Hướng dẫn giải đề · Vật lý · Lớp 10 · Tin giáo dục

Số chỉ cân trong thang máy: phân biệt nhanh dần, chậm dần

Giải bài cân trong thang máy bằng N − mg = ma, xác định chiều gia tốc và tránh nhầm chiều chuyển động qua ví dụ và sáu câu luyện tập.

Số chỉ cân trong thang máy: phân biệt nhanh dần, chậm dần

Bạn đứng trên cân trong thang máy và thấy số chỉ tăng hoặc giảm dù khối lượng cơ thể không thay đổi. Đây là bài toán vận dụng định luật II Newton, không phải một ngoại lệ của công thức trọng lực. Để giải đúng, cần xác định lực cân tác dụng lên người, chiều gia tốc và cách cân chuyển lực thành con số hiển thị. Chỉ biết thang máy đang đi lên hay đi xuống chưa đủ để kết luận cân chỉ lớn hơn hay nhỏ hơn bình thường.

Chọn chiều lên dương

Bài này dùng mô hình người đứng yên tương đối với sàn thang máy, không nhún chân, không bám tay vịn, cân đặt ngang và hoạt động lý tưởng. Gia tốc trọng trường được coi không đổi. Số liệu tự biên soạn phục vụ học Vật lí 10; không phải hướng dẫn thử nghiệm trong thang máy thật. Không can thiệp vào thang máy, không nhảy hoặc cố tạo gia tốc để kiểm tra bài học.

1. Cân đo lực gì?

Trên người có trọng lực mg hướng xuống và lực đỡ N của cân hướng lên. Trong mô hình chỉ có hai lực theo phương thẳng đứng, định luật II Newton là N − mg = ma khi chọn chiều dương hướng lên. Đại lượng a trong phương trình có dấu: dương khi gia tốc hướng lên, âm khi gia tốc hướng xuống. Vì vậy N = m(g + a).

Lực người ép lên cân có độ lớn bằng N theo định luật III Newton. Hai lực này tác dụng lên hai vật khác nhau: lực đỡ lên người và lực ép lên cân. Không cộng chúng rồi kết luận bằng không khi xét chuyển động của người. Số chỉ của cân lực chính là độ lớn lực ép này, còn cân hiển thị kilôgam thường quy đổi lực theo một giá trị gia tốc trọng trường hiệu chuẩn.

Thuật ngữ “trọng lượng biểu kiến” thường được dùng cho số chỉ lực của cân. Nó không phải trọng lực mg đã thay đổi đột ngột. Tài liệu OpenStax phân tích bài toán thang máy bằng sơ đồ lực và định luật Newton. Trong các bài dưới đây, ta gọi rõ N là lực đỡ và mg là trọng lực để tránh nhập nhằng giữa hai đại lượng.

2. Chiều chuyển động không phải chiều gia tốc

Nếu thang máy đi lên nhanh dần thì gia tốc hướng lên, N lớn hơn mg. Nếu đi lên chậm dần thì gia tốc hướng xuống, N nhỏ hơn mg. Thang máy đi xuống nhanh dần cũng có gia tốc hướng xuống. Ngược lại, đi xuống chậm dần thì gia tốc hướng lên, nên cân chỉ lớn hơn bình thường. Hai câu “đi lên” và “nặng hơn” không luôn đi cùng nhau.

Nếu thang máy đứng yên hoặc chuyển động thẳng đều thì a = 0, N = mg. Một thang máy đang đi lên với tốc độ 2 m/s không khiến cân tăng chỉ số nếu tốc độ đó không đổi. Vận tốc cho biết chuyển động theo chiều nào và nhanh chậm ra sao; gia tốc cho biết vận tốc đang biến đổi thế nào. Bài toán lực cần đại lượng thứ hai.

Một cách ghi nhanh là viết riêng hai dòng: “v hướng …” và “a hướng …”. Với chuyển động nhanh dần, hai hướng cùng nhau; với chậm dần, hai hướng ngược nhau. Sau đó mới gán dấu cho a theo trục đã chọn. Không đổi dấu của g tùy cảm giác nặng nhẹ: trong phương trình N − mg = ma, độ lớn g luôn là số dương.

3. Ví dụ 1: thang máy đi lên nhanh dần

Một học sinh khối lượng 50 kg đứng trên cân lực. Thang máy đi lên nhanh dần đều với gia tốc 1,2 m/s². Lấy g = 10 m/s². Tính trọng lực và số chỉ cân. Trọng lực có độ lớn mg = 500 N. Gia tốc hướng lên nên a = +1,2 m/s². Theo N = m(g + a), N = 50 × 11,2 = 560 N.

Kết quả 560 N lớn hơn 500 N là hợp lý vì cần hợp lực 60 N hướng lên để làm người tăng vận tốc hướng lên. Kiểm tra trực tiếp: N − mg = 560 − 500 = 60 N, còn ma = 50 × 1,2 = 60 N. Hai vế bằng nhau. Nếu tính được 440 N, bạn đã dùng dấu của gia tốc hướng xuống cho một chuyển động đi lên nhanh dần.

Nếu cùng cân ấy hiển thị kilôgam theo quy ước hiệu chuẩn g₀ = 10 m/s², nó sẽ hiện N/g₀ = 56 kg. Khối lượng thật vẫn là 50 kg. Con số 56 chỉ là giá trị quy đổi của lực đo được trong điều kiện đang gia tốc. Nếu đề chỉ hỏi số chỉ cân theo newton, không cần thực hiện phép đổi này.

4. Ví dụ 2: đi lên nhưng cân chỉ nhỏ hơn

Người khối lượng 60 kg đang đi lên cùng thang máy. Trong 2 s, tốc độ hướng lên giảm đều từ 3 m/s xuống 1 m/s. Lấy chiều dương hướng lên và g = 10 m/s². Gia tốc a = (1 − 3)/2 = −1 m/s². Dấu âm cho biết gia tốc hướng xuống, mặc dù thang máy chưa đổi chiều và vẫn đi lên.

Số chỉ cân là N = 60 × (10 − 1) = 540 N. Trọng lực là 600 N. Khi lực đỡ nhỏ hơn trọng lực, hợp lực hướng xuống khiến vận tốc hướng lên giảm. Đây chính là tình huống “đi lên chậm dần”. Không được lấy vận tốc đang dương để kết luận gia tốc cũng dương; dấu vận tốc và dấu gia tốc có ý nghĩa khác nhau.

Kiểm tra bằng độ biến thiên vận tốc: nếu a = −1 m/s² kéo dài thêm 1 s, vận tốc giảm thêm 1 m/s. Nhưng không được tự kéo dài mô hình sau thời điểm đề cho vì thang máy có thể đổi chế độ điều khiển. Kết quả 540 N chỉ áp dụng cho khoảng chuyển động có gia tốc đã nêu, không phải toàn hành trình.

5. Ví dụ 3: đi xuống chậm dần

Một người 40 kg đứng trên cân lực trong thang máy đang đi xuống. Độ lớn vận tốc giảm đều từ 4 m/s xuống 1 m/s trong 3 s. Chọn chiều lên dương, v đầu = −4 m/s, v cuối = −1 m/s. Gia tốc a = [−1 − (−4)]/3 = +1 m/s². Thang máy đi xuống nhưng gia tốc hướng lên.

Số chỉ cân N = 40 × (10 + 1) = 440 N, lớn hơn trọng lực 400 N. Lực đỡ lớn hơn trọng lực tạo hợp lực hướng lên và làm tốc độ đi xuống giảm. Nếu dùng hai tốc độ 4 và 1 mà không gắn chiều, bạn có thể tính ra −1 rồi chọn sai dấu. Việc viết vận tốc có dấu trước khi thế vào công thức tránh được lỗi này.

Một cách giải khác là nói rõ gia tốc hướng lên, độ lớn (4 − 1)/3 = 1 m/s², rồi dùng N − mg = m × 1. Hai cách đều đúng khi diễn giải nhất quán. Không nên vừa dùng a có dấu âm trong phương trình, vừa tự chọn công thức trừ gia tốc thêm lần nữa, vì như vậy dấu bị xử lý hai lần.

6. Bài toán ngược: tìm gia tốc từ cân

Một người 55 kg đứng trên cân lực, cân chỉ 605 N. Lấy g = 10 m/s². Chọn hướng lên dương, a = N/m − g = 605/55 − 10 = 1 m/s². Kết quả cho biết gia tốc hướng lên. Chỉ từ dữ kiện này không biết thang máy đang đi lên nhanh dần hay đi xuống chậm dần; cần thêm thông tin về chiều vận tốc.

Nếu cân chỉ 495 N thì a = 495/55 − 10 = −1 m/s². Gia tốc hướng xuống có thể ứng với đi xuống nhanh dần hoặc đi lên chậm dần. Một đáp án khẳng định luôn chiều chuyển động từ duy nhất số chỉ cân là vượt quá dữ kiện. Trong câu tự luận, hãy kết luận đúng mức “gia tốc hướng xuống”, rồi bổ sung các khả năng nếu đề hỏi.

Khi cân hiển thị 60 kg cho người có khối lượng thật 50 kg và đề quy định cân hiệu chuẩn với g₀ = g = 10 m/s², lực đo là 600 N. Gia tốc a = 600/50 − 10 = 2 m/s² hướng lên. Đừng thay trực tiếp con số 60 vào vị trí lực N; đơn vị kilôgam không phải newton. Đây là lý do cần đọc kỹ loại cân và thang đo.

7. Sáu câu luyện tập với đáp án

Câu 1. Người 45 kg, thang máy chuyển động đều xuống dưới, g = 10. Số chỉ cân lực bao nhiêu? Đáp số 450 N. Gia tốc bằng không, dù vận tốc không bằng không. Chỉ chiều xuống không làm số chỉ giảm. Kiểm tra hợp lực bằng 450 − 450 = 0, phù hợp chuyển động thẳng đều.

Câu 2. Người 70 kg, thang máy đi xuống nhanh dần với gia tốc có độ lớn 0,5 m/s². Đáp số N = 70 × 9,5 = 665 N. Hướng gia tốc xuống nên nhỏ hơn trọng lực 700 N. Hợp lực hướng xuống có độ lớn 35 N, bằng 70 × 0,5.

Câu 3. Người 48 kg đi lên chậm dần với gia tốc có độ lớn 2 m/s². Đáp số 384 N. Lời giải dùng N = 48 × (10 − 2). Từ “chậm dần” mới quyết định gia tốc ngược chiều lên. Không chọn 576 N chỉ vì thấy thang máy đang đi lên.

Câu 4. Người 52 kg đi xuống chậm dần với gia tốc 1,5 m/s². Đáp số 598 N. Tính 52 × (10 + 1,5). Trọng lực 520 N, hợp lực 78 N hướng lên. Tình huống này về sơ đồ lực giống đi lên nhanh dần cùng độ lớn gia tốc.

Câu 5. Người 60 kg có số chỉ cân 660 N, g = 10. Tìm gia tốc và có xác định được chiều vận tốc không? Đáp số 1 m/s² hướng lên; chưa xác định được chiều vận tốc. Cần biết thêm thang máy đang đi lên hay đi xuống. Đây là câu kiểm tra sự khác biệt giữa gia tốc và chuyển động, không chỉ kiểm tra phép chia.

Câu 6. Người 50 kg có số chỉ 490 N khi thang máy đứng yên. Tìm g theo mô hình lý tưởng. Đáp số 9,8 m/s². Do a = 0, g = N/m = 490/50. Không dùng mặc định g = 10 rồi kết luận cân bị sai, vì bài này yêu cầu suy ra g từ dữ kiện đã cho.

8. Trường hợp giới hạn và bảng kiểm

Trong mô hình rơi tự do lý tưởng, a = −g nên N = 0. Điều này không có nghĩa trọng lực biến mất; cả người và cân cùng rơi nên không có lực đỡ như khi đứng trên sàn. Đây chỉ là tình huống lý thuyết. Không thử nghiệm bằng cách can thiệp hệ thống an toàn hoặc tạo sự cố thang máy. Nếu mô hình cho N âm trong bài người chỉ đứng trên cân, giả thiết tiếp xúc đã không còn phù hợp.

Trước khi nộp bài, hãy vẽ hai lực lên đúng người, chọn chiều dương một lần, xác định gia tốc từ thông tin nhanh dần hoặc chậm dần, rồi giải N − mg = ma. Cuối cùng kiểm tra đơn vị và so sánh N với mg. Nếu kết quả trái với chiều hợp lực cần thiết, nên sửa sơ đồ hoặc dấu gia tốc trước khi bấm lại máy tính. Quy trình này dùng được cho mọi bài cơ bản trong phạm vi mô hình đã nêu.

Đọc tiếp: Công thức trọng lực và phân biệt khối lượng.

Nguồn đối chiếu khái niệm: OpenStax. Số liệu và bài tập trong bài do ClassOn tự biên soạn để luyện tập, không phải đề thi chính thức.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗