Biểu thức |x − a| + |x − b| có thể được hiểu là tổng khoảng cách từ điểm mang tọa độ x tới hai điểm cố định a và b trên trục số. Cách hiểu này giúp giải nhiều phương trình, tìm giá trị nhỏ nhất và đếm nghiệm nguyên mà không phải tách dấu một cách mò mẫm. Điều quan trọng là phân biệt điểm nằm giữa hai mốc với điểm nằm ngoài đoạn nối chúng.
Bài học tập trung vào dạng tổng hai khoảng cách có hệ số bằng nhau, phù hợp với học sinh THCS đã biết giá trị tuyệt đối và phương trình đơn giản. Phần mở rộng dùng ba mốc và một ràng buộc để luyện suy luận. Các tình huống và bài tập dưới đây do ClassOn tự biên soạn; hình vẽ là mô hình trục số, không phải bản đồ đường đi thực tế.
1. Từ dấu giá trị tuyệt đối đến khoảng cách
Trên trục số, khoảng cách giữa hai điểm có tọa độ x và a bằng |x − a|. Ví dụ khoảng cách từ −2 tới 3 là |−2 − 3| = 5; tính theo chiều ngược lại cũng được |3 − (−2)| = 5. Khoảng cách không âm và không phụ thuộc bạn lấy tọa độ nào trừ trước, vì |u| = |−u|.
Với A có tọa độ −2, B có tọa độ 4 và M có tọa độ x, biểu thức S = |x + 2| + |x − 4| chính là MA + MB. Đoạn AB có độ dài 6. Nếu M nằm giữa A và B, đi từ A tới M rồi tới B không phải quay lại, nên MA + MB = AB = 6. Điểm M có thể ở bất kỳ vị trí nào trong đoạn, không chỉ trung điểm.
Nếu M nằm bên trái A, đường đi từ M đến B phải qua A. Khi đó MB = MA + AB, nên MA + MB = AB + 2MA. Nếu M nằm bên phải B thì tương tự S = AB + 2MB. Tổng khoảng cách tăng thêm hai lần khoảng cách từ M tới đầu mút gần nhất. Đây là chìa khóa hình học của toàn bộ bài.
2. Công thức theo ba vùng của trục số
Giả sử a nhỏ hơn b. Với x nhỏ hơn a, cả x − a và x − b đều âm. Bỏ dấu đúng được S = (a − x) + (b − x) = a + b − 2x. Với a ≤ x ≤ b, ta có S = (x − a) + (b − x) = b − a. Với x lớn hơn b, ta có S = (x − a) + (x − b) = 2x − a − b.
Ba biểu thức nối nhau tại hai đầu mút: thay x = a hay x = b đều cho b − a. Vì thế có thể đưa điểm biên vào vùng giữa mà không bỏ sót. Khi làm bài tự luận, hãy ghi rõ điều kiện của từng vùng. Giải một phương trình sau khi bỏ dấu mà không kiểm tra nghiệm có thuộc vùng đang xét hay không là một lỗi lập luận.
Đồ thị của S có một đoạn nằm ngang từ a đến b và hai nhánh nghiêng đi lên về hai phía. Đường ngang thể hiện rằng tổng khoảng cách không đổi khi điểm M di chuyển bên trong đoạn AB. Bạn không cần kiến thức đạo hàm để nhận ra giá trị nhỏ nhất; chỉ cần độ dài và thứ tự các điểm trên đường thẳng.
3. Giải phương trình tổng khoảng cách bằng một số cho trước
Xét |x − a| + |x − b| = c với a nhỏ hơn b. Nếu c nhỏ hơn b − a thì phương trình vô nghiệm, vì tổng khoảng cách không thể ngắn hơn đoạn nối hai mốc. Nếu c = b − a thì mọi x trong đoạn [a; b] đều là nghiệm. Nếu c lớn hơn b − a thì có đúng hai nghiệm, mỗi nghiệm ở một phía ngoài đoạn.
Ở trường hợp cuối, phần vượt so với khoảng cách hai mốc là c − (b − a). Chia đôi phần vượt, ta được khoảng cách từ mỗi nghiệm tới đầu mút gần nhất: t = [c − (b − a)]/2. Hai nghiệm là a − t và b + t. Cũng có thể viết chúng thành (a + b − c)/2 và (a + b + c)/2.
Đừng áp dụng hai công thức nghiệm này khi c bằng b − a rồi kết luận chỉ có hai nghiệm a và b. Khi ấy cả đoạn đều là nghiệm. Cách chia ba trường hợp theo c là phần quyết định, còn phép tính chỉ là bước thực hiện sau khi đã chọn đúng trường hợp.
4. Ba ví dụ với cùng một cặp mốc
Ví dụ 1. Giải |x + 2| + |x − 4| = 5. Khoảng cách giữa −2 và 4 là 6, lớn hơn 5, nên không có nghiệm thực. Không cần thử từng số hay bấm máy tìm nghiệm. Kết luận dựa trên độ dài giúp ta dừng bài toán ngay từ đầu.
Ví dụ 2. Giải |x + 2| + |x − 4| = 6. Tổng bằng khoảng cách hai mốc, nên nghiệm là mọi số x thỏa −2 ≤ x ≤ 4. Có vô số nghiệm thực. Nếu đề chỉ hỏi nghiệm nguyên thì liệt kê −2, −1, 0, 1, 2, 3, 4, được bảy nghiệm nguyên.
Ví dụ 3. Giải |x + 2| + |x − 4| = 10. Phần vượt là 10 − 6 = 4, chia đôi được 2. Hai nghiệm cách đoạn mỗi bên 2 đơn vị, nên x = −4 hoặc x = 6. Thế x = −4: 2 + 8 = 10; thế x = 6: 8 + 2 = 10. Hai nghiệm đối xứng qua trung điểm 1 của hai mốc.
5. Tìm giá trị nhỏ nhất và toàn bộ nơi đạt được
Với S = |x + 2| + |x − 4|, giá trị nhỏ nhất là 6 và đạt tại mọi x thuộc [−2; 4]. Viết “min S = 6 tại x = 1” chỉ nêu một điểm đạt cực tiểu, chưa mô tả toàn bộ nghiệm nếu đề hỏi tìm tất cả x. Trung điểm có vai trò đối xứng, nhưng không phải điểm duy nhất làm tổng nhỏ nhất.
Nếu thêm điều kiện x ≥ 7, ta chỉ xét bên phải B. Khi đó S = 2x − 2, nhỏ nhất tại x = 7 và bằng 12. Không được giữ nguyên đáp án 6 vì đoạn đạt 6 không có điểm nào thỏa x ≥ 7. Ràng buộc của đề có thể làm thay đổi cả giá trị nhỏ nhất lẫn vị trí đạt được.
Nếu x là số nguyên và hai mốc là 1/3, 2/3, không có số nguyên trong đoạn giữa. Với x = 0, tổng bằng 1; với x = 1, tổng cũng bằng 1. Các số nguyên xa hơn làm tổng lớn hơn. Vậy giá trị nhỏ nhất trên tập số nguyên là 1, khác giá trị nhỏ nhất 1/3 trên tập số thực. Luôn đọc kỹ miền giá trị của ẩn.
6. Bất phương trình và đếm số nguyên
Giải |x + 2| + |x − 4| ≤ 10. Mọi điểm trong đoạn [−2; 4] đều thỏa vì tổng bằng 6. Điểm ngoài đoạn chỉ được cách đầu mút gần nhất không quá 2 đơn vị. Hợp tất cả lại, ta có −4 ≤ x ≤ 6. Nếu chỉ đếm số nguyên thì có 6 − (−4) + 1 = 11 giá trị.
Với dấu nhỏ hơn nghiêm ngặt, |x + 2| + |x − 4| < 10, hai đầu −4 và 6 phải bị loại. Các nghiệm nguyên chạy từ −3 tới 5, có chín số. Dấu bằng ảnh hưởng trực tiếp tới số nghiệm nguyên, dù hình dạng vùng nghiệm gần như giống nhau.
Còn nếu đề là S < 6, không có nghiệm. Nếu đề là S ≤ 6, nghiệm là [−2; 4]. Đây là một cặp bài giúp phân biệt “bé hơn giá trị nhỏ nhất” và “không lớn hơn giá trị nhỏ nhất”. Chỉ đổi một nét của dấu bất phương trình có thể đổi từ vô nghiệm sang vô số nghiệm thực.
7. Sáu bài tự luyện có đáp án giải thích
Bài 1. Tìm giá trị nhỏ nhất của |x − 1| + |x − 7|. Hai mốc cách nhau 6, nên giá trị nhỏ nhất bằng 6, đạt khi 1 ≤ x ≤ 7. Không cần giả thiết x nguyên; kết luận này dành cho mọi x thực.
Bài 2. Giải |x − 1| + |x − 7| = 12. Phần vượt bằng 6, nên khoảng cách ngoài đoạn là 3. Hai nghiệm là 1 − 3 = −2 và 7 + 3 = 10. Kiểm tra lần lượt cho tổng 3 + 9 và 9 + 3.
Bài 3. Có bao nhiêu số nguyên thỏa |x − 1| + |x − 7| = 6? Nghiệm thực là đoạn [1; 7]. Bảy số nguyên 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 đều thỏa. Đáp án không phải hai nghiệm đầu mút.
Bài 4. Giải |x + 5| + |x + 1| = 3. Hai mốc là −5 và −1, cách nhau 4. Tổng không thể bằng 3 nên phương trình vô nghiệm. Lưu ý mốc của |x + 5| là −5, không phải 5.
Bài 5. Đếm số nguyên thỏa |x − 2| + |x − 8| < 10. Độ dài đoạn là 6, phần vượt tối đa là 4 nên nghiệm thực là 0 < x < 10. Có chín số nguyên từ 1 đến 9. Hai đầu 0 và 10 làm tổng đúng 10 nên bị loại.
Bài 6. Tìm giá trị nhỏ nhất của |x + 3| + |x − 2| khi x ≤ −5. Toàn bộ miền cho phép nằm trái mốc −3. Biểu thức bằng (−3 − x) + (2 − x) = −1 − 2x. Nhỏ nhất tại x = −5, được 9. Thế trực tiếp: 2 + 7 = 9.
8. Mở rộng ba mốc: vì sao số giữa đặc biệt?
Xét T = |x + 2| + |x − 1| + |x − 6|. Ghép hai mốc ngoài −2 và 6, tổng |x + 2| + |x − 6| ít nhất bằng 8. Phần còn lại |x − 1| không âm. Vậy T ít nhất bằng 8. Tại x = 1, tổng bằng 3 + 0 + 5 = 8, nên giá trị nhỏ nhất là 8.
Lần này chỉ x = 1 đạt được giá trị nhỏ nhất, vì muốn tổng bằng 8 thì hạng |x − 1| phải bằng 0. Điểm giữa trong ba mốc đã sắp xếp là lựa chọn tối ưu. Không được lấy trung bình cộng (−2 + 1 + 6)/3 = 5/3 rồi mặc định đó là điểm tối ưu của tổng khoảng cách. Trung bình và trung vị phù hợp với những bài toán khác nhau.
Kết luận trên áp dụng cho tổng khoảng cách không gắn trọng số như đã viết. Nếu một hạng có hệ số khác, chẳng hạn 10|x + 2|, vị trí tối ưu có thể đổi. Hãy quay về tách vùng hoặc phân tích độ tăng giảm thay vì áp dụng máy móc quy tắc “chọn số giữa”.
9. Bốn bước trình bày bài ngắn gọn
Trước hết viết đúng hai mốc, chú ý dấu cộng trong |x + a| tương ứng mốc −a. Tiếp theo tính độ dài đoạn giữa hai mốc. Sau đó so sánh tổng yêu cầu với độ dài ấy để chọn không có nghiệm, cả đoạn hoặc hai điểm ngoài. Cuối cùng xét miền số nguyên, điều kiện bổ sung và thay nghiệm kiểm tra.
Nếu còn nhầm cách bỏ dấu, hãy ôn lại giá trị tuyệt đối của số thực trước khi làm tổng hai khoảng cách. Khi gặp phân số trong tọa độ, công cụ tính phân số giúp đối chiếu phép cộng trừ, nhưng không thay thế bước xác định vùng nghiệm.
Nguồn đối chiếu ý nghĩa khoảng cách: OpenStax, Absolute Value Functions. Các suy luận hình học, ví dụ và bài luyện trong bài được trình bày độc lập.