Luyện tập chung sau Bài 22 Toán 6 Kết nối tri thức đặt hai cách kiểm tra cạnh nhau: gấp qua một đường thẳng để xét trục đối xứng và quay nửa vòng quanh một điểm để xét tâm đối xứng. Mục tiêu là chọn đúng phép kiểm tra, dựng phần còn thiếu và giải thích bằng các chi tiết cụ thể, không đoán từ cảm giác hình cân đối.
Cách học với bộ bài luyện này
Chuẩn bị giấy kẻ ô, thước, bút chì và giấy mỏng để chép hình. Em nên làm các bài dựng điểm trước, sau đó chuyển sang nhận dạng toàn hình và sửa mẫu trang trí. Các bài dưới đây do ClassOn biên soạn riêng theo phạm vi luyện tập, không phải bản chép lời giải các câu đánh số trong sách giáo khoa.
Không cần nhớ một danh sách dài các chữ cái có đối xứng. Hình dáng chữ thay đổi theo phông, độ nghiêng và phần trang trí nên có thể gây tranh luận không cần thiết. Bộ bài dùng đoạn thẳng, hình chữ nhật, tam giác đều, hình bình hành và các dấu được mô tả rõ. Với mẫu có màu, đề sẽ nói cụ thể có xét màu hay không.
Chọn phép kiểm tra trước khi vẽ
Nếu đề cho một đường thẳng d và yêu cầu bổ sung hình để d là trục đối xứng, mỗi điểm mới cần nằm bên kia d, trên đường vuông góc với d qua điểm cũ và cách d một khoảng bằng điểm cũ. Trên lưới với d thẳng đứng, em giữ nguyên hàng ngang, đổi từ bên trái sang bên phải và giữ số ô cách trục.
Nếu đề cho điểm O và yêu cầu O là tâm đối xứng, mỗi điểm mới nằm đối diện qua O sao cho O là trung điểm của đoạn nối hai điểm. Trên lưới, phải đổi cả hướng ngang và hướng dọc. Đi ba ô sang phải, hai ô lên trên sẽ tương ứng với ba ô sang trái, hai ô xuống dưới.
Đây là khác biệt quan trọng: phản chiếu qua trục thẳng đứng giữ nguyên độ cao, còn quay nửa vòng đổi cả vị trí trên và dưới. Không được dùng chung một thao tác cho hai yêu cầu. Khi hình có nhiều đỉnh, hãy xử lí từng đỉnh rồi nối các điểm mới đúng thứ tự.
Ví dụ: cùng một điểm, hai vị trí mới khác nhau
Trên lưới, đường thẳng d đi qua O theo phương thẳng đứng. Điểm A nằm ba ô bên phải O và hai ô phía trên O. Ảnh phản chiếu của A qua d nằm ba ô bên trái O nhưng vẫn hai ô phía trên. Gọi điểm này là B.
Điểm tương ứng với A khi quay nửa vòng quanh O nằm ba ô bên trái và hai ô phía dưới. Gọi điểm này là C. B và C có cùng khoảng cách ngang đến d nhưng ở hai độ cao khác nhau. Khoảng cách từ B đến C bằng bốn cạnh ô theo phương thẳng đứng, không phải hai cạnh ô.
Để kiểm tra, đoạn AB phải vuông góc với d và bị d chia đôi. Đoạn AC phải đi qua O và bị O chia đôi. Hai phép kiểm tra này giúp tìm lỗi ngay sau khi dựng, không phải chờ đến khi đã nối xong cả hình.
Đối xứng của toàn hình không chỉ là một cặp điểm
Một cặp điểm đúng chưa bảo đảm toàn bộ mẫu có đối xứng. Nếu mẫu gồm một khung chữ nhật và các chấm màu, cần kiểm tra cả khung lẫn mọi chấm thuộc mẫu. Khung có tâm nhưng chỉ thêm một chấm ở một góc có thể làm mẫu mất tâm đối xứng của khung.
Tương tự, một hình có trục đối xứng không nhất thiết có tâm. Tam giác đều là ví dụ quen thuộc: có ba trục nhưng không trùng lại khi quay nửa vòng. Ngược lại, hình bình hành không phải hình chữ nhật hoặc hình thoi có tâm đối xứng nhưng không có trục. Những trường hợp đặc biệt cần được nêu rõ, không gom tất cả hình bình hành vào kết luận “không có trục”.
Khi sửa mẫu, hãy xác định điều kiện cần giữ. Muốn tạo trục d, thêm các chi tiết phản chiếu qua d. Muốn tạo tâm O, thêm các chi tiết đối diện qua O. Muốn có cả hai, một chi tiết bổ sung có thể chưa đủ; phải kiểm tra lại toàn bộ mẫu sau mỗi lần thêm.
Bài tập thực hành tổng hợp
Bài 1. Nhận dạng điều kiện
a) Một hình chữ nhật không phải hình vuông, không có dấu trang trí, có tâm đối xứng ở đâu?
b) Hình chữ nhật đó có những trục đối xứng nào? Hai đường chéo có phải trục không?
c) Một tam giác đều có trục đối xứng nhưng không có tâm đối xứng. Phát biểu đúng hay sai?
Bài 2. Dựng điểm trên lưới
Đường d thẳng đứng đi qua O. Điểm P nằm hai ô bên phải O và ba ô phía trên O.
a) Mô tả điểm Q phản chiếu của P qua d.
b) Mô tả điểm R tương ứng với P qua tâm O.
c) Q và R cách nhau bao nhiêu cạnh ô? Theo phương nào?
Bài 3. Hoàn thiện một đoạn gấp khúc
Trên giấy kẻ ô, d là đường thẳng đứng qua O. Các điểm A, B, C lần lượt nằm: phải O một ô và trên O một ô; phải O ba ô và trên O một ô; phải O ba ô và trên O hai ô. Nối A với B rồi B với C.
a) Dựng các điểm A′, B′, C′ phản chiếu qua d bằng cách mô tả vị trí trên lưới.
b) Cần nối các điểm mới theo thứ tự nào để có phần phản chiếu của đoạn gấp khúc?
c) Mẫu gồm hai đoạn gấp khúc trên có tâm đối xứng O không? Giải thích bằng vị trí trên và dưới O.
Bài 4. Thêm chấm để giữ cả trục và tâm
Một khung chữ nhật có tâm O, trục thẳng đứng d đi qua trung điểm hai cạnh nằm ngang. Ban đầu chỉ có một chấm tròn đỏ nhỏ ở góc trên bên phải. Xét cả khung và các chấm, các chấm thêm vào phải giống hệt chấm ban đầu.
a) Muốn d là trục đối xứng, cần thêm chấm ở góc nào?
b) Nếu chỉ xét yêu cầu O là tâm đối xứng từ mẫu ban đầu, cần thêm chấm ở góc nào?
c) Muốn có cả trục d và tâm O, phải thêm những chấm nào vào mẫu ban đầu?
Bài 5. Tìm lỗi trong lời giải
a) An nói: “Quay hình một vòng rồi trùng lại, vậy hình có tâm đối xứng”. An đã kiểm tra sai ở đâu?
b) Bình nói: “A và A′ cùng cách O 4 cm nên O là trung điểm của AA′”. Dữ kiện đó đã đủ chưa?
c) Chi nói: “Mẫu có đường bao đối xứng thì mọi cách tô màu đều giữ đối xứng”. Nhận xét này đúng không nếu xét cả màu?
Bài 6. Thực hành trên hình bình hành
Vẽ một hình bình hành ABCD không phải hình chữ nhật hoặc hình thoi. Hai đường chéo cắt nhau ở O.
a) Khi quay nửa vòng quanh O, A, B, C, D lần lượt chuyển đến đâu?
b) Nếu đặt một dấu tròn tại trung điểm cạnh AB, cần thêm dấu giống hệt ở đâu để mẫu có tâm O?
c) Có thể khẳng định hình này có trục đối xứng chỉ vì hai đường chéo chia đôi nhau không?
Lời giải và cách kiểm tra
Bài 1
a) Tâm đối xứng là giao điểm hai đường chéo. Quay nửa vòng tại đó làm hai cặp đỉnh đối diện đổi chỗ, toàn hình trùng lại.
b) Hai trục là hai đường thẳng đi qua trung điểm các cặp cạnh đối. Với hình chữ nhật không phải hình vuông, hai đường chéo không phải trục đối xứng.
c) Đúng. Trục được kiểm tra bằng gấp hoặc phản chiếu, tâm bằng quay nửa vòng. Có một loại đối xứng không bảo đảm có loại còn lại.
Bài 2
a) Q nằm hai ô bên trái O và ba ô phía trên O. Phản chiếu qua d giữ nguyên hàng ngang của P.
b) R nằm hai ô bên trái O và ba ô phía dưới O. Cả hai hướng đều đổi khi qua tâm O.
c) Q và R nằm trên cùng đường thẳng đứng, cách nhau 3 + 3 = 6 cạnh ô. Không cần tính đường chéo của một ô vuông.
Bài 3
a) A′ nằm trái O một ô, trên O một ô; B′ nằm trái O ba ô, trên O một ô; C′ nằm trái O ba ô, trên O hai ô. Mỗi điểm giữ nguyên độ cao và đổi bên so với d.
b) Nối A′ với B′ rồi B′ với C′. Cạnh AB phải tương ứng với A′B′, cạnh BC với B′C′; không tự thay đổi thứ tự nối.
c) Không. Toàn bộ hai đoạn gấp khúc nằm phía trên O. Khi quay nửa vòng quanh O, chúng chuyển xuống phía dưới, nơi không có phần tương ứng trong mẫu.
Bài 4
a) Thêm chấm ở góc trên bên trái. Khi phản chiếu qua d, hai chấm phía trên đổi chỗ và khớp nhau.
b) Thêm chấm ở góc dưới bên trái. Khi quay nửa vòng quanh O, hai góc đối diện này đổi chỗ.
c) Thêm ở cả ba góc còn lại: trên trái, dưới trái, dưới phải. Từ chấm trên phải, trục d đòi hỏi chấm trên trái; tâm O đòi hỏi chấm dưới trái; chấm trên trái lại cần chấm dưới phải khi quay. Bốn chấm giống nhau bảo đảm cả hai yêu cầu.
Bài 5
a) Một vòng là 360°, luôn trả mọi hình về vị trí ban đầu. Phép kiểm tra tâm đối xứng phải là nửa vòng, tức 180°, quanh điểm đang xét.
b) Chưa đủ. Cần thêm A, O, A′ thẳng hàng và O nằm giữa A, A′. Hai điểm có thể cùng cách O 4 cm nhưng ở hai hướng không đối diện.
c) Không. Nếu hai phần tương ứng được tô khác màu, hình sau phép kiểm tra không khớp màu với hình ban đầu. Đường bao có thể còn đối xứng, nhưng toàn bộ mẫu màu thì không.
Bài 6
a) A chuyển thành C, B thành D, C thành A, D thành B. O là trung điểm của cả hai đường chéo.
b) Thêm dấu tại trung điểm cạnh CD. Phép quay nửa vòng đưa cạnh AB đến CD và trung điểm của cạnh này đến trung điểm của cạnh kia.
c) Không. Chia đôi đường chéo giúp xác định tâm, không chứng minh có trục. Hình bình hành được chọn không phải hình chữ nhật hoặc hình thoi nên không có trục đối xứng.
Tự sửa lỗi sau khi luyện
Nếu nhầm Bài 2, vẽ lại riêng d, O và một điểm, rồi dùng hai màu cho ảnh qua trục và ảnh qua tâm. Nếu nhầm Bài 3, đánh dấu các cặp đỉnh tương ứng trước khi nối. Nếu nhầm Bài 4, đừng thêm chấm theo cảm giác: sau mỗi lần thêm, kiểm tra từng chấm có bạn tương ứng qua cả hai phép hay chưa.
Với những nhận xét đúng sai, nên đưa một lí do có thể kiểm tra. Ví dụ “mọi hình quay 360° đều trở lại” giải thích vì sao phép thử của An không có giá trị; “cùng khoảng cách nhưng khác hướng” chỉ ra dữ kiện còn thiếu trong lời Bình. Cách trả lời này rõ hơn việc chỉ ghi “sai” hoặc “không đúng định nghĩa”.
Phạm vi và thứ tự phần luyện tập được đối chiếu với Toán 6 tập một, Kết nối tri thức với cuộc sống của NXB Giáo dục Việt Nam. Các tình huống và hình minh họa ở đây được biên soạn riêng. Sau khi phân biệt được hai phép kiểm tra, em có thể làm phần ôn cuối chương để tự đánh giá toàn diện hơn.
Bài trước và bài tiếp theo: Toán 6 Kết nối tri thức
Bài trước: Bài 22. Hình có tâm đối xứng.
Bài tiếp theo: Bài tập cuối chương V.