Hướng dẫn giải đề · Vật lý · Lớp 10 · Ôn tập tổng hợp

Đồ thị vận tốc – thời gian lớp 10: tính quãng đường khi vật đổi chiều

Hướng dẫn chia diện tích đồ thị v–t khi vật đổi chiều, với 5 bài giải mẫu và 3 bài tự luyện giúp tránh nhầm quãng đường, độ dịch chuyển và vị trí.

Đồ thị vận tốc thời gian của xe mô hình đổi chiều, diện tích dương 36 mét và diện tích âm có độ lớn 16 mét

Đọc đồ thị vận tốc – thời gian không khó nếu vật luôn đi về một phía. Khó khăn thường xuất hiện khi đường biểu diễn cắt trục thời gian: phần diện tích phía dưới trục có được cộng vào quãng đường không, gia tốc âm có luôn là chậm dần không, và vật dừng lại có đồng nghĩa với quay về điểm xuất phát không? Bài hướng dẫn này tập trung giải quyết đúng những câu hỏi đó bằng hình học và các bài tập tự biên soạn.

Nội dung phù hợp để ôn phần động học trong học kì 1 Vật lí 10. Bạn chỉ cần biết tính diện tích tam giác, hình chữ nhật, hình thang và giải phương trình bậc nhất. Không cần dùng tích phân. Các chuyển động dưới đây đều là chuyển động trên một đường thẳng, vận tốc biến thiên tuyến tính trong từng khoảng thời gian được nêu.

1. Trước khi tính: đọc đúng hai trục và dấu của vận tốc

Trục ngang biểu diễn thời gian t, thường tính bằng giây. Trục đứng biểu diễn vận tốc v, thường tính bằng mét trên giây. Một điểm có tọa độ (3; 6) nghĩa là tại thời điểm 3 s, vật có vận tốc 6 m/s. Điểm ấy không nói vật đã đi được 6 m hay đang cách gốc tọa độ 6 m.

Trên một trục chuyển động đã chọn, vận tốc dương cho biết vật đi theo chiều dương; vận tốc âm cho biết vật đi theo chiều âm. Tốc độ là độ lớn của vận tốc nên luôn không âm. Chẳng hạn, v = −4 m/s tương ứng tốc độ 4 m/s, chứ không phải “chuyển động chậm hơn” một vật có vận tốc 2 m/s.

Đường biểu diễn đi xuống cho biết vận tốc đang giảm về mặt đại số. Nếu đường ấy ở phía trên trục thời gian, tốc độ giảm. Nhưng nếu đường ấy đã xuống dưới trục thời gian và tiếp tục đi xa trục, tốc độ lại tăng. Vì vậy, không nên học mẹo “dốc xuống là chậm dần” mà quên kiểm tra dấu vận tốc.

2. Ba đại lượng đọc từ một đồ thị

Gia tốc là độ dốc, không phải độ cao của đường biểu diễn

Trên mỗi đoạn thẳng, gia tốc không đổi và được tính bằng a = (v₂ − v₁)/(t₂ − t₁). Ví dụ, vận tốc giảm từ 6 m/s xuống −4 m/s trong 5 s thì gia tốc bằng −2 m/s². Dấu âm cho biết gia tốc hướng theo chiều âm đã chọn. Khi v dương, vật chậm dần; sau khi v trở thành âm, vật nhanh dần theo chiều âm.

Đoạn đồ thị nằm ngang có gia tốc bằng không. Nếu đoạn đó nằm ở v = 5 m/s, vật vẫn đang chuyển động đều. Chỉ khi đoạn nằm trên trục thời gian, nghĩa là v = 0 trong cả khoảng, vật mới đứng yên trong khoảng ấy. Tại góc nối hai đoạn thẳng có độ dốc khác nhau, không áp dụng một gia tốc chung cho cả hai đoạn.

Độ dịch chuyển là diện tích có dấu

Gọi A+ là tổng diện tích hình học giữa đồ thị và trục thời gian ở phía trên trục; A− là tổng diện tích hình học ở phía dưới. Hai đại lượng A này đều được lấy không âm. Độ dịch chuyển trên trục đã chọn là Δx = A+ − A−. Đơn vị diện tích ở đây là (m/s) × s = m, không phải mét vuông.

Quãng đường là tổng diện tích hình học

Với cùng cách kí hiệu, quãng đường s = A+ + A−. Nếu đồ thị có cả phần dương và phần âm, hãy chia nó thành các miền trước khi cộng. Giá trị tuyệt đối của tổng diện tích có dấu thường không bằng tổng diện tích hình học: vật có thể đi rất xa rồi quay về vị trí cũ, khi đó độ dịch chuyển bằng không nhưng quãng đường vẫn lớn hơn không.

Nguyên tắc độ dốc và diện tích của đồ thị được trình bày trong bài học đồ thị vận tốc – thời gian của OpenStax. Các tình huống, số liệu và lời giải dưới đây được xây dựng riêng để luyện cách xử lí đổi chiều.

3. Quy trình năm bước cho bài kiểm tra

  1. Kiểm tra đơn vị. Đổi km/h sang m/s bằng cách chia cho 3,6 nếu thời gian dùng giây. Ghi rõ chiều dương.
  2. Chia khoảng. Đánh dấu mọi góc gãy của đồ thị và mọi thời điểm v = 0. Nếu một đoạn cắt trục, tìm chính xác giao điểm.
  3. Tính từng diện tích. Dùng công thức hình chữ nhật, tam giác hoặc hình thang; ghi dấu riêng cho độ dịch chuyển.
  4. Cộng theo câu hỏi. Hỏi quãng đường thì cộng các diện tích hình học; hỏi độ dịch chuyển thì cộng có dấu.
  5. Kiểm tra kết quả. Luôn có s ≥ |Δx|. Nếu không thỏa mãn, bạn đã sai dấu, bỏ sót khoảng hoặc dùng nhầm đơn vị.

Đối với đoạn thẳng không cắt trục, độ dịch chuyển có thể tính bằng Δx = (v₁ + v₂)Δt/2. Công thức này vẫn cho độ dịch chuyển đúng khi đoạn cắt trục, nhưng không trực tiếp cho quãng đường trong trường hợp đó. Đây là một khác biệt quan trọng khi làm bài nhanh bằng máy tính.

4. Bài giải mẫu 1: xe đẩy tăng tốc rồi chạy đều

Đề bài. Một xe đẩy chạy thẳng trong phòng thí nghiệm. Đồ thị nối các điểm (0 s; 0 m/s), (4 s; 6 m/s), (9 s; 6 m/s), (12 s; 0 m/s) bằng các đoạn thẳng. Tính gia tốc ở từng giai đoạn, tổng quãng đường và tốc độ trung bình trong 12 s.

Lời giải. Trong 4 s đầu, a₁ = (6 − 0)/4 = 1,5 m/s². Từ giây thứ 4 đến giây thứ 9, vận tốc không đổi nên a₂ = 0. Trong 3 s cuối, a₃ = (0 − 6)/3 = −2 m/s². Vì vận tốc chưa bao giờ âm, xe không đổi chiều trong khoảng xét.

Ba diện tích lần lượt là tam giác 4 × 6/2 = 12 m, hình chữ nhật 5 × 6 = 30 m và tam giác 3 × 6/2 = 9 m. Do đó s = 12 + 30 + 9 = 51 m. Độ dịch chuyển cũng bằng 51 m theo chiều dương. Tốc độ trung bình bằng 51/12 = 4,25 m/s.

Không lấy trung bình cộng của 0, 6, 6 và 0 để tìm tốc độ trung bình. Các điểm đó chỉ là những mốc trên đồ thị, không phải bốn giai đoạn có cùng thời lượng và cùng tốc độ. Mẫu số đúng phải là tổng thời gian quan sát.

5. Bài giải mẫu 2: đồ thị cắt trục, vật thực sự đổi chiều

Đề bài. Một xe mô hình có vận tốc v = 12 − 2t, với v tính bằng m/s và t tính bằng s, trong khoảng từ 0 đến 10 s. Xe xuất phát tại x₀ = 5 m. Tìm lúc đổi chiều, quãng đường, độ dịch chuyển và vị trí của xe ở cuối khoảng.

Bước 1: tìm giao điểm với trục thời gian. Giải 12 − 2t = 0 được t = 6 s. Trước 6 s, v dương; sau 6 s, v âm. Như vậy xe đổi chiều tại giây thứ 6. Tại t = 10 s, v = −8 m/s, dùng làm chiều cao của tam giác phía dưới trục.

Bước 2: tính hai diện tích. Phần dương có diện tích A+ = 6 × 12/2 = 36 m. Phần âm có độ lớn A− = 4 × 8/2 = 16 m. Vậy độ dịch chuyển Δx = 36 − 16 = 20 m; quãng đường s = 36 + 16 = 52 m.

Bước 3: tính vị trí. Vị trí cuối x = x₀ + Δx = 5 + 20 = 25 m. Xe không nằm tại tọa độ 52 m vì 52 m là tổng hành trình đã đi, không phải vị trí. Tại lúc đổi chiều, xe ở x = 5 + 36 = 41 m, rồi lùi 16 m về vị trí 25 m.

Có thể kiểm tra độ dịch chuyển bằng công thức 12 × 10 + (−2) × 10²/2 = 20 m. Tuy nhiên, nếu dùng biểu thức này làm đáp án quãng đường, bạn sẽ thiếu 32 m: đoạn lùi đã bị trừ thay vì được cộng.

Xe mô hình đi từ vị trí 5 mét đến 41 mét rồi quay lại 25 mét, tổng hành trình 52 mét và độ dịch chuyển 20 mét
Vị trí, độ dịch chuyển và quãng đường là ba thông tin khác nhau của cùng một chuyển động.

6. Bài giải mẫu 3: có cả khoảng đứng yên và chuyển động ngược chiều

Đề bài. Một robot chạy trên đường ray thẳng theo bảng sau. Trong mỗi khoảng giữa hai mốc liên tiếp, vận tốc biến thiên tuyến tính. Tính quãng đường, độ dịch chuyển, tốc độ trung bình và vận tốc trung bình từ 0 đến 12 s.

Các mốc vận tốc của robot
t (s) 0 3 5 7 10 12
v (m/s) 4 4 0 0 −3 −3

Lời giải. Từ 0 đến 3 s, robot đi được 4 × 3 = 12 m. Từ 3 đến 5 s, nó đi thêm 2 × 4/2 = 4 m. Từ 5 đến 7 s, robot đứng yên, diện tích bằng không. Từ 7 đến 10 s, nó đi ngược chiều, diện tích hình học bằng 3 × 3/2 = 4,5 m. Trong 2 s cuối, phần diện tích âm có độ lớn 2 × 3 = 6 m.

Tổng phần dương là 16 m; tổng độ lớn phần âm là 10,5 m. Suy ra s = 26,5 m, còn Δx = 5,5 m. Tốc độ trung bình là 26,5/12 ≈ 2,21 m/s. Vận tốc trung bình trên trục đã chọn là 5,5/12 ≈ 0,458 m/s.

Hai giây đứng yên vẫn được tính trong tổng thời gian 12 s. Nếu đề hỏi trung bình của cả quá trình, không được loại thời gian nghỉ. Kết quả vận tốc trung bình dương cũng không có nghĩa robot luôn đi theo chiều dương; nó chỉ cho biết vị trí cuối lệch về phía dương so với vị trí đầu.

7. Bài giải mẫu 4: dừng lại không đồng nghĩa với quay về

Đề bài. Một vật có v = 8 − 2t trong khoảng 0 đến 8 s, xuất phát tại gốc tọa độ. Hãy xác định lúc vật dừng tức thời, lúc vật trở lại gốc và quãng đường đến lúc trở lại gốc.

Lời giải. Vật dừng tức thời khi 8 − 2t = 0, tức t = 4 s. Khi đó, diện tích dương là 4 × 8/2 = 16 m, nên vật đang ở x = 16 m, chưa trở về gốc. Sau thời điểm này vật chuyển động theo chiều âm.

Tại t = 8 s, vận tốc là −8 m/s. Tam giác phía dưới trục từ 4 đến 8 s có diện tích 4 × 8/2 = 16 m, đúng bằng phần dương. Tổng diện tích có dấu bằng không nên vật trở về gốc tại 8 s. Tổng quãng đường bằng 32 m.

Cũng có thể viết Δx = 8t − t² và giải Δx = 0, được t = 0 hoặc t = 8 s. Nghiệm t = 0 là thời điểm xuất phát, không phải thời điểm trở lại sau khi đã đi. Khi trình bày, cần nêu rõ vì sao chọn nghiệm 8 s.

8. Bài giải mẫu 5: biết quãng đường để tìm thời gian

Đề bài. Một băng chuyền có thể chạy hai chiều. Trong mô hình bài tập, vận tốc của một kiện hàng trên đường thẳng là v = 6 − 3t từ t = 0 đến thời điểm T, với 2 < T ≤ 4 s. Biết tổng quãng đường kiện hàng đã đi là 12 m. Tìm T và độ dịch chuyển.

Lời giải. Vận tốc bằng không tại t = 2 s. Phần diện tích dương là 2 × 6/2 = 6 m. Vì tổng quãng đường bằng 12 m, phần chuyển động ngược chiều cũng phải có quãng đường 6 m.

Đặt u = T − 2, với u > 0. Tam giác phía dưới trục có đáy u và chiều cao 3u, nên diện tích bằng 3u²/2. Giải 3u²/2 = 6 được u² = 4. Do u dương, u = 2 s và T = 4 s. Độ dịch chuyển bằng 6 − 6 = 0 m.

Điều kiện T > 2 s trong đề rất quan trọng: nó bảo đảm kiện hàng đã qua lúc đổi chiều. Nếu bỏ điều kiện này, người giải phải xét riêng giai đoạn trước và sau khi vận tốc bằng không thay vì lập ngay một tam giác âm.

9. Ba bài tự luyện có đáp án giải thích

Bài A: đường nằm dưới trục nhưng đi lên

Một vật có vận tốc tăng tuyến tính từ −6 m/s tại t = 0 lên −2 m/s tại t = 4 s. Vật nhanh dần hay chậm dần? Tính gia tốc và quãng đường.

Đáp án: a = [−2 − (−6)]/4 = 1 m/s². Tốc độ giảm từ 6 xuống 2 m/s nên vật chậm dần. Độ dịch chuyển là (−6 − 2) × 4/2 = −16 m. Vì vật chưa đổi chiều, quãng đường bằng 16 m. Gia tốc dương ở đây không làm vật nhanh dần.

Bài B: chỉ xét một cửa sổ thời gian

Vật chuyển động theo v = 10 − 2t. Hãy tính quãng đường và độ dịch chuyển riêng trong khoảng từ t = 3 s đến t = 7 s, không tính từ lúc xuất phát.

Đáp án: v(3) = 4 m/s, v(7) = −4 m/s, đổi chiều tại 5 s. Mỗi tam giác có diện tích 2 × 4/2 = 4 m. Vì thế s = 8 m và Δx = 0. Dùng nguyên diện tích từ 0 đến 7 s sẽ trả lời một câu hỏi khác với đề bài.

Bài C: đổi đơn vị trước khi lấy diện tích

Một xe chuyển động thẳng theo chiều dương, giảm vận tốc đều từ 36 km/h xuống 0 trong 5 s. Tính quãng đường trong thời gian này và gia tốc. Chỉ xét mô hình chuyển động, không dùng kết quả để suy ra khoảng cách an toàn ngoài thực tế.

Đáp án: 36 km/h = 10 m/s. Quãng đường bằng 5 × 10/2 = 25 m; gia tốc bằng (0 − 10)/5 = −2 m/s². Nếu lấy 36 × 5/2 rồi ghi đơn vị mét, kết quả sẽ sai vì đã trộn giờ với giây.

10. Những câu hỏi dễ mất điểm

Đồ thị chạm trục thời gian có chắc là đổi chiều không?

Không. Cần kiểm tra dấu vận tốc ở hai phía của thời điểm đó. Nếu vận tốc dương trước và vẫn dương sau, vật chỉ dừng tức thời rồi đi tiếp cùng chiều. Nếu vận tốc bằng không trong một khoảng, vật đứng yên trong khoảng ấy; muốn biết có đổi chiều hay không phải so sánh chuyển động trước và sau khoảng nghỉ.

Hai đồ thị vận tốc cắt nhau có nghĩa hai vật gặp nhau?

Không. Giao điểm chỉ cho biết hai vật có cùng vận tốc tại cùng thời điểm. Muốn kết luận gặp nhau phải xét vị trí ban đầu và độ dịch chuyển của từng vật. Hai người đi cạnh nhau với cùng tốc độ vẫn có thể cách nhau hàng chục mét nếu xuất phát ở những vị trí khác nhau.

Có thể dùng một hình thang cho cả đoạn đổi chiều không?

Có thể dùng trung bình đại số của hai vận tốc đầu cuối để tính độ dịch chuyển nếu vận tốc biến thiên tuyến tính. Nhưng để tính quãng đường, hãy chia tại v = 0. Phương pháp chia miền giúp bạn nhìn thấy rõ phần đi và phần quay lại, đồng thời giảm nguy cơ nhầm dấu khi dùng máy tính.

11. Tự kiểm tra trước khi nộp bài

Hãy nhìn lại ba dòng cuối của lời giải: bạn đã ghi đúng đơn vị mét cho quãng đường và độ dịch chuyển chưa, đã giữ dấu âm nếu độ dịch chuyển theo chiều âm chưa, và tổng thời gian có bao gồm lúc đứng yên không? Sau đó so sánh quãng đường với độ lớn độ dịch chuyển. Nếu vật đổi chiều và đi được một đoạn khác không ở cả hai phía, quãng đường phải lớn hơn độ lớn độ dịch chuyển.

Khi đã làm đúng các bài trên, bạn có thể chuyển sang đề ôn học kì 1 Vật lí 10 trên ClassOn để luyện trong bài kiểm tra tổng hợp. Nếu cần kiểm tra phép chia hoặc nghiệm phương trình, dùng máy tính khoa học online, nhưng hãy tự chia các miền diện tích trước: máy tính không thể thay bạn xác định đề đang hỏi quãng đường hay độ dịch chuyển.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗