Cho một đồ thị li độ theo thời gian, bạn có thể viết phương trình dao động mà không cần nhớ hàng loạt dạng đề. Hãy đọc theo đúng thứ tự: biên độ A → chu kỳ T → li độ ban đầu x(0) → chiều chuyển động tại t = 0. Bước cuối giúp chọn đúng pha ban đầu: hai vật có thể xuất phát từ cùng một li độ nhưng chuyển động ngược chiều.
Cách đọc đồ thị dao động điều hòa trong 4 bước
Trước hết, đọc tên và đơn vị hai trục. Hướng dẫn dưới đây dùng đồ thị x(t): trục đứng là li độ x (cm hoặc m), trục ngang là thời gian t (s). Điểm x = 0 là vị trí cân bằng.
- Tìm biên độ A. Đọc li độ lớn nhất hoặc lấy trị tuyệt đối của li độ nhỏ nhất. Từ đỉnh +4 cm đến đáy −4 cm là 8 cm, nên A = 4 cm, không phải 8 cm.
- Tìm chu kỳ T. Lấy hiệu thời gian giữa hai đỉnh liên tiếp, hai đáy liên tiếp hoặc hai lần qua vị trí cân bằng liên tiếp theo cùng chiều. Đỉnh đến đáy kế tiếp chỉ là T/2. Khi đã biết T, tính ω = 2π/T (rad/s).
- Tìm các pha có thể có. Viết x = A cos(ωt + φ). Tại t = 0, suy ra cos φ = x(0)/A. Nếu x(0) không ở biên, thường có hai giá trị φ trong khoảng (−π, π] cho cùng một li độ.
- Chọn pha bằng chiều của đồ thị. Đường x(t) đi lên nghĩa là v(0) > 0, nên sin φ < 0; đường đi xuống nghĩa là v(0) < 0, nên sin φ > 0. Điều này đến từ v(0) = −Aω sin φ. Nếu vật bắt đầu ở biên dương thì φ = 0; ở biên âm thì φ = π, với quy ước pha trên.
Cách kiểm tra lại: Thế t = 0 vào phương trình vừa tìm để kiểm tra li độ. Sau đó kiểm tra dấu vận tốc. Nếu đúng li độ nhưng sai chiều, bạn đã chọn nhầm pha.
Ví dụ 1: Viết phương trình từ một đồ thị x(t)
Đồ thị dưới đây có đỉnh +4 cm, đáy −4 cm. Tại t = 0, vật ở x = 2 cm và đường cong đi xuống. Hai đáy liên tiếp xuất hiện ở t = 2/3 s và t = 8/3 s. Hãy tự tìm A, T và φ trước khi đọc lời giải.
- A = 4 cm; T = 8/3 − 2/3 = 2 s; ω = 2π/2 = π rad/s.
- cos φ = 2/4 = 1/2. Hai pha cần xét là π/3 và −π/3.
- Đồ thị đang đi xuống, v(0) < 0, nên sin φ > 0. Chọn φ = π/3 rad.
Kết quả: x = 4 cos(πt + π/3) (cm). Thử lại: v(0) = −2π√3 cm/s, đúng là đang chuyển động theo chiều âm. Lần đầu đi qua cân bằng, pha bằng π/2, nên πt + π/3 = π/2 và t = 1/6 s, khớp với hình.
Để tự kiểm tra bằng máy tính Casio online của ClassOn, chọn đơn vị góc RAD, rồi nhập 4 × cos(π × 2 ÷ 3 + π ÷ 3). Máy phải trả về −4. Nếu kết quả khác, kiểm tra đơn vị góc và dấu ngoặc trước.
Ví dụ 2: Vật ở li độ âm nhưng đang đi lên
Cho A = 6 cm, T = 0,8 s, x(0) = −3 cm. Tại t = 0 đồ thị đi lên. Khi đó ω = 5π/2 rad/s và cos φ = −1/2. Trong hai giá trị ±2π/3, chỉ φ = −2π/3 có sin φ < 0 và cho v(0) > 0.
Phương trình: x = 6 cos((5π/2)t − 2π/3) (cm). Lúc đầu x < 0 và v > 0, tức vật đang từ phía âm trở về cân bằng. Gia tốc cũng dương vì a = −ω²x.
Ví dụ 3: Tìm pha ban đầu khi đề không cho x(0)
Đồ thị có biên độ 8 cm và chu kỳ 2 s. Hình chỉ cho thấy tại t = 0,25 s, vật ở x = 4 cm và đang đi xuống; điểm t = 0 không xuất hiện. Hãy viết phương trình với mốc thời gian của đề. Sai lầm thường gặp là lấy ngay φ = π/3 vì 4/8 = cos(π/3). Giá trị đó là pha tại 0,25 s, chưa phải pha ban đầu.
- Tìm tần số góc: ω = 2π/T = π rad/s.
- Tìm pha tại điểm đã biết: đặt θ = ω × 0,25 + φ. Từ cos θ = 1/2 và v < 0, chọn θ = π/3 theo giá trị đại diện trong một chu kỳ.
- Lùi về mốc của đề: φ = θ − ω × 0,25 = π/3 − π/4 = π/12.
Phương trình: x = 8 cos(πt + π/12) (cm). Thế lại t = 0,25 s: pha là π/3, x = 4 cm và vận tốc âm. Với phương trình này, lần đầu vật qua cân bằng sau t = 0 xảy ra khi πt + π/12 = π/2, tức t = 5/12 s. Kết quả lớn hơn 0,25 s, hợp lý vì tại mốc đề cho, vật còn ở phía dương và đang tiến về cân bằng.
Nếu muốn đặt một trục thời gian mới τ = t − 0,25, bạn có thể viết x = 8 cos(πτ + π/3). Hai biểu thức cùng mô tả một chuyển động, nhưng chỉ phương trình theo t trả lời đúng mốc thời gian đề yêu cầu.
Cách đọc vận tốc và gia tốc từ đồ thị li độ
- Vận tốc v: nhìn độ dốc của tiếp tuyến. Đồ thị đi lên thì v dương; đi xuống thì v âm. Đường cong cắt trục ngang không có nghĩa là vật dừng: ở đó tốc độ đạt Aω.
- Gia tốc a: nhìn dấu của li độ theo a = −ω²x. Phía trên đường cân bằng có a âm; phía dưới có a dương. Tại biên, v = 0 nhưng độ lớn gia tốc đạt Aω².
- Nếu đề cho v(t) hoặc a(t): vẫn đọc T từ hai đỉnh liên tiếp, nhưng độ cao đỉnh không phải A. Với đồ thị v(t), lấy A = vmax/ω; với a(t), lấy A = amax/ω². Kiểm tra đơn vị để biết A ra cm hay m.
Muốn đối chiếu phương trình và các trường hợp đặc biệt, xem bảng công thức dao động điều hòa Vật lí 11.
So sánh ba đồ thị x(t), v(t), a(t) trong cùng một chu kỳ
Xét vật bắt đầu tại biên dương. Ta có x = A cos(ωt), v = −Aω sin(ωt) và a = −Aω² cos(ωt). Hình dưới dùng chung trục thời gian; mỗi đường được chia cho biên độ của chính nó để so sánh pha. Vì vậy, không dùng độ cao trên hình để so độ lớn của các đại lượng khác đơn vị.
| Mốc | Li độ x | Vận tốc v | Gia tốc a |
|---|---|---|---|
| 0 | +A | 0 | −Aω² |
| T/4 | 0 | −Aω | 0 |
| T/2 | −A | 0 | +Aω² |
| 3T/4 | 0 | +Aω | 0 |
Cách nhận diện khi đề xóa nhãn đường cong: x và a luôn cắt trục ngang cùng lúc và trái dấu ở mọi điểm khác 0. Đường v bằng 0 khi hai đường kia ở đỉnh hoặc đáy. Cách này nhận ra được đường v, nhưng nếu đề không cho tên trục, đơn vị hoặc vị trí ban đầu, chỉ nhìn quy luật ngược pha chưa đủ để phân biệt đường x với đường a.
Năm bài tự luyện có lời giải
- Hai đỉnh liên tiếp của x(t) ở 0,2 s và 1,0 s. Đỉnh ứng với 5 cm. Tìm A, T và ω.
- Vật có A = 8 cm. Tại t = 0, vật qua cân bằng theo chiều âm. Tìm pha ban đầu trong khoảng (−π, π].
- Đồ thị v(t) có giá trị cực đại 12π cm/s và chu kỳ 1 s. Tìm A. Khi x = −A, gia tốc mang dấu gì?
- Cho A = 6 cm, T = 2 s. Tại t = 0,25 s, vật ở x = −3 cm và đang đi theo chiều dương. Tìm pha ban đầu theo mốc thời gian của đề.
- Đồ thị x(t) cắt trục ngang theo chiều đi xuống tại t = 0,10 s và cắt lại lần kế tiếp theo chiều đi lên tại t = 0,40 s. Tìm T và cho biết vật ở đâu tại t = 0,25 s.
Đáp án và cách kiểm tra
- A = 5 cm; T = 0,8 s; ω = 5π/2 rad/s. Lấy hiệu giữa hai đỉnh, không lấy riêng hoành độ đỉnh thứ nhất.
- φ = π/2 rad. Vì cos φ = 0 và v(0) < 0 nên chọn pha có sin φ dương.
- A = 6 cm; a dương. T = 1 s cho ω = 2π rad/s, nên A = 12π/(2π) = 6 cm. Khi x = −A, gia tốc hướng về cân bằng theo chiều dương.
- φ = −11π/12 rad. Tại t = 0,25 s, cos θ = −1/2 và v > 0 nên θ = −2π/3. Với ω = π, trừ thêm π/4 để đưa pha về t = 0. Không lấy −2π/3 làm pha ban đầu.
- T = 0,60 s; vật ở biên âm tại t = 0,25 s. Hai lần qua cân bằng liên tiếp ngược chiều cách nhau T/2. Sau khi qua cân bằng theo chiều âm, vật mất T/4 = 0,15 s để tới biên âm.
Học tiếp: Sau khi làm xong năm câu, xem chuyên đề Dao động và Sóng để luyện con lắc và các dạng tổng hợp, hoặc vào kho đề thi ClassOn để chọn đề theo môn và lớp.
Tham khảo lý thuyết: OpenStax, University Physics Vol. 1, mục 15.1: Simple Harmonic Motion. Các đồ thị và bài tập minh họa được tạo riêng cho bài này.