Để xác định pha ban đầu từ li độ và vận tốc, hãy giữ nguyên dấu của cả hai đại lượng. Với dạng x = A cos(ωt + φ), tính A = √[x₀² + (v₀/ω)²], rồi chọn φ đồng thời thỏa mãn cos φ = x₀/A và sin φ = −v₀/(ωA). Chỉ dùng một phương trình cos thường chưa đủ để chọn đúng chiều chuyển động.
Bài này dành cho bài toán đã cho trạng thái tại một thời điểm, không cần đọc đồ thị. Bạn sẽ luyện cách tìm biên độ, chọn góc, phát hiện thiếu dữ kiện và kiểm tra ngược phương trình. Nếu đề cho hình x(t), hãy dùng hướng dẫn đọc đồ thị dao động điều hòa để lấy dữ kiện trước.
Trước khi tính: thống nhất dạng phương trình và đơn vị
Ta xét dao động điều hòa một chiều quanh vị trí cân bằng x = 0, với A > 0 và ω > 0. Gốc thời gian của đề là t = 0; x₀ và v₀ lần lượt là li độ, vận tốc tại gốc ấy. Pha φ đo bằng radian và được chọn trong khoảng (−π, π]. Các pha hơn kém nhau 2kπ, với k nguyên, biểu diễn cùng một trạng thái.
Ba hệ thức nền tảng là x = A cos(ωt + φ), v = −Aω sin(ωt + φ) và ω = 2π/T. Đây là mô hình được trình bày trong OpenStax, mục Simple Harmonic Motion. Các ví dụ và cách kiểm tra dưới đây được xây dựng riêng từ mô hình này.
Nếu x tính bằng cm thì v phải tính bằng cm/s khi thời gian dùng giây. Không đưa x = 3 cm và v = 0,04 m/s trực tiếp vào cùng một phép tính biên độ: hãy đổi vận tốc thành 4 cm/s trước. Pha không có đơn vị cm; còn v₀/ω có cùng đơn vị chiều dài với x₀.
Quy trình bốn bước: từ x₀, v₀, T đến phương trình
- Tìm ω. Nếu đề cho chu kỳ T, lấy ω = 2π/T. Nếu đề đã cho tần số góc, dùng trực tiếp, không nhân thêm 2π.
- Tìm A. Bình phương hai phương trình tại t = 0 rồi cộng lại: x₀² + v₀²/ω² = A². Lấy căn dương để được biên độ.
- Chọn φ bằng cả hai dấu. Tính c = x₀/A và s = −v₀/(ωA). Tìm góc có cos bằng c và sin bằng s, không bỏ dấu âm trước v₀.
- Thế lại hai điều kiện. Tính A cos φ và −Aω sin φ. Phương trình chỉ đạt khi trả lại đúng cả li độ lẫn vận tốc ban đầu, gồm giá trị và dấu.
Công thức liên hệ giữa vận tốc và li độ giúp tìm biên độ ở bước hai, nhưng phép bình phương đã làm mất thông tin về chiều. Vì vậy, đừng kết thúc lời giải ngay khi biết A. Hai chuyển động có cùng x₀ và cùng độ lớn vận tốc vẫn có thể đi theo hai chiều ngược nhau.
Nếu dùng góc phụ α = arccos(x₀/A), với 0 ≤ α ≤ π, thì v₀ < 0 cho φ = α; v₀ > 0 cho φ = −α. Khi v₀ = 0 phải xét riêng hai biên. Cách chọn này dành cho dạng cosin ở trên, không bê nguyên sang dạng sin.
Bảng dấu giúp loại góc sai trước khi bấm máy
Khi x₀ và v₀ đều khác không, bảng dưới cho biết khoảng chứa pha trong quy ước đã chọn. Bạn có thể viết khoảng đó ở lề bài trước khi tính số để phát hiện ngay một kết quả trái dấu.
| Li độ | Vận tốc | Khoảng của φ | Trạng thái |
|---|---|---|---|
| x₀ > 0 | v₀ < 0 | 0 < φ < π/2 | Phía dương, về cân bằng |
| x₀ < 0 | v₀ < 0 | π/2 < φ < π | Phía âm, ra xa cân bằng |
| x₀ < 0 | v₀ > 0 | −π < φ < −π/2 | Phía âm, về cân bằng |
| x₀ > 0 | v₀ > 0 | −π/2 < φ < 0 | Phía dương, ra xa cân bằng |
Đi về cân bằng tương ứng x₀v₀ < 0; ra xa cân bằng tương ứng x₀v₀ > 0. Dấu vận tốc chỉ nói chiều chuyển động theo trục tọa độ. Chẳng hạn v₀ > 0 không luôn có nghĩa là ra xa: vật ở phía âm đang tiến theo chiều dương thì lại gần cân bằng.
Ví dụ 1: Biết chu kỳ, chưa biết biên độ
Một vật có T = 1 s. Tại t = 0, vật ở x₀ = 3 cm và có v₀ = −6π√3 cm/s. Viết phương trình theo dạng cosin.
Tần số góc là ω = 2π rad/s. Ta có v₀/ω = −3√3 cm nên A = √[3² + (−3√3)²] = √36 = 6 cm. Tiếp theo, cos φ = 1/2 và sin φ = √3/2. Cả hai đều dương nên chọn φ = π/3, không phải −π/3.
Kết quả: x = 6 cos(2πt + π/3) cm. Kiểm tra tại t = 0: x = 6 × 1/2 = 3 cm; v = −12π × √3/2 = −6π√3 cm/s. Vật đang ở phía dương, đi theo chiều âm, nên đang về cân bằng. Ba cách đọc bằng số, bằng dấu và bằng trạng thái đều khớp.
Nếu chỉ đổi vận tốc đề bài thành +6π√3 cm/s thì A giữ nguyên, nhưng pha thành −π/3. Đây là cách tự tạo thêm một bài luyện: giữ nguyên vị trí, đảo chiều chuyển động và kiểm tra xem lời giải có thực sự dùng dấu vận tốc hay chưa.
Ví dụ 2: Li độ âm, vận tốc dương
Cho ω = 5 rad/s, x₀ = −4 cm và v₀ = +15 cm/s. Tìm A và φ, làm tròn pha đến ba chữ số thập phân.
Ta có A = √[16 + (15/5)²] = 5 cm. Do đó cos φ = −0,8 và sin φ = −0,6. Pha phải nằm trong khoảng (−π, −π/2). Góc arccos(−0,8) xấp xỉ 2,498 rad chỉ thỏa mãn phần cos; nó có sin dương nên cho vận tốc âm, trái với đề.
Chọn φ ≈ −2,498 rad và viết x ≈ 5 cos(5t − 2,498) cm. Khi cần tính chính xác, giữ φ = −arccos(−4/5) trong phép tính trung gian rồi mới làm tròn ở kết quả cuối. Kiểm tra bằng giá trị chính xác cho x₀ = −4 cm và v₀ = +15 cm/s.
Vật đang ở phía âm và đi theo chiều dương, tức trở về cân bằng. Nếu đáp án dùng φ ≈ 3,785 rad thì vẫn mô tả cùng dao động vì góc đó bằng pha âm cộng 2π, chỉ khác miền biểu diễn. Không loại một phương trình chỉ vì pha của nó khác dấu đáp án mẫu.
Ví dụ 3: Đề chỉ cho tốc độ thì có một hay hai đáp án?
Cho T = 2 s, x₀ = 2√3 cm và tốc độ ban đầu bằng 2π cm/s. Đề không nói vật đang chuyển động theo chiều nào. Từ ω = π rad/s, tính được A = √[12 + 4] = 4 cm.
Tốc độ là độ lớn của vận tốc, vì vậy v₀ có thể bằng +2π hoặc −2π cm/s. Khi v₀ = −2π, ta có φ = π/6; khi v₀ = +2π, ta có φ = −π/6. Hai phương trình tương ứng là x = 4 cos(πt + π/6) và x = 4 cos(πt − π/6), với x tính bằng cm.
Cả hai đều trả lại x₀ = 2√3 cm và tốc độ 2π cm/s. Muốn chọn duy nhất một phương trình, cần thêm chiều chuyển động hoặc thông tin tương đương. Đây là dữ kiện còn thiếu của bài toán, không phải lỗi tính toán. Khi đề hỏi “các phương trình có thể có”, cần giữ cả hai trường hợp.
Ví dụ 4: Điểm cân bằng và điểm biên
Tại cân bằng, x₀ = 0 nên không dùng phép chia v₀/x₀. Nếu ω = 4 rad/s và v₀ = +20 cm/s, biên độ là 5 cm. Ta cần cos φ = 0, sin φ = −1, do đó φ = −π/2. Phương trình x = 5 cos(4t − π/2) cm cho v(0) = +20 cm/s đúng đề.
Tại biên dương x₀ = +A, v₀ = 0 và φ = 0. Tại biên âm x₀ = −A, v₀ = 0 và φ = π theo miền pha của bài. Đừng nói vật “đang chuyển động theo chiều dương” ngay tại điểm có vận tốc bằng không. Nếu muốn xác định chiều ngay sau thời điểm đó, xét a = −ω²x: từ biên dương vật bắt đầu đi theo chiều âm, từ biên âm bắt đầu đi theo chiều dương.
Trường hợp x₀ = v₀ = 0 cho A = 0 trong mô hình này. Vật đứng yên tại cân bằng, không có dao động với biên độ dương, và pha không được xác định duy nhất. Không cố tìm φ bằng cách chia cho A = 0.
Hai tình huống dữ kiện cần kiểm tra thêm
Chỉ biết x₀ và v₀, chưa biết ω
Hai số x₀ = 3 cm và v₀ = 4 cm/s chưa đủ để tìm duy nhất biên độ và pha. Chẳng hạn ω = 1 rad/s cho A = 5 cm; ω = 2 rad/s lại cho A = √13 cm. Cả hai đều có thể phù hợp với trạng thái ban đầu nếu chọn pha thích hợp. Cần thêm T, f, ω hoặc một điều kiện tương đương để hoàn tất lời giải.
Biết trạng thái ở t₁, không phải lúc ban đầu
Giả sử ω = 2 rad/s, tại t₁ = π/12 s có x₁ = 2 cm và v₁ = −4√3 cm/s. Tính được A = 4 cm. Góc thỏa mãn dữ kiện tại t₁ là θ₁ = π/3. Pha ban đầu phải là φ = θ₁ − ωt₁ = π/3 − π/6 = π/6, không phải π/3.
Phương trình x = 4 cos(2t + π/6) cm khi thế t = π/12 s sẽ trả lại pha π/3, li độ 2 cm và vận tốc −4√3 cm/s. Bước trừ ωt₁ giữ đúng gốc thời gian của đề. Chỉ khi bạn chủ động đặt mốc thời gian mới tại t₁ thì góc θ₁ mới đóng vai trò pha ban đầu trong biến thời gian mới.
Tự luyện: chọn pha rồi kiểm tra ngược
Hãy tự làm bốn câu sau trước khi xem lời giải. Với mỗi câu, ghi ba dòng: biên độ, dấu sin và cos của pha, hai phép thế lại. Tất cả đều dùng x = A cos(ωt + φ), t tính bằng giây và pha trong (−π, π].
- ω = 3 rad/s, x₀ = −2√3 cm, v₀ = −6 cm/s. Tìm A và φ.
- T = π s, x₀ = 3√2 cm, v₀ = 6√2 cm/s. Viết phương trình.
- ω = 2 rad/s, x₀ = −7 cm, v₀ = 0. Tìm pha và chiều chuyển động ngay sau t = 0.
- Một bạn chọn A = 5 cm, ω = 4 rad/s để mô tả trạng thái x₀ = 4 cm, v₀ = 16 cm/s. Dữ kiện có phù hợp không?
Lời giải và cách phát hiện lỗi
Câu 1: A = √[12 + 4] = 4 cm. Cos φ = −√3/2, sin φ = 1/2 nên φ = 5π/6. Thế lại: 4 cos(5π/6) = −2√3; −12 sin(5π/6) = −6. Vật ở phía âm và còn đi theo chiều âm, tức đang ra xa cân bằng.
Câu 2: ω = 2π/π = 2 rad/s, A = √[18 + 18] = 6 cm. Cos φ = √2/2 và sin φ = −√2/2 nên φ = −π/4. Kết quả x = 6 cos(2t − π/4) cm. Vận tốc ban đầu là −12 sin(−π/4) = +6√2 cm/s, không được làm mất dấu dương ở bước kiểm tra.
Câu 3: A = 7 cm, φ = π. Gia tốc ban đầu a₀ = −2² × (−7) = +28 cm/s². Vật bắt đầu rời biên âm theo chiều dương ngay sau t = 0; tại đúng t = 0, vận tốc vẫn bằng không.
Câu 4: Không phù hợp. Với ω = 4, biên độ suy ra từ trạng thái phải là √[4² + (16/4)²] = 4√2 cm, không phải 5 cm. Nếu giữ A = 5 và x₀ = 4 thì tốc độ phải bằng 4√(25 − 16) = 12 cm/s. Thử công thức liên hệ trước khi tìm pha sẽ tránh một chuỗi tính toán không có nghiệm.
Chốt bài bằng hai phép thế, không bằng một góc vừa bấm
Khi đã tìm được phương trình, hãy kiểm tra li độ và vận tốc tại đúng thời điểm đề cho. Nếu li độ đúng mà vận tốc trái dấu, kiểm tra lại góc phần tư. Nếu cả độ lớn cũng sai, kiểm tra đơn vị, ω và cách tính A. Khi dùng máy tính với các biểu thức chứa π trong bài này, cần nhất quán đơn vị radian.
Bạn có thể xem tiếp bảng công thức dao động điều hòa để nối bài toán trạng thái ban đầu với gia tốc và năng lượng. Riêng dạng tìm pha, nguyên tắc cần giữ là: tìm biên độ bằng hệ thức bình phương, khôi phục chiều bằng dấu vận tốc, rồi thế lại cả hai điều kiện.