Bài tập cuối chương V Toán 6 Kết nối tri thức giúp em tự kiểm tra hai cách nhận biết tính đối xứng: gấp theo một đường thẳng và quay nửa vòng quanh một điểm. Bộ câu hỏi dưới đây chú trọng giải thích vì sao một hình thỏa mãn hoặc không thỏa mãn, thay vì chỉ học thuộc số trục.
Đây là bộ tự đánh giá do ClassOn biên soạn, không phải đề kiểm tra chính thức hoặc bản chép bài tập sách giáo khoa. Mỗi hình được mô tả bằng độ dài, vị trí trên ô vuông hoặc đường nét xác định; kết quả không phụ thuộc phông chữ đang hiển thị trên điện thoại.
1. Chuẩn bị và cách sử dụng
Em cần giấy kẻ ô, bút chì và thước. Làm sáu câu trong phần đề trước khi mở lời giải. Có thể dành khoảng 25 đến 35 phút, nhưng đây chỉ là thời gian tự học gợi ý. Nếu phải dừng để gấp giấy kiểm tra, hãy ghi lại thao tác ấy; đó cũng là một phần của việc học hình học.
Theo mục lục SGK Toán 6 tập một Kết nối tri thức, phần cuối chương V đứng sau Luyện tập chung và trước các hoạt động thực hành trải nghiệm. Phạm vi ôn tập ở đây là Bài 21 và Bài 22: trục đối xứng, tâm đối xứng và nhận biết chúng trong những hình cụ thể.
Sáu câu có tổng cộng mười tám ý. Với mỗi ý, tự đánh dấu ba trạng thái: làm đúng và giải thích được; đoán đúng nhưng chưa giải thích; làm sai hoặc chưa làm. Không cần quy đổi thành điểm học lực. Hai bạn có cùng số đáp án đúng vẫn có thể cần ôn những phần khác nhau.
2. Hai phép kiểm tra phải tách riêng
Trục đối xứng là một đường thẳng. Khi gấp hoặc phản chiếu qua đường ấy, hình phải khớp với chính nó. Một cặp điểm ở hai phía trục cần nằm đối diện theo phương vuông góc và cách trục bằng nhau. Điểm trên trục được giữ nguyên.
Tâm đối xứng là một điểm. Quay hình nửa vòng quanh điểm ấy phải đưa hình về đúng hình ban đầu. Với một cặp điểm khác tâm, tâm nằm giữa chúng và cách đều hai điểm. Đừng quay tùy ý một góc thấy vừa mắt rồi gọi đó là phép kiểm tra tâm.
Một hình có thể có cả hai tính chất, chỉ có một hoặc không có cả hai. Tam giác đều có ba trục nhưng không có tâm đối xứng. Hình bình hành xiên không phải hình chữ nhật hay hình thoi có tâm nhưng không có trục. Hình chữ nhật có cả trục và tâm. Các nhận xét này giúp kiểm tra câu trả lời, nhưng chưa thay cho việc xét đúng hình trong đề.
3. Đề tự đánh giá chương V
Câu 1. Nhận biết từ hình quen thuộc
a) Một hình chữ nhật dài 8 cm, rộng 4 cm có bao nhiêu trục đối xứng? Mô tả chúng.
b) Hình đó có tâm đối xứng không? Nếu có, nêu vị trí tâm.
c) Nếu thay bằng hình vuông cạnh 4 cm, câu trả lời về số trục thay đổi thế nào? Vị trí tâm được tìm bằng cách nào?
Câu 2. Phân biệt trục với tâm
a) Tam giác đều có trục đối xứng không? Có tâm đối xứng không?
b) Một hình bình hành có đáy dài 6 ô, cao 3 ô; cạnh trên dịch sang phải 2 ô so với cạnh dưới, các cạnh bên nối thẳng. Hình này có tâm đối xứng không?
c) Có thể kết luận hình ở ý b có trục chỉ vì nó có tâm không? Giải thích bằng đặc điểm của hình đã cho.
Câu 3. Đặt điểm tương ứng
Vẽ đường d thẳng đứng và đánh dấu điểm O trên d. Một điểm P nằm cách d ba ô về bên trái, ở hàng ngang cao hơn O hai ô.
a) Mô tả điểm P′ đối xứng với P qua d.
b) Mô tả điểm P″ nhận được khi quay P nửa vòng quanh O.
c) P′ và P″ có trùng nhau không? Nêu điểm khác nhau trong vị trí của chúng.
Câu 4. Xét toàn bộ hình trang trí
Vẽ một hình vuông cạnh 8 ô có tâm O. Đánh dấu thêm một chấm tròn nhỏ P nằm bên phải O hai ô và phía trên O một ô. Hình trang trí gồm đường viền hình vuông và chấm P, không có chấm nào khác.
a) Chỉ xét đường viền hình vuông, có bao nhiêu trục và có tâm không?
b) Xét cả đường viền và chấm P, O còn là tâm đối xứng không?
c) Hình trang trí đầy đủ còn trục đối xứng nào không? Chỉ xét bốn trục có thể có của đường viền hình vuông và giải thích.
Câu 5. Tìm lỗi trong một lời giải
a) Nam nói: “Đường chéo chia hình chữ nhật 8 cm × 4 cm thành hai phần bằng diện tích nên đó là trục đối xứng”. Lập luận này đúng hay sai?
b) Mai nói: “Mọi hình thoi đều có đúng hai trục đối xứng”. Cần thêm điều kiện gì để phát biểu đúng?
c) An nói: “Một hình không có trục thì chắc chắn không có tâm”. Hãy nêu một hình cụ thể để kiểm tra phát biểu.
Câu 6. Thiết kế một mẫu gồm bốn chấm
Trên giấy kẻ ô, đánh dấu O, rồi đặt A bên phải O ba ô và phía trên O một ô. Đặt B bên trái O một ô và phía trên O hai ô. Chỉ xét tập hợp bốn chấm tròn nhỏ giống nhau, không nối chúng thành đường nét.
a) Thêm A′ và B′ để mẫu có tâm đối xứng O. Mô tả vị trí hai chấm mới.
b) Giải thích vì sao mẫu bốn chấm có tâm O bằng hai cặp điểm tương ứng.
c) Nếu xóa B′ nhưng giữ nguyên ba chấm còn lại, O còn là tâm đối xứng của mẫu không? Không cần xét các điểm khác làm tâm.
4. Lời giải và cách đối chiếu
Câu 1
a) Có hai trục, đi qua trung điểm của từng cặp cạnh đối diện. Vì 8 khác 4, hình chữ nhật không phải hình vuông. Hai đường chéo không phải trục của hình này.
b) Có. Tâm là giao điểm hai đường chéo. Khi quay nửa vòng, hai cặp đỉnh đối diện đổi chỗ, các cạnh cũng khớp với cạnh đối diện tương ứng.
c) Hình vuông có bốn trục: hai đường qua trung điểm các cạnh đối diện và hai đường chứa đường chéo. Tâm vẫn là giao điểm hai đường chéo. Thay đổi số trục không có nghĩa hình có thêm nhiều tâm.
Câu 2
a) Tam giác đều có ba trục, mỗi trục đi qua một đỉnh và trung điểm cạnh đối diện. Nó không có tâm đối xứng: quay nửa vòng không đưa ba đỉnh trở lại đúng tập hợp đỉnh ban đầu.
b) Có, tại giao điểm hai đường chéo. Có thể kiểm tra trên lưới: đỉnh dưới bên trái đổi chỗ với đỉnh trên bên phải, đỉnh dưới bên phải đổi chỗ với đỉnh trên bên trái khi quay nửa vòng quanh giao điểm ấy.
c) Không thể suy ra có trục chỉ từ việc có tâm. Hình đã cho không có góc vuông, nên không là hình chữ nhật; cạnh bên nối hai điểm lệch ngang 2 ô và lệch dọc 3 ô, ngắn hơn đường đi gấp khúc 5 ô, nên không bằng đáy 6 ô, do đó cũng không là hình thoi. Hình bình hành này không có trục đối xứng.
Câu 3
a) P′ ở bên phải d ba ô và ở cùng hàng với P, nghĩa là cao hơn O hai ô. Đường d nằm giữa P và P′; đoạn nối chúng vuông góc d.
b) P″ ở bên phải O ba ô và phía dưới O hai ô. O nằm giữa P và P″, hai đoạn OP và OP″ bằng nhau. Quay nửa vòng làm đổi cả phía trái–phải lẫn phía trên–dưới trong mô tả này.
c) Không trùng. P′ nằm phía trên O, còn P″ nằm phía dưới O; hai điểm cách nhau bốn ô theo phương thẳng đứng. Đây là dấu hiệu dễ thấy cho việc phản chiếu qua d khác với quay quanh O.
Câu 4
a) Đường viền có bốn trục và có tâm O. Đó là tính chất của hình vuông, không phụ thuộc chấm trang trí chưa được xét.
b) Không. Chấm P sẽ chuyển đến vị trí bên trái O hai ô và phía dưới O một ô, nhưng hình không có chấm tại đó. Đường viền khớp chưa đủ: toàn bộ chi tiết cũng phải khớp.
c) Không còn trục. P không nằm trên đường ngang hoặc đường đứng qua O; độ lệch ngang 2 ô khác độ lệch dọc 1 ô, nên cũng không nằm trên hai đường chéo. Phản chiếu qua bất cứ một trong bốn đường ấy đều tạo ra vị trí chấm khác mà hình không có.
Câu 5
a) Sai. Diện tích bằng nhau không bảo đảm gấp chồng khít qua đường đang xét. Khi gấp hình chữ nhật không vuông theo đường chéo, cạnh dài và cạnh ngắn không khớp, nên đường chéo không phải trục.
b) Cần nói “hình thoi không phải hình vuông”. Hình vuông là hình thoi đặc biệt và có bốn trục. Hai đường chứa đường chéo vẫn là trục của mọi hình thoi, nhưng từ đó không được suy ra luôn chỉ có đúng hai trục.
c) Dùng hình bình hành xiên ở Câu 2. Hình ấy không có trục nhưng có tâm ở giao điểm hai đường chéo. Một phản ví dụ như vậy đủ cho thấy phát biểu của An không đúng với mọi hình.
Câu 6
a) A′ ở bên trái O ba ô và phía dưới O một ô. B′ ở bên phải O một ô và phía dưới O hai ô. Các chấm đều dùng cùng kích thước và màu để không tạo thêm khác biệt ngoài vị trí.
b) Quay nửa vòng quanh O đổi A với A′, đồng thời đổi B với B′. Sau phép quay, mỗi chấm rơi đúng vào một chấm có sẵn nên toàn bộ mẫu được giữ nguyên.
c) Không. B sẽ chuyển đến chỗ B′ đã bị xóa, khiến mẫu không khớp. Ta chỉ cần một chấm không có chấm tương ứng để bác bỏ O; không được bỏ qua nó vì cặp A, A′ vẫn khớp.
5. Đọc kết quả để biết cần ôn phần nào
Nếu sai Câu 1 hoặc Câu 5b, hãy ôn các trường hợp đặc biệt của hình chữ nhật, hình thoi và hình vuông. Học bảng số trục mà không đọc điều kiện dễ dẫn đến kết luận thiếu chính xác. Tự vẽ một hình vuông cạnh 4 ô và một hình chữ nhật 8 ô × 4 ô để so sánh.
Nếu sai Câu 2 hoặc Câu 3, hãy quay lại hai phép kiểm tra cơ bản. Dùng hai màu để đánh dấu ảnh qua trục và ảnh qua tâm của cùng một điểm. Không cần dùng chữ cái có kiểu nét không xác định; giấy kẻ ô đã cung cấp dữ kiện đủ rõ.
Nếu sai Câu 4 hoặc Câu 6c, có thể em chỉ nhìn đường viền hoặc vài chi tiết thuận mắt. Lần làm sau, lập danh sách tất cả các điểm, cạnh, màu hoặc họa tiết mà đề yêu cầu xét. Mỗi chi tiết phải có vị trí tương ứng phù hợp, không chỉ phần lớn chi tiết.
Cuối cùng, tự trả lời: em đang xét một đường làm trục hay một điểm làm tâm; thao tác kiểm tra là gấp hay quay; đã xét hết hình hay chưa? Ba câu hỏi này thường hữu ích hơn việc đoán nhanh từ cảm giác cân đối. Phần thực hành tiếp theo sẽ giúp em vận dụng hình học vào một sản phẩm cụ thể.
Bài trước và bài tiếp theo: Toán 6 Kết nối tri thức
- Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 22.
- Bài tiếp theo: Tấm thiệp và phòng học của em.