Khi đề Vật lý 11 hỏi đếm số điểm cực đại, cực tiểu trong giao thoa sóng trên đoạn nối hai nguồn, lỗi dễ mắc nhất là tính luôn chính hai nguồn. Chẳng hạn, nếu hai nguồn cùng pha cách nhau 12 cm và bước sóng bằng 3 cm, giữa hai nguồn có 7 cực đại và 8 cực tiểu, không phải 9 cực đại. Hai giá trị bậc ở mép rơi đúng vào vị trí đặt nguồn nên phải bỏ. Cách đáng tin nhất là tính hiệu đường đi ở hai đầu, xác định đầu mút có được tính không, rồi liệt kê những giá trị nguyên thỏa điều kiện.
Bài này chỉ xét hai nguồn cùng pha, cùng tần số, mô hình truyền sóng đơn giản và các điểm trên đoạn nối hai nguồn. Em sẽ luyện ba kiểu đề thường gặp: khoảng cách giữa nguồn chia hết cho bước sóng, hai đầu nằm đúng ở cực tiểu, và đề chỉ hỏi một đoạn con. Cuối bài có cách tự kiểm vị trí bằng tọa độ, để không cần dựa vào một công thức đếm rời rạc.
1. Tại sao hiệu đường đi thay đổi gấp đôi độ dịch chuyển?
Gọi hai nguồn là A và B, đặt A ở gốc và lấy chiều từ A sang B làm chiều dương. Gọi L là độ dài AB, x là khoảng cách từ A đến điểm M thuộc đoạn này. Khi đó MA bằng x, còn MB bằng L − x. Nếu quy ước hiệu đường đi là Δd = MB − MA, ta có Δd = L − 2x. Đổi thứ tự hai khoảng cách chỉ đổi dấu của hiệu; điểm vật lý không thay đổi, miễn là em giữ cùng quy ước trong cả bài.
Có thể hiểu hệ số hai mà không cần nhớ công thức: khi M tiến thêm 1 cm về B, nó vừa xa A thêm 1 cm, vừa gần B thêm 1 cm. Do đó MB − MA giảm 2 cm. Tại trung điểm, hai khoảng cách bằng nhau và hiệu bằng không. Càng về phía A thì hiệu càng dương, còn càng về phía B thì hiệu càng âm. Dấu ở đây chỉ cho biết sóng nào có đường truyền dài hơn, không cho biết điểm đó là cực đại hay cực tiểu.
Với hai nguồn cùng pha, cực đại xuất hiện khi Δd = kλ, còn cực tiểu xuất hiện khi Δd = (k + ½)λ, với k là số nguyên và λ là bước sóng. Nếu hai sóng tới có cùng biên độ, cực tiểu lý tưởng ứng với triệt tiêu hoàn toàn. Trọng tâm trong các bài dưới đây là vị trí và số điểm theo mô hình đề bài, không phải dự đoán biên độ đo được của một thí nghiệm thực.
2. Bốn bước đếm không nhầm đầu mút
- Đưa độ dài về cùng đơn vị. Nếu đề cho tốc độ truyền sóng v và tần số f, tính λ = v/f trước. Dùng v theo cm/s thì λ ra cm; dùng m/s thì λ ra m. Khi vừa thấy AB theo centimet và tốc độ theo mét trên giây, hãy tạm dừng trước khi chia hai đại lượng.
- Đánh dấu các đầu mút được phép. “Giữa hai nguồn, không tính hai nguồn” nghĩa là 0 < x < L, suy ra −L < Δd < L. Nếu đề cho đoạn con và nói tính cả hai đầu, dùng dấu không nghiêm tại đúng hai đầu đoạn con. Nếu chỉ tính một đầu, giữ một dấu nghiêm và một dấu không nghiêm.
- Thay điều kiện đúng loại điểm. Với cực đại, thử các bội nguyên của λ. Với cực tiểu, thử các bội nửa lẻ như −1,5λ, −0,5λ, 0,5λ và 1,5λ. Có thể đếm theo k; cũng có thể đếm trực tiếp theo Δd. Hai cách tương đương vì λ dương.
- Liệt kê từ giá trị nhỏ nhất đến lớn nhất. Với đoạn nối hai nguồn, mỗi hiệu phù hợp tương ứng đúng một điểm do Δd giảm đều theo x. Không nhân đôi kết quả nếu em đã liệt kê cả số âm lẫn số dương. Khi nghi ngờ, đổi từng hiệu sang x bằng công thức x = (L − Δd)/2.
Không có lý do phải làm tròn thương L/λ trước. Thương này chỉ dựng biên cho k, không phải số bậc. Ví dụ k < 4 khác hẳn k ≤ 4; còn k < 4,2 vẫn nhận k = 4. Giữ nguyên phân số hoặc số thập phân đúng cho tới khi lọc số nguyên. Với một đề chỉ hỏi số điểm, viết ra khoảng và tập giá trị là đủ để người chấm thấy rõ em xử lý đầu mút như thế nào.
3. Ba ví dụ có lời giải từng bước
Ví dụ 1: Hai nguồn cách nhau đúng bốn bước sóng
Hai nguồn cùng pha cách nhau 12 cm, bước sóng 3 cm. Đề hỏi điểm nằm giữa hai nguồn. Vì −12 < Δd < 12, với cực đại ta có −4 < k < 4. Bảy số nguyên phù hợp là −3, −2, −1, 0, 1, 2, 3. Chẳng hạn, bậc k = 3 ở x = (12 − 9)/2 = 1,5 cm tính từ A. Bậc k = −3 ở x = 10,5 cm. Bậc 4 rơi vào A còn bậc −4 rơi vào B, nên cả hai đều bị loại.
Với cực tiểu, các giá trị của Δd/λ nằm trong khoảng (−4; 4) và là số nửa nguyên: −3,5; −2,5; −1,5; −0,5; 0,5; 1,5; 2,5; 3,5. Vậy có 8 cực tiểu. Lấy 3,5λ = 10,5 cm làm phép kiểm, điểm có hiệu này ở x = 0,75 cm. Điểm còn lại đối xứng nằm ở x = 11,25 cm. Không có điểm cực tiểu đúng tại trung điểm, vì hiệu đường đi ở đó là không.
Ví dụ 2: Một cực tiểu đúng biên không được tính
AB = 14 cm, tốc độ truyền sóng 40 cm/s, tần số 10 Hz. Suy ra λ = 4 cm. Giữa A và B, Δd/λ thuộc khoảng (−3,5; 3,5). Các số nguyên từ −3 đến 3 cho 7 cực đại. Các số nửa nguyên chỉ được lấy từ −2,5 đến 2,5, cho 6 cực tiểu. Mặc dù ±3,5 đúng dạng nửa nguyên, chúng là hai biên không được lấy. Đây là trường hợp việc đếm cực tiểu dễ sai hơn đếm cực đại.
Nếu bất đẳng thức bị viết nhầm thành −3,5 ≤ Δd/λ ≤ 3,5, số cực tiểu sẽ tăng thêm hai, nhưng hai ứng viên có x = 0 và x = 14 cm. Phép đổi ngược về tọa độ giúp phát hiện lỗi trước khi ghi đáp án. Kết quả 7 và 6 không mâu thuẫn với ví dụ trước: vị trí tương đối giữa nguồn và lưới điểm giao thoa đã khác.
Ví dụ 3: Chỉ đếm trên đoạn con PQ
Với AB = 18 cm và λ = 4 cm, hai điểm P, Q nằm trên AB với AP = 3 cm, AQ = 11 cm. Đếm trên đoạn PQ, kể cả P và Q. Tại P, Δd = 18 − 2 × 3 = 12 cm. Tại Q, Δd = 18 − 2 × 11 = −4 cm. Vì hiệu giảm đều theo x, miền cần xét là [−4; 12]. Đừng ghi [12; −4] chỉ vì P đứng trước Q trên trục.
Bội nguyên của 4 nằm trong miền này là −4, 0, 4, 8 và 12 cm, nên có 5 cực đại. Hai đầu P và Q đều là cực đại và được tính. Bội nửa lẻ gặp trên đoạn là −2, 2, 6, 10 cm, có 4 cực tiểu. Nếu đề đổi thành “nằm giữa P và Q”, số cực đại còn 3, còn số cực tiểu vẫn là 4. Như vậy, sự khác biệt có thể chỉ ảnh hưởng tới một loại điểm, không nhất thiết làm cả hai đáp án thay đổi.
4. Mẹo kiểm nhanh khoảng cách và tính đối xứng
Hai cực đại liên tiếp trên AB có hiệu đường đi chênh nhau λ. Vì Δd = L − 2x, khoảng cách giữa chúng chỉ bằng λ/2. Hai cực tiểu liên tiếp cũng cách nhau λ/2. Nhưng nếu xét một cực đại và cực tiểu kề nó, hai giá trị hiệu chỉ chênh λ/2, nên khoảng cách trên AB là λ/4. Khi λ = 8 cm, các khoảng cách tương ứng là 4 cm và 2 cm. Những kết quả này chỉ áp dụng dọc theo đường nối hai nguồn trong miền giữa chúng.
Trên phần giữa hai nguồn đối xứng, nếu M có hiệu Δd, điểm đối xứng của M qua trung điểm có hiệu −Δd. Hai giá trị đối nhau cùng thuộc nhóm cực đại hoặc cùng thuộc nhóm cực tiểu. Ngoài các cặp đó, trung điểm luôn là một cực đại với hai nguồn cùng pha. Vì vậy trên toàn khoảng giữa hai nguồn, số cực đại phải lẻ và số cực tiểu phải chẵn. Đây là phép kiểm nhanh, không phải công thức đếm: nếu bài chỉ hỏi một đoạn con lệch về một phía, tính chẵn lẻ có thể khác.
Đừng áp dụng máy móc cách “tính hai đầu rồi đếm” cho một đoạn nằm ngoài đường nối hai nguồn. Trên đoạn bất kỳ trong mặt phẳng, hiệu khoảng cách không nhất thiết giảm đều và cùng một giá trị có thể xuất hiện ở nhiều điểm. Bài này dùng được phép đếm một giá trị cho một điểm vì đã chứng minh Δd là hàm bậc nhất theo x trên AB.
5. Bài tập tự luyện có đáp án
- Bài 1. AB = 21 cm, λ = 5 cm. Tìm số cực đại và cực tiểu nằm giữa hai nguồn. Để tự kiểm, tìm khoảng cách từ nguồn A đến cực đại gần A nhất.
- Bài 2. Hai nguồn cách nhau 15 cm, bước sóng 6 cm. Tìm số cực đại và cực tiểu giữa hai nguồn. Giải thích vì sao các giá trị hiệu ±15 cm không được dùng dù phù hợp một trong hai điều kiện giao thoa.
- Bài 3. AB = 16 cm, λ = 4 cm. Trên đoạn từ x = 2 cm đến x = 9 cm, tính cả hai đầu, có bao nhiêu cực đại và cực tiểu? Nếu chỉ bỏ đầu x = 9 cm thì kết quả đổi như thế nào?
- Bài 4. AB = 24 cm, tốc độ truyền sóng 0,6 m/s, tần số 15 Hz. Hai nguồn cùng pha. Hãy tính bước sóng theo centimet, sau đó tìm vị trí hai cực tiểu gần trung điểm nhất. Cần nói rõ khoảng cách tính từ A hay tính từ trung điểm.
Đáp án và cách kiểm
Bài 1: Δd/λ thuộc (−4,2; 4,2). Cực đại nhận −4 tới 4, gồm 9 điểm. Cực tiểu nhận ±0,5; ±1,5; ±2,5; ±3,5, gồm 8 điểm. Cực đại gần A có hiệu dương lớn nhất là 20 cm, cho x = (21 − 20)/2 = 0,5 cm. Thấy kết quả rất gần A không có nghĩa là nó trùng A: x vẫn dương.
Bài 2: Thương L/λ là 2,5. Cực đại gồm 5 điểm ứng với k = −2, −1, 0, 1, 2. Cực tiểu có bốn điểm ứng với −1,5; −0,5; 0,5; 1,5. Hai hiệu ±15 cm có thương ±2,5 nhưng là vị trí hai nguồn; đề chỉ hỏi các điểm nằm giữa nên không được lấy.
Bài 3: Biên hiệu tại x = 2 cm là 12 cm, còn tại x = 9 cm là −2 cm. Trong [−2; 12], các bội nguyên là 0, 4, 8, 12 cm, nên có 4 cực đại. Các hiệu nửa lẻ là −2, 2, 6, 10 cm, nên có 4 cực tiểu. Bỏ x = 9 cm là bỏ đúng hiệu −2 cm, chỉ làm số cực tiểu giảm còn 3.
Bài 4: 0,6 m/s = 60 cm/s; λ = 60/15 = 4 cm. Hai cực tiểu gần trung điểm ứng với Δd = ±2 cm. Tọa độ tính từ A lần lượt là 11 cm và 13 cm. Vì trung điểm ở 12 cm, mỗi điểm cách trung điểm 1 cm, đúng bằng λ/4. Có thể xác minh bằng cách lấy MB trừ MA cho từng điểm.
Để luyện tiếp, xem chuyên đề dao động và sóng trên ClassOn để ôn điều kiện giao thoa và mối liên hệ giữa bước sóng, tần số và tốc độ. Khi thử các bài mới, hãy khoanh ngay từ “giữa”, “đoạn” hoặc “không kể hai nguồn” trước khi nhập số vào máy tính trực tuyến ClassOn. Máy kiểm được phép chia; quyết định có lấy biên hay không vẫn do đề bài.
Tham khảo về nguyên lý chồng chất và giao thoa: OpenStax, University Physics Volume 1, mục 16.5. Các ví dụ, bài luyện và hình minh họa trong bài được soạn riêng.