Hình có trục đối xứng là hình giữ được sự trùng khớp khi ta gấp theo một đường thẳng phù hợp. Đường gấp ấy gọi là trục đối xứng. Điều cần kiểm tra không phải hai bên trông gần giống nhau hay có diện tích bằng nhau, mà là toàn bộ đường nét tương ứng có chồng khít hay không.
Bài học này thuộc Bài 21 Toán 6 Kết nối tri thức. Em sẽ học cách nhận biết trục, kiểm tra một đường được đề xuất, vẽ phần còn thiếu và giải thích những trường hợp dễ nhầm. Các hình minh họa, ví dụ và bài tập dưới đây do ClassOn tự biên soạn, không phải bản chép bài tập sách giáo khoa.
1. Hiểu trục đối xứng bằng thao tác gấp giấy
Hãy lấy một mảnh giấy hình chữ nhật có chiều dài khác chiều rộng. Gấp để hai cạnh ngắn chồng lên nhau rồi miết nếp gấp. Khi mở giấy, đường nếp gấp nằm giữa hai cạnh ngắn là một trục đối xứng. Em có thể gấp theo hướng còn lại để tìm thêm một trục.
Với một đường thẳng đang xét, hãy tưởng tượng giữ nguyên một phía rồi lật phía còn lại qua đường đó. Nếu có một góc, một đoạn cạnh hoặc một chi tiết không khớp, đường ấy không phải trục đối xứng của toàn hình. Chỉ cần một chỗ không khớp đã đủ để bác bỏ, dù nhiều chỗ khác trùng nhau.
Mục tiêu của Bài 21 trong SGK Toán 6 tập một, Kết nối tri thức gồm nhận biết hình có trục đối xứng, tìm trục bằng gấp giấy và tạo một số hình đơn giản. Hoạt động dưới đây dùng các hình riêng để em tự kiểm tra, không phụ thuộc kiểu chữ trên thiết bị.
2. Hai điểm tương ứng phải ở đâu?
Xét một trục thẳng đứng trên giấy kẻ ô. Một điểm nằm bên trái trục ba ô sẽ có điểm tương ứng bên phải trục ba ô, ở cùng hàng ngang. Đoạn nối hai điểm vuông góc với trục và bị trục chia thành hai phần bằng nhau. Nếu điểm nằm ngay trên trục, khi gấp nó vẫn giữ nguyên vị trí.
Chẳng hạn A cách trục hai ô về bên trái. Em đánh dấu A′ cách trục hai ô về bên phải, trên cùng hàng với A. Khoảng cách từ A đến A′ là bốn ô. Nếu đặt A′ cao hơn A một ô, hai điểm không chồng nhau khi gấp, dù chúng vẫn có khoảng cách đến trục bằng nhau.
Với trục nằm ngang, cách làm tương tự: điểm phía trên và điểm phía dưới phải nằm cùng một cột ô, cách trục bằng nhau. Với trục xiên, không đếm khoảng cách theo hàng ngang một cách tùy tiện; hãy dùng phương vuông góc với trục hoặc gấp giấy để đối chiếu.
3. Những hình quen thuộc có bao nhiêu trục?
Với hình tam giác đều, mỗi đường thẳng đi qua một đỉnh và trung điểm cạnh đối diện là một trục. Có ba đỉnh nên tìm được ba trục khác nhau. Một tam giác chỉ có hai cạnh bằng nhau và không đều có một trục đi qua đỉnh chung của hai cạnh ấy.
Hình vuông có bốn trục: hai đường chứa đường chéo và hai đường đi qua trung điểm của từng cặp cạnh đối diện. Không đếm hai lần cùng một đường vì đã vẽ từ hai đầu khác nhau. Trục là cả đường thẳng, không phải chỉ đoạn nét đứt nằm trong hình.
Hình chữ nhật không phải hình vuông có đúng hai trục đi qua trung điểm các cặp cạnh đối diện. Đường chéo không phải trục của hình chữ nhật này. Nếu chiều dài bằng chiều rộng, hình trở thành hình vuông và có bốn trục; vì vậy câu “mọi hình chữ nhật chỉ có hai trục” cần thêm điều kiện loại trường hợp hình vuông.
Hình thoi không phải hình vuông có hai trục là hai đường chứa đường chéo. Hình vuông cũng là một trường hợp đặc biệt của hình thoi, nhưng có thêm hai trục. Khi đề yêu cầu số trục, hãy đọc dữ kiện hoặc quan sát hình để biết có đang xét trường hợp đặc biệt hay không.
Hình lục giác đều có sáu trục. Ba trục nối các cặp đỉnh đối diện; ba trục còn lại đi qua trung điểm của các cặp cạnh đối diện. Hình tròn có vô số trục vì mỗi đường thẳng đi qua tâm đều cho hai nửa chồng khít khi gấp.
Hình bình hành không phải hình chữ nhật hoặc hình thoi không có trục đối xứng. Đừng học một câu phủ định cho mọi hình bình hành, vì hình chữ nhật, hình thoi và hình vuông đều thuộc các trường hợp đặc biệt của hình bình hành. Hình thang cân có hai đáy khác nhau có một trục đi qua trung điểm hai đáy.
4. Diện tích bằng nhau chưa đủ để kết luận
Vẽ hình chữ nhật dài 8 cm, rộng 4 cm rồi kẻ một đường chéo. Đường chéo chia hình thành hai tam giác có diện tích bằng nhau. Tuy nhiên, gấp theo đường chéo không làm hai nửa chồng khít: hai cạnh xuất phát từ một đầu đường chéo có độ dài 8 cm và 4 cm, không thể khớp nhau theo nếp gấp đó.
Đây là một cách sửa lỗi quan trọng. “Chia thành hai phần bằng diện tích” chỉ nói đến lượng diện tích; “trục đối xứng” nói đến vị trí và đường nét tương ứng. Hai phần có thể bằng diện tích hoặc thậm chí bằng nhau về hình dạng nhưng đặt không đúng kiểu phản chiếu qua đường đang xét.
Ngược lại, nếu thực sự chồng khít khi gấp, hai phần tương ứng sẽ có cùng hình dạng và kích thước. Khi làm bài, em nên chỉ ra nếp gấp hoặc cặp điểm khớp, thay vì chỉ viết “hai bên bằng nhau” mà không giải thích bằng nhau ở điểm nào.
5. Vẽ nốt hình trên giấy kẻ ô
Đầu tiên chọn các điểm đặc trưng của phần đã cho: đỉnh, chỗ đổi hướng và điểm nằm trên trục. Tiếp theo tìm điểm tương ứng từng điểm qua trục. Cuối cùng nối các điểm theo đúng thứ tự của phần ban đầu. Không nối chéo thứ tự chỉ vì các điểm mới đều đã được đặt đúng.
Ví dụ, để dựng hình mũi tên trong minh họa, giữ đỉnh mũi tên và trung điểm cạnh đáy trên trục. Đỉnh nhô sang trái có một đỉnh nhô sang phải ở cùng độ cao, cách trục bằng nhau. Hai cạnh bên được nối đối xứng. Sau khi vẽ, dùng giấy mỏng hoặc thao tác gấp kiểm tra toàn đường viền.
Nếu hình có màu hoặc họa tiết và đề yêu cầu đối xứng của toàn bộ hình trang trí, phải phản chiếu cả những chi tiết đó. Một đường viền đối xứng không bảo đảm họa tiết bên trong cũng đối xứng. Trong các minh họa hình học của bài này, màu chỉ dùng để giúp nhìn rõ, không đặt thêm một câu đố về phối màu.
6. Thực hành và bài tập tự luyện
Bài 1. Kiểm tra số trục
a) Một hình chữ nhật dài 9 cm, rộng 5 cm có bao nhiêu trục đối xứng? Mô tả vị trí của chúng.
b) Một hình vuông cạnh 5 cm có bao nhiêu trục? So sánh với ý a.
c) Đường chéo của hình chữ nhật ở ý a có phải trục không? Giải thích mà không dùng diện tích làm tiêu chuẩn duy nhất.
Bài 2. Điểm trên giấy kẻ ô
a) A nằm bên trái trục đứng d ba ô. Hãy mô tả vị trí A′ đối xứng với A qua d.
b) B nằm ngay trên d. Điểm tương ứng của B khi gấp ở đâu?
c) C và C′ ở hai bên d, đều cách d hai ô nhưng C′ cao hơn C một ô. Chúng có phải một cặp đối xứng qua d không?
Bài 3. Đúng hay sai và sửa lại
a) Một hình có trục đối xứng thì chỉ có một trục.
b) Một đường thẳng qua tâm hình tròn luôn là trục đối xứng của hình tròn ấy.
c) Hình thoi nào cũng có đúng hai trục đối xứng.
Bài 4. Một mẫu giấy hình cánh diều
Trên giấy kẻ ô, vẽ đường d thẳng đứng. Chọn T và B trên d, cách nhau sáu ô. Trên hàng ngang thấp hơn T hai ô, đặt L và R lần lượt bên trái và bên phải d, mỗi điểm cách d hai ô. Nối T–L–B–R–T để được hình cánh diều không có họa tiết.
a) d có phải trục đối xứng của hình không? Nêu các cặp đỉnh tương ứng.
b) Đường thẳng LR có phải trục đối xứng của hình không? So sánh khoảng cách từ T và B đến LR.
c) Nếu dời R sang phải thêm một ô, giữ các đỉnh khác, d còn là trục không?
7. Lời giải có bước kiểm tra
Bài 1
a) Có hai trục, mỗi trục đi qua trung điểm của một cặp cạnh đối diện. Chiều dài và chiều rộng khác nhau nên đây không phải hình vuông.
b) Có bốn trục: hai trục như hình chữ nhật và hai đường chứa đường chéo. Hai hình khác nhau ở việc đường chéo có tạo được nếp gấp chồng khít hay không.
c) Không. Gấp theo đường chéo đòi hỏi cạnh dài 9 cm khớp với cạnh dài 5 cm ở phía tương ứng, điều đó không xảy ra. Việc hai tam giác bằng diện tích không đủ.
Bài 2
a) A′ nằm bên phải d ba ô và cùng hàng ngang với A. Đoạn AA′ vuông góc d, dài sáu ô; d đi qua trung điểm của đoạn ấy.
b) B vẫn ở chính vị trí B. Một điểm nằm trên nếp gấp không di chuyển sang phía khác.
c) Không. Cách đều trục mới là một điều kiện; chúng còn phải ở đúng vị trí đối diện theo phương vuông góc. Hai điểm khác hàng không chồng nhau khi gấp theo d.
Bài 3
a) Sai. Chẳng hạn hình vuông có bốn trục. Một hình có thể có một, nhiều hoặc vô số trục; có những hình không có trục nào.
b) Đúng. Gấp theo một đường qua tâm làm hai nửa hình tròn trùng nhau. Không chỉ đường ngang hoặc đường đứng mới thỏa mãn: đường xiên qua tâm cũng được.
c) Sai nếu không loại hình vuông. Hình thoi không phải hình vuông có hai trục; hình vuông là hình thoi đặc biệt có bốn trục. Cần nêu điều kiện rõ trong đáp án.
Bài 4
a) Có. T và B nằm trên d nên giữ nguyên; L và R đổi chỗ vì cùng hàng, cách d hai ô ở hai phía. Các cạnh tương ứng cũng khớp theo đúng thứ tự nối.
b) Không. T cách LR hai ô, trong khi B cách LR bốn ô. Gấp theo LR không đưa T đến B, vì vậy đường LR không phải trục đối xứng.
c) Không. L cách d hai ô còn R mới cách d ba ô, nên hai đỉnh không thể chồng khít. Chỉ cần kiểm tra cặp này đã đủ bác bỏ d.
8. Tự kiểm tra trước khi chuyển bài
Em đã hiểu bài nếu tìm được nếp gấp, giải thích được một cặp điểm tương ứng và bác bỏ được một đường không phải trục. Hãy làm lại Bài 4 bằng một hình tự vẽ trên giấy, thay vì chỉ nhớ số trục trong bảng kiến thức.
Hình con bướm, chiếc lá hoặc mặt người trong thực tế thường chỉ gần đối xứng. Khi quan sát ảnh, hãy nói rõ đang dùng một mô hình gần đúng hay một hình hình học chính xác. Tương tự, số trục của một chữ cái phụ thuộc cách vẽ chữ; không thể kết luận cho mọi phông chỉ từ tên chữ.
Ở bài sau, em sẽ học hình có tâm đối xứng. Đó là một cách kiểm tra khác, liên quan đến quay nửa vòng, không phải gấp theo đường thẳng. Đừng dùng kết quả của một phép quay để kết luận ngay rằng hình có trục đối xứng.
Bài trước và bài tiếp theo: Toán 6 Kết nối tri thức
- Bài trước: Bài tập cuối chương IV.
- Bài tiếp theo: Bài 22. Hình có tâm đối xứng.