Đồ thị nhiệt độ theo thời gian không chỉ cho biết một vật đang nóng lên hay nguội đi. Khi đề bài cho công suất truyền nhiệt, khối lượng và một đoạn nằm ngang, bạn còn có thể tìm nhiệt nóng chảy riêng hoặc lượng chất đã chuyển thể. Điều quan trọng là phân biệt nhiệt độ, nhiệt lượng và thời gian. Một phút trên trục ngang không phải một kilojoule; đoạn ngang cũng không có nghĩa vật ngừng nhận năng lượng.

Bài này tập trung vào dạng đọc số liệu và tính toán từ đường gia nhiệt ở Vật lí 12. Các bộ số được thiết kế để có thể kiểm tra bằng tay. Giả thiết chung là chất tinh khiết, áp suất không đổi, nhiệt độ trong mẫu đủ đồng đều, bỏ qua sự bay hơi trước khi sôi và biết rõ công suất có ích. Nếu đề nêu điều kiện khác, phải sửa mô hình trước khi thay số.
1. Đọc đúng hai trục trước khi chọn công thức
Hãy ghi tên đại lượng của từng trục. Trục đứng có thể là nhiệt độ Celsius, còn trục ngang là thời gian giây hoặc phút. Đồ thị nhiệt độ theo nhiệt lượng cũng có hình tương tự nhưng cách lấy năng lượng hoàn toàn khác: trên trục nhiệt lượng, chỉ cần lấy hiệu hai giá trị; trên trục thời gian, cần nhân thời gian với công suất có ích.
Trên một đoạn tăng nhiệt độ trong cùng một thể, nhiệt nhận được được tính bằng Q = mcΔT nếu nhiệt dung riêng được coi không đổi. Trong giai đoạn nóng chảy ở nhiệt độ nóng chảy, dùng Q = mλ cho toàn bộ mẫu. Đối với một phần mẫu, phải thay m bằng khối lượng thực sự đã nóng chảy. Các công thức này mô tả hai quá trình khác nhau, không thể thay thế cho nhau chỉ vì cùng có chữ Q.
Khi đường nằm ngang, hãy đọc cả điểm bắt đầu và kết thúc. Nếu mẫu bắt đầu nóng chảy lúc phút thứ 3 và kết thúc lúc phút thứ 8 thì thời gian nóng chảy là 5 phút, không phải 8 phút. Chính phép trừ nhỏ này thường quyết định cả bài giải. Ghi một dòng “Δt = t cuối − t đầu” trước khi đổi sang giây sẽ giúp bạn tránh lấy nhầm tổng thời gian đun.
2. Công suất nào được dùng trong phép tính?
Nếu một bộ gia nhiệt truyền trực tiếp công suất không đổi P vào mẫu và mọi năng lượng đó được mẫu hấp thụ, Q = PΔt. Nếu P là công suất điện đầu vào và hiệu suất truyền nhiệt vào mẫu là η thì Q = ηPΔt. Hiệu suất 80% phải được nhập là 0,80. Đơn vị watt là joule mỗi giây, nên thời gian trong phép nhân phải tính bằng giây.
Ví dụ, nguồn điện có công suất 250 W hoạt động 4 phút cung cấp 60 000 J điện năng. Nếu chỉ 70% đến mẫu thì mẫu nhận 42 000 J. Dùng thẳng 60 000 J sẽ làm kết quả nhiệt nóng chảy riêng cao hơn thực tế theo mô hình. Ngược lại, nếu đề đã nói “công suất có ích 250 W”, nhân thêm hiệu suất một lần nữa cũng sai.
Trong thí nghiệm thật, một phần năng lượng làm nóng bình chứa và thất thoát ra ngoài. Đường gia nhiệt có thể không thẳng hoàn toàn, giai đoạn chuyển thể có thể không nằm ngang lý tưởng. Bài tập phổ thông thường nêu giả thiết để bỏ qua các yếu tố ấy. Không nên lấy một đồ thị gần ngang rồi kết luận ngay mẫu không nhận nhiệt hoặc thiết bị bị hỏng.
3. Ví dụ 1: tìm nhiệt nóng chảy riêng từ đoạn ngang
Một mẫu chất rắn tinh khiết khối lượng 0,20 kg được gia nhiệt với công suất có ích không đổi 120 W. Trên đồ thị, nhiệt độ tăng đến điểm nóng chảy ở t = 2 phút, giữ nguyên đến t = 7 phút, rồi tăng tiếp. Hãy tìm nhiệt nóng chảy riêng của mẫu, giả sử toàn bộ mẫu chuyển từ rắn sang lỏng trong đoạn ngang.
Trước hết xác định khoảng chuyển thể: Δt = 7 − 2 = 5 phút = 300 s. Nhiệt lượng của riêng giai đoạn này là Q = 120 × 300 = 36 000 J. Vì toàn bộ 0,20 kg đã nóng chảy, λ = Q/m = 36 000/0,20 = 180 000 J/kg. Có thể viết 1,8 × 10⁵ J/kg hoặc 180 kJ/kg, nhưng phải giữ đơn vị nhất quán.
Kiểm tra ngược bằng cách lấy mλ/P: 0,20 × 180 000/120 = 300 s, đúng chiều dài đoạn ngang. Nếu một bạn tính 252 000 J/kg do dùng 7 phút, lỗi không nằm ở máy tính mà ở việc cộng cả năng lượng làm nóng chất rắn trước khi nóng chảy. Đoạn nghiêng trước đó phải được xử lý riêng, không được gộp vào mλ.
4. Ví dụ 2: tìm nhiệt dung riêng từ đoạn nghiêng
Vẫn mẫu 0,20 kg và công suất có ích 120 W, giả sử trước khi nóng chảy, nhiệt độ tăng từ 20°C lên 80°C trong đúng 2 phút. Trong giai đoạn này mẫu chưa chuyển thể. Nhiệt lượng nhận được là Q = 120 × 120 = 14 400 J. Độ tăng nhiệt độ là 60°C, có giá trị bằng 60 K khi xét chênh lệch.
Suy ra c = Q/(mΔT) = 14 400/(0,20 × 60) = 1 200 J/(kg·K). Không cần cộng 273 vào độ tăng 60°C. Việc chuyển từ Celsius sang kelvin là cần thiết với nhiệt độ tuyệt đối trong các công thức khác, nhưng chênh lệch nhiệt độ có cùng giá trị số trên hai thang. Đây là lý do phải phân biệt T với ΔT.
Nếu sau khi nóng chảy, chất lỏng tăng 30°C trong 100 s thì nhiệt dung riêng của thể lỏng là 120 × 100/(0,20 × 30) = 2 000 J/(kg·K). Hai kết quả không mâu thuẫn: cùng một chất ở hai thể có thể có nhiệt dung riêng khác nhau. Đừng ép hai đoạn nghiêng phải có cùng độ dốc hoặc dùng c của thể rắn cho thể lỏng.
5. Ví dụ 3: phần trăm mẫu đã nóng chảy
Một mẫu 0,30 kg có λ = 160 000 J/kg đang ở đúng nhiệt độ nóng chảy. Bộ gia nhiệt truyền công suất có ích 80 W trong 6 phút. Hỏi khối lượng nóng chảy và phần trăm mẫu đã nóng chảy, nếu lúc bắt đầu mẫu hoàn toàn là chất rắn.
Năng lượng nhận được Q = 80 × 360 = 28 800 J. Khối lượng nóng chảy là m chảy = Q/λ = 0,18 kg. Tỉ lệ nóng chảy bằng 0,18/0,30 × 100% = 60%. Còn lại 0,12 kg chất rắn ở cùng nhiệt độ chuyển thể trong mô hình cân bằng. Không sử dụng Q = mcΔT vì độ tăng nhiệt độ trong giai đoạn này bằng không nhưng năng lượng vẫn được cung cấp.
Để biết mẫu đã chảy hết chưa, có thể tính trước tổng năng lượng cần thiết: 0,30 × 160 000 = 48 000 J. Năng lượng thực nhận nhỏ hơn mức ấy nên chưa chảy hết. Nếu đề cho 60 000 J thì phải tách 48 000 J cho chuyển thể và 12 000 J để làm nóng chất lỏng; không được trả lời rằng 125% mẫu đã nóng chảy.
6. Bốn bài tự luyện kèm lời giải
Bài 1. Mẫu rắn 0,50 kg nhận công suất có ích 200 W. Đoạn nằm ngang kéo dài từ giây 60 đến giây 260. Tính λ. Lời giải: Δt = 200 s; Q = 40 000 J; λ = 80 000 J/kg. Kiểm tra đơn vị: W nhân s cho J, chia kg cho J/kg. Mốc 60 s chỉ vị trí bắt đầu trên trục, không phải thời lượng chuyển thể.
Bài 2. Mẫu 0,25 kg nhận công suất điện 100 W với hiệu suất 75%. Giai đoạn nóng chảy kéo dài 8 phút. Lời giải: P có ích = 75 W; Q = 75 × 480 = 36 000 J; λ = 144 000 J/kg. Nếu sử dụng công suất 100 W thì kết quả 192 000 J/kg bỏ qua thông tin hiệu suất. Hãy đối chiếu cách diễn đạt đề trước khi tính.
Bài 3. Một mẫu có nhiệt dung riêng 900 J/(kg·K), khối lượng 0,40 kg, nhận công suất có ích 60 W. Tính thời gian tăng từ 10°C đến 40°C khi chưa chuyển thể. Lời giải: Q = 0,40 × 900 × 30 = 10 800 J; Δt = 10 800/60 = 180 s. Đây là đoạn nghiêng, không phải đoạn nằm ngang, nên không có λ trong biểu thức.
Bài 4. Mẫu 0,10 kg đang ở điểm nóng chảy có λ = 200 000 J/kg. Trong 100 s, mẫu nhận 150 W công suất có ích. Lời giải: Q = 15 000 J; khối lượng chảy 0,075 kg, bằng 75% mẫu. Muốn toàn bộ mẫu nóng chảy cần 20 000 J; thời gian tổng là 133,33 s. Sau 100 s còn khoảng 33,33 s nữa nếu công suất không đổi.
7. So sánh hai đường gia nhiệt cho đúng
Giả sử hai mẫu cùng chất, cùng khối lượng, cùng nhiệt độ ban đầu và nhận công suất có ích lần lượt 100 W và 200 W. Mẫu thứ hai cần một nửa thời gian cho cùng một giai đoạn lý tưởng. Đoạn nghiêng của nó tăng nhiệt độ nhanh hơn, còn đoạn nằm ngang ngắn hơn. Nhiệt nóng chảy riêng của chất không vì công suất lớn hơn mà thay đổi.
Ngược lại, nếu hai mẫu cùng chất nhận cùng công suất nhưng mẫu thứ hai có khối lượng gấp đôi, thời gian nóng chảy hoàn toàn sẽ gấp đôi. Kết luận này chỉ đúng khi các điều kiện khác được giữ nguyên. Không thể nhìn hai đoạn ngang dài ngắn rồi so sánh λ nếu chưa biết khối lượng và công suất. Một đoạn ngang dài có thể do mẫu nhiều hơn hoặc bếp yếu hơn.
8. Bảng kiểm trước khi nộp bài
Hãy tự hỏi: trục ngang là thời gian hay nhiệt lượng; có đổi phút sang giây chưa; công suất là điện vào hay có ích; toàn bộ mẫu hay một phần mẫu chuyển thể; chất có được coi tinh khiết và áp suất không đổi hay không. Sau đó kiểm tra kết quả bằng một phép tính ngược. Khi tính phần mẫu nóng chảy, kết quả không được vượt khối lượng ban đầu trong mô hình chỉ xét chuyển thể.
Bạn có thể luyện bằng cách tự đổi một dữ kiện của các bài trên rồi dự đoán kết quả trước khi bấm máy. Tăng công suất gấp đôi thì thời gian giảm một nửa; tăng khối lượng gấp đôi thì nhiệt lượng cần gấp đôi. Nếu phép tính đi ngược dự đoán này, hãy kiểm tra lại công thức và cách đọc hai mốc thời gian. Thói quen kiểm tra theo tỉ lệ giúp phát hiện lỗi nhanh hơn việc tính lại toàn bộ bài.
Đọc tiếp: Chuyên đề nhiệt học ClassOn.
Nguồn đối chiếu khái niệm: OpenStax. Số liệu và bài tập trong bài do ClassOn tự biên soạn để luyện tập, không phải đề thi chính thức.