Tìm tần số chưa biết khi đã cho số trung bình là một bài toán ngược của thống kê. Thay vì cộng số liệu rồi chia cho số quan sát, bạn phải dùng giá trị trung bình để khôi phục một ô còn trống trong bảng. Khó khăn thường không nằm ở phép tính mà ở chỗ mẫu số cũng chứa ẩn. Nếu bỏ quên điều này, phương trình lập ra sẽ không mô tả đúng dữ liệu ban đầu.
Bài học này tập trung vào bảng tần số của các giá trị riêng biệt, phù hợp để luyện kiến thức thống kê và phương trình ở THCS, đồng thời củng cố nền tảng thống kê lớp 10. Các bảng và bài tập dưới đây do ClassOn tự biên soạn. Chúng không phải số liệu khảo sát thật hoặc đề kiểm tra chính thức. Với bảng ghép nhóm, cần lưu ý riêng về giá trị đại diện ở cuối bài.
1. Đọc đúng hai hàng của bảng tần số
Giả sử số cuốn sách một nhóm học sinh đọc trong tháng nhận ba giá trị: 1, 2 và 3. Tần số tương ứng là 4, 6 và 2. Điều đó nghĩa là có bốn học sinh đọc một cuốn, sáu học sinh đọc hai cuốn và hai học sinh đọc ba cuốn. Tổng số học sinh bằng 4 + 6 + 2 = 12, còn tổng số sách bằng 1 × 4 + 2 × 6 + 3 × 2 = 22.
Số trung bình là 22/12 = 11/6 cuốn trên một học sinh. Không được lấy (1 + 2 + 3)/3 = 2, bởi ba giá trị không xuất hiện cùng số lần. Khi nhìn một bảng, hãy đọc rõ tên hàng hoặc tên cột trước khi làm. “Giá trị” cho biết mức đo; “tần số” cho biết bao nhiêu quan sát mang mức đo ấy. Hai loại số có vai trò khác nhau dù cùng được viết trong một bảng.
Viết tổng quát, nếu giá trị là x1, x2, … và tần số tương ứng là n1, n2, … thì số trung bình bằng tổng các tích xini chia cho tổng tần số. Tần số phải là số nguyên không âm. Nếu đề khẳng định giá trị đó đã xuất hiện thì tần số còn phải lớn hơn 0. Đây là điều kiện bắt buộc, không phải bước phụ có thể bỏ qua.
2. Quy trình tìm một tần số chưa biết
- Đặt tần số cần tìm là m và ghi điều kiện m là số nguyên không âm.
- Tính tổng tần số đã biết, ký hiệu N, và tổng tích giá trị nhân tần số đã biết, ký hiệu S.
- Nếu giá trị ở cột chưa biết tần số là a, tổng số quan sát là N + m; tổng giá trị là S + am.
- Dùng trung bình đã cho b để lập (S + am)/(N + m) = b.
- Giải phương trình, đối chiếu điều kiện rồi thế lại vào toàn bộ bảng.
Khi N dương, mẫu số N + m luôn dương với mọi tần số hợp lệ nên có thể nhân chéo an toàn. Ta được S + am = bN + bm, hay (a − b)m = bN − S. Nếu a khác b thì m = (bN − S)/(a − b). Bạn không cần học thuộc biểu thức cuối cùng; lập phân số từ bảng thường dễ nhớ và ít nhầm dấu hơn.
Một cách tự kiểm tra bằng suy luận: nếu thêm nhiều quan sát có giá trị a, trung bình mới phải dịch chuyển về phía a. Ví dụ nhóm đã biết có trung bình 6, còn các quan sát thêm vào đều bằng 9, thì trung bình toàn bộ không thể giảm xuống 5. Nếu đề bài đòi điều đó, hoặc dữ liệu không hợp lệ, hoặc bạn đã đọc sai bảng.
3. Ví dụ một: bảng điểm có một ô trống
Một bài luyện tập có các điểm 5, 7 và 9. Số học sinh đạt các mức này lần lượt là 3, m và 5. Biết điểm trung bình đúng bằng 7,5. Tìm m.
| Điểm | 5 | 7 | 9 |
|---|---|---|---|
| Tần số | 3 | m | 5 |
Điều kiện: m là số nguyên không âm. Tổng số học sinh là 8 + m, không phải 3 hay 8. Tổng điểm là 5 × 3 + 7m + 9 × 5 = 60 + 7m. Từ đó (60 + 7m)/(8 + m) = 7,5. Nhân chéo được 60 + 7m = 60 + 7,5m. Suy ra 0,5m = 0, vậy m = 0.
Kết quả bằng 0 hoàn toàn có thể xảy ra nếu bảng cho phép liệt kê một mức điểm không có học sinh đạt. Thế lại: 60/8 = 7,5, đúng. Nhưng nếu đề bổ sung “cả ba mức điểm đều có học sinh đạt” thì m phải dương, khi ấy đề không có bảng tần số thỏa mãn. Điểm quan trọng là đáp số phải được hiểu cùng với câu chữ, không chỉ với phương trình.
4. Ví dụ hai: nghiệm dương và phép kiểm tra cân bằng
Thay dữ kiện trung bình ở bảng trên thành 7,25, còn mọi ô khác giữ nguyên. Ta có (60 + 7m)/(8 + m) = 7,25. Nhân chéo: 60 + 7m = 58 + 7,25m. Chuyển vế: 2 = 0,25m, nên m = 8. Tổng số học sinh là 16 và tổng điểm là 116. Kiểm tra 116/16 = 7,25.
Có thể kiểm tra thêm bằng độ lệch so với trung bình. Ba điểm 5 tạo độ lệch tổng 3 × (5 − 7,25) = −6,75. Tám điểm 7 tạo độ lệch −2. Năm điểm 9 tạo độ lệch 8,75. Tổng ba độ lệch bằng 0. Đây là ý nghĩa của trung bình như một điểm cân bằng có trọng số, đồng thời là một cách phát hiện nhầm tần số ở một cột.
Không nên dùng trung vị thay cho trung bình trong bài này. Khi sắp xếp 16 điểm, hai vị trí giữa đều bằng 7, nên trung vị là 7, khác trung bình 7,25. Hai số đặc trưng trả lời hai câu hỏi khác nhau: trung bình liên quan đến tổng, còn trung vị liên quan đến vị trí trong dãy đã sắp thứ tự.
5. Ví dụ ba: hai tần số chưa biết, cần thêm tổng số quan sát
Một bảng gồm các giá trị 2, 4 và 6, với tần số tương ứng 3, p và q. Tổng số quan sát là 12, số trung bình là 4,5. Tìm p và q. Điều kiện p, q là các số nguyên không âm.
Từ tổng tần số: 3 + p + q = 12, nên p + q = 9. Từ trung bình: (2 × 3 + 4p + 6q)/12 = 4,5, nên 4p + 6q = 48. Thế p = 9 − q vào phương trình sau: 36 − 4q + 6q = 48. Do đó 2q = 12, q = 6 và p = 3.
Kiểm tra độc lập: tổng tần số 3 + 3 + 6 = 12; tổng giá trị 6 + 12 + 36 = 54; trung bình 54/12 = 4,5. Nếu chưa quen phép thế, bạn có thể dùng công cụ giải hệ hai ẩn để đối chiếu sau khi tự lập đúng hai phương trình. Máy tính không biết p và q là tần số, vì vậy người giải vẫn phải kiểm tra tính nguyên và không âm.
6. Khi phương trình không cho một đáp án duy nhất
Trở lại dạng (S + am)/(N + m) = b. Nếu a = b thì hệ số của m bị triệt tiêu. Lúc đó có hai khả năng: S = bN và mọi m hợp lệ đều thỏa mãn; hoặc S khác bN và không có m nào thỏa mãn. Không được chia cho a − b khi hiệu ấy bằng 0.
Chẳng hạn các giá trị 4, 6, 8 có tần số 2, m, 2. Tổng là 24 + 6m, số quan sát là 4 + m, nên trung bình luôn bằng 6. Thêm bao nhiêu quan sát bằng 6 cũng không đổi điểm cân bằng. Chỉ biết trung bình 6 thì không thể khôi phục m. Muốn có nghiệm duy nhất phải biết thêm tổng số quan sát, chẳng hạn tổng 15 thì m = 11.
Ngược lại, nếu tần số ở mức 8 là 3, tổng đã biết thành 32 với 5 quan sát. Đòi trung bình đúng 6 sẽ dẫn tới 32 + 6m = 30 + 6m, tức 32 = 30. Mâu thuẫn này không phải lỗi đại số; nó cho thấy không thể làm trung bình giảm đúng về 6 bằng cách chỉ thêm hữu hạn các giá trị 6 vào nhóm đang có trung bình lớn hơn 6.
7. Sáu bài tự luyện kèm lời giải
Bài 1. Giá trị 1, 2, 4 có tần số 2, m, 3. Trung bình bằng 3. Ta lập (14 + 2m)/(5 + m) = 3, suy ra 14 + 2m = 15 + 3m, nên m = −1. Vì tần số không âm, không có bảng hợp lệ. Không được ghi “tần số bằng −1”.
Bài 2. Giá trị 2, 5, 8 có tần số 3, m, 1. Trung bình bằng 4. Phương trình (14 + 5m)/(4 + m) = 4 cho 14 + 5m = 16 + 4m, nên m = 2. Kiểm tra tổng là 24, số quan sát là 6, trung bình đúng 4.
Bài 3. Giá trị 0, 1, 2 có tần số 4, m, 6. Trung bình bằng 1. Ta được (m + 12)/(m + 10) = 1, dẫn đến 12 = 10. Không có nghiệm. Số quan sát ở mức 2 nhiều hơn mức 0, nên trung bình luôn cao hơn 1 với mọi m hữu hạn.
Bài 4. Giá trị 3, 6, 9 có tần số 2, m, 2; trung bình 6. Phương trình trở thành 24 + 6m = 24 + 6m, đúng với mọi số nguyên không âm m. Đề chưa đủ dữ kiện để tìm một tần số duy nhất. Nếu tổng số quan sát là 10 thì m = 6.
Bài 5. Giá trị 1, 3, 5 có tần số 2, p, q, tổng 10 quan sát và trung bình 3,4. Từ p + q = 8 và 2 + 3p + 5q = 34, suy ra 3p + 5q = 32. Thế p = 8 − q, được 24 + 2q = 32, nên q = 4 và p = 4. Tổng giá trị là 34 như yêu cầu.
Bài 6. Giá trị 2, 4, 7 có tần số 2, m, 1; trung bình đúng 4,5. Phương trình (11 + 4m)/(3 + m) = 4,5 cho m = −5. Đây là nghiệm đại số nhưng bị loại. Dù tăng m rất lớn, trung bình chỉ tiến gần 4 từ phía dưới, không thể đạt 4,5.
8. Phân biệt trung bình chính xác với trung bình đã làm tròn
Nếu đề ghi “trung bình đúng bằng 7,25”, có thể dùng dấu bằng trong phương trình. Nếu đề chỉ cho 7,3 sau khi làm tròn đến hàng phần mười, trung bình thật nằm trong một khoảng chứ không nhất thiết bằng 7,3. Theo quy tắc làm tròn thường dùng với số dương, khoảng đó là từ 7,25 đến dưới 7,35. Khi ấy bài toán có thể có nhiều tần số nguyên phù hợp.
Với bảng ở ví dụ hai, trung bình là 7 + 4/(m + 8). Điều kiện 7,25 ≤ 7 + 4/(m + 8) < 7,35 cho 4 ≤ m ≤ 8 với m nguyên. Như vậy có năm khả năng: 4, 5, 6, 7, 8. Việc tự thay số trung bình làm tròn bằng một giá trị chính xác sẽ làm mất các nghiệm hợp lệ này.
9. Bảng kiểm trước khi kết luận
Hãy kiểm tra lần lượt: mẫu số có cộng tần số chưa biết chưa; mỗi giá trị đã nhân đúng tần số chưa; nghiệm có nguyên và không âm không; tổng số quan sát có đúng dữ kiện không; số trung bình là chính xác hay đã làm tròn. Với bảng ghép nhóm, dùng trung điểm mỗi khoảng cho phép tính trung bình đại diện, không khẳng định đó là trung bình chính xác của toàn bộ dữ liệu gốc khi các giá trị riêng lẻ chưa biết.
Để luyện tiếp phần đọc số liệu và vị trí trung tâm, bạn có thể xem bộ bài luyện Toán 10 trên ClassOn, chọn riêng những câu thống kê phù hợp nội dung đã học. Không cần làm toàn bộ đề ngay. Chỉ một bảng nhỏ nhưng giải thích đúng vai trò của từng số đã giúp bạn tránh phần lớn lỗi khi gặp bài toán ngược.
Nguồn đối chiếu khái niệm trung bình và tần số: OpenStax, Measures of the Center of the Data. Các bảng, phép tính và lời giải trong bài do ClassOn tự biên soạn.