã ghi mốt bằng giá trị thay vì số lần xuất hiện chưa. Khi kết luận, chỉ nói những gì số liệu giả định cho phép. Không gắn các kết quả này với một lớp học hoặc địa phương thật.

Nếu dùng phần mềm để đối chiếu, giữ bản tính tay và cách chia hai nửa. Công cụ giúp kiểm tổng hoặc phép chia nhưng không quyết định thay em số nào phù hợp với câu hỏi. Phần tiếp theo sẽ xét mức độ phân tán, bổ sung thông tin mà một vị trí trung tâm chưa thể hiện đầy đủ.

Bài trước và bài sau của Toán 10

Bài trước: Bài 12. Số gần đúng và sai số

Bài sau: Bài 14. Các số đặc trưng đo độ phân tán

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗