Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 6 · Tin giáo dục

Toán 6 Bài 22: Hình có tâm đối xứng và cách nhận biết

Học Bài 22 Toán 6 Kết nối tri thức: kiểm tra phép quay 180 độ, tìm tâm đối xứng, phân biệt với trục và luyện bài có lời giải từng ý.

Hình bình hành ABCD có tâm O đổi A với C và B với D sau nửa vòng

Một hình có tâm đối xứng nếu có điểm O sao cho quay hình nửa vòng quanh O thì hình trùng khít với vị trí ban đầu. Nửa vòng là 180°, không phải một vòng 360°. Bài 22 Toán 6 Kết nối tri thức giúp em nhận ra phép quay này, tìm tâm của các hình quen thuộc và phân biệt tâm đối xứng với trục đối xứng.

Chuẩn bị và mục tiêu bài học

Em nên biết trung điểm của đoạn thẳng, các đường chéo của hình bình hành và cách đọc vị trí trên giấy kẻ ô. Chuẩn bị thước, bút chì, giấy kẻ ô và một tờ giấy mỏng có thể nhìn xuyên để thực hành quay hình. Không cần học trước công thức tọa độ hoặc phép biến hình ở các lớp trên.

Sau bài học, em cần trả lời được ba câu hỏi: hình đang xét có trùng lại khi quay nửa vòng không; điểm nào là tâm quay phù hợp; chi tiết nào làm một hình tưởng như cân đối mất tính đối xứng? Bài tập trong bài là nội dung tự biên soạn của ClassOn, không phải bản chép câu hỏi đánh số trong sách giáo khoa.

Quay nửa vòng khác với lật qua một đường thẳng

Với tâm đối xứng, ta giữ một điểm O cố định rồi xoay toàn hình 180° trong mặt phẳng. Một điểm nằm bên trái O sẽ chuyển sang bên phải; điểm ở phía trên O sẽ chuyển xuống phía dưới. Nếu một điểm vừa ở bên phải vừa ở phía trên, ảnh của nó nằm bên trái và phía dưới.

Với trục đối xứng, ta tưởng tượng gấp hoặc phản chiếu hình qua một đường thẳng. Điểm nằm trên đường thẳng đó giữ nguyên vị trí. Đây là phép kiểm tra khác: không được lấy việc gấp đôi chồng khít làm bằng chứng duy nhất rằng hình có tâm đối xứng.

Một tam giác đều có trục đối xứng nhưng không có tâm đối xứng. Khi quay nửa vòng quanh điểm ở giữa tam giác, đỉnh phía trên chuyển xuống nơi không có đỉnh tương ứng. Trái lại, một hình bình hành thông thường có thể trùng lại khi quay nửa vòng dù không có đường gấp chia hình thành hai phần chồng khít.

Cần giữ từ “thông thường” có điều kiện: hình chữ nhật, hình thoi và hình vuông cũng là hình bình hành, nhưng chúng có trục đối xứng. Vì vậy câu “mọi hình bình hành đều không có trục đối xứng” là sai. Tâm và trục không phải hai khả năng loại trừ nhau.

Dấu hiệu quan trọng: hai điểm ở hai phía và cách tâm bằng nhau

Khi A chuyển thành A′ qua phép quay nửa vòng quanh O, ba điểm A, O, A′ thẳng hàng, O nằm giữa A và A′, đồng thời OA = OA′. Nói gọn, O là trung điểm của AA′. Nếu A trùng với O thì sau khi quay, điểm đó vẫn ở O.

Ví dụ, A nằm bên phải O trên một đường thẳng và OA = 3 cm. Điểm tương ứng A′ nằm bên trái O, cũng cách O 3 cm. Khi đó AA′ = 3 + 3 = 6 cm. Chỉ đặt A′ cách O 3 cm ở một hướng bất kì là chưa đủ; phải nằm đúng phía đối diện trên cùng đường thẳng.

Trên giấy kẻ ô, nếu A nằm cách O ba ô về bên phải và hai ô lên trên, điểm tương ứng nằm ba ô về bên trái và hai ô xuống dưới. Em đổi cả hai hướng nhưng giữ nguyên số ô. Đây là cách dựng trực quan, không đòi hỏi viết tọa độ bằng số âm.

Hai điểm A và A phẩy nằm đối diện qua O trên lưới, A ở phải ba ô lên hai ô và A phẩy ở trái ba ô xuống hai ô
O là trung điểm của AA′. Sau nửa vòng, hai điểm đổi chỗ cho nhau.

Để kiểm tra cả hình, không chỉ chọn một cặp điểm rồi dừng lại. Cần xem mọi phần có chuyển đến phần tương ứng không. Với hình đa giác, ghép đúng các đỉnh theo phép quay và kiểm tra các cạnh nối giữa chúng sẽ giúp xác định toàn bộ đường bao.

Tâm đối xứng của một số hình quen thuộc

Đoạn thẳng có tâm đối xứng là trung điểm của nó: quay nửa vòng làm hai đầu đổi chỗ và phần đoạn ở giữa trùng lại. Hình tròn có tâm đối xứng là tâm hình tròn. Không gọi tâm hình tròn là giao điểm đường chéo, vì đường chéo là cách gọi dành cho các đoạn nối những đỉnh không kề nhau của đa giác.

Hình bình hành có tâm đối xứng tại giao điểm hai đường chéo. Với hình bình hành ABCD và giao điểm O, A chuyển thành C, B chuyển thành D. Cạnh AB chuyển thành CD; cạnh BC chuyển thành DA. Các đỉnh và cạnh tương ứng khớp nên toàn hình trở lại vị trí cũ.

Hình chữ nhật, hình thoi và hình vuông đều có tâm đối xứng ở giao điểm hai đường chéo vì chúng là các trường hợp của hình bình hành. Hình chữ nhật không cần có bốn cạnh bằng nhau để có tâm; hình thoi cũng không cần có bốn góc vuông.

Hình lục giác đều có tâm đối xứng tại giao điểm ba đường chéo chính. Gọi các đỉnh liên tiếp là A, B, C, D, E, F, phép quay nửa vòng đổi A với D, B với E và C với F. Hai đỉnh trong mỗi cặp nằm đối diện nhau qua tâm.

Không phải mọi hình có các cạnh bằng nhau đều có tâm đối xứng. Tam giác đều là ví dụ phản chứng. Cũng không thể thử quay một góc bất kì rồi kết luận: một hình có thể trùng lại sau góc quay khác 180° nhưng vẫn không có tâm đối xứng.

Thực hành kiểm tra bằng giấy mỏng

Vẽ một hình chữ nhật trên giấy rồi đánh dấu giao điểm hai đường chéo là O. Đặt giấy mỏng lên trên, chép đường bao và điểm O. Giữ hai điểm O trùng nhau, xoay giấy mỏng nửa vòng. Nếu thao tác chính xác, bốn góc và bốn cạnh trên hai tờ giấy sẽ chồng khít.

Sau đó thử chọn một điểm gần góc hình chữ nhật thay cho O. Khi quay, hình thường bị lệch khỏi đường bao ban đầu. Thí nghiệm cho thấy không phải điểm nào bên trong hình cũng là tâm đối xứng. Cần xác định đúng vị trí, không chỉ tìm một điểm nhìn có vẻ ở giữa.

Tiếp tục thêm một chấm tròn nhỏ chỉ ở góc trên bên phải của hình chữ nhật. Nếu xét toàn bộ mẫu gồm khung và chấm, mẫu không còn đối xứng qua tâm của khung: sau nửa vòng, chấm chuyển xuống góc dưới bên trái, nơi chưa có chấm tương ứng. Có thể khôi phục bằng cách thêm một chấm giống hệt ở vị trí đối diện.

Nếu xét cả màu sắc, hai chi tiết tương ứng cũng cần có màu khớp nhau. Nếu đề chỉ xét đường bao, không tự đưa màu vào tiêu chí. Hãy đọc rõ đối tượng cần kiểm tra là một hình hình học, một hình có các dấu đánh thêm hay toàn bộ mẫu trang trí.

Những lỗi dễ nhầm

Lỗi thứ nhất là quay đủ một vòng rồi thấy hình trùng lại. Quay 360° đưa mọi hình về vị trí ban đầu, nên phép thử đó không phân biệt được hình có tâm đối xứng. Phải dừng ở 180° và giữ nguyên tâm quay trong suốt thao tác.

Lỗi thứ hai là chỉ đảo trái sang phải trên lưới mà quên đảo trên xuống dưới. Đó không phải cách dựng ảnh qua tâm. Lỗi thứ ba là suy luận từ một chữ cái trên màn hình mà không xét kiểu chữ, độ dày nét hoặc phần trang trí. Trong bài này, các ví dụ sử dụng hình và điểm được mô tả chính xác để tránh sự mơ hồ đó.

Bài tập tự luyện

Bài 1. Phân biệt hai phép kiểm tra

a) Một hình trùng lại sau khi quay 360° quanh O. Có đủ cơ sở kết luận O là tâm đối xứng không?

b) Một hình vuông không có dấu trang trí có cả trục và tâm đối xứng không?

c) Một tam giác đều có ba trục đối xứng. Nó có tâm đối xứng không?

Bài 2. Dựng điểm tương ứng

a) A nằm bên trái O trên một đường thẳng, OA = 5 cm. Mô tả A′ sau khi quay A nửa vòng quanh O và tính AA′.

b) B ở bên phải O bốn ô và phía dưới O một ô. Điểm B′ ở vị trí nào trên lưới?

c) Điểm O chuyển đến đâu sau khi quay nửa vòng quanh chính O?

Bài 3. Đọc hình bình hành

ABCD là hình bình hành, hai đường chéo cắt nhau tại O.

a) Khi quay nửa vòng quanh O, đỉnh A và đỉnh B lần lượt chuyển thành đỉnh nào?

b) Cạnh AD chuyển thành cạnh nào?

c) Biết OA = 6 cm và OB = 4 cm, tìm OC và OD. Có cần OA bằng OB để O là tâm đối xứng không?

Bài 4. Mẫu trang trí

Một khung hình chữ nhật có tâm O. Trên khung chỉ có hai chấm tròn giống nhau, cùng màu: một chấm ở góc trên bên trái và một chấm ở góc dưới bên phải.

a) Toàn bộ mẫu gồm khung và hai chấm có tâm đối xứng O không?

b) Nếu xóa chấm ở góc dưới bên phải, O còn là tâm đối xứng của mẫu không?

c) Nếu giữ hai chấm nhưng đổi riêng một chấm sang màu khác, mẫu có còn đối xứng qua O khi xét cả màu sắc không?

Bài 5. Hình lục giác đều

a) Lục giác đều MNPQRS có các đỉnh theo thứ tự. Đỉnh M chuyển thành đỉnh nào khi quay nửa vòng quanh tâm?

b) Hai đỉnh N và P lần lượt chuyển thành những đỉnh nào?

c) Nêu ba cặp đỉnh đối diện để kiểm tra kết quả.

Đáp án và giải thích

Bài 1

a) Chưa đủ. Phép quay một vòng luôn trả hình về vị trí cũ. Muốn kiểm tra tâm đối xứng, phải quay nửa vòng, tức 180°.

b) Có. Hình vuông có tâm ở giao điểm hai đường chéo và có bốn trục đối xứng. Hai loại đối xứng có thể cùng tồn tại.

c) Không. Tam giác đều không trùng lại sau nửa vòng quanh điểm ở giữa hình; việc có trục đối xứng không bảo đảm có tâm đối xứng.

Bài 2

a) A′ nằm bên phải O trên cùng đường thẳng, OA′ = 5 cm. Do O nằm giữa hai điểm nên AA′ = 5 + 5 = 10 cm.

b) B′ nằm bên trái O bốn ô và phía trên O một ô. Cần đảo cả hai hướng, không chỉ đổi trái với phải.

c) O vẫn ở O. Tâm quay là điểm được giữ cố định.

Bài 3

a) A chuyển thành C, B chuyển thành D. Hai đường chéo của hình bình hành chia đôi nhau tại O.

b) AD chuyển thành CB, cũng là cạnh BC. Có thể kiểm tra bằng việc theo dõi riêng hai đầu: A đến C, D đến B.

c) OC = OA = 6 cm, OD = OB = 4 cm. Không cần OA = OB; chỉ cần đúng các cặp đối diện trên từng đường chéo của hình bình hành.

Bài 4

a) Có. Khung trùng lại, hai chấm đổi chỗ nhưng vẫn trùng với hai chấm cùng hình dạng và màu sắc ở vị trí ban đầu.

b) Không. Chấm còn lại chuyển đến góc không có chấm. Khung riêng vẫn có tâm, nhưng toàn bộ mẫu sau khi xóa thì không đối xứng qua O.

c) Không nếu xét cả màu. Hai vị trí đổi chỗ khiến màu ở mỗi góc không khớp màu ban đầu. Nếu chỉ xét đường bao và bỏ qua màu, kết luận sẽ khác.

Bài 5

a) M chuyển thành Q, là đỉnh đối diện M.

b) N chuyển thành R, P chuyển thành S. Mỗi đỉnh đến đỉnh cách ba bước cạnh trên đường bao.

c) Ba cặp là M với Q, N với R, P với S. Các đoạn MQ, NR, PS đều đi qua tâm và được tâm chia thành hai phần bằng nhau.

Tự kiểm tra trước khi chuyển bài

Khi gặp hình mới, em hãy nói rõ tâm dự đoán, góc quay 180° và ít nhất một cặp điểm tương ứng. Sau đó kiểm tra toàn bộ hình, kể cả dấu hoặc màu nếu chúng thuộc đối tượng đang xét. Nếu phát hiện một chi tiết không có phần đối diện phù hợp, điểm dự đoán chưa phải tâm đối xứng của mẫu đó.

Phạm vi bài được đối chiếu với Toán 6 tập một, Kết nối tri thức với cuộc sống của NXB Giáo dục Việt Nam. Các tình huống luyện tập và hình minh họa được biên soạn riêng. Bước tiếp theo là kết hợp kiểm tra trục và tâm trong phần luyện tập chung.

Bài trước và bài tiếp theo: Toán 6 Kết nối tri thức

Bài trước: Bài 21. Hình có trục đối xứng.

Bài tiếp theo: Luyện tập chung (sau Bài 22).

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗