Chèn các số vào giữa hai số để được một cấp số cộng là dạng bài ngắn nhưng dễ mất điểm vì đếm sai số khoảng. Chèn bốn số không tạo ra bốn bước tăng: từ đầu trái đi qua bốn số mới tới đầu phải phải thực hiện năm bước. Chỉ cần hiểu đúng hình ảnh này, bạn có thể giải cả trường hợp số âm, phân số, dãy giảm và bài tìm số lượng phần tử cần chèn.
Bài này dành cho học sinh đang học cấp số cộng, thường gặp ở Toán 11. Bạn sẽ học cách xác định công sai, viết đầy đủ các số cần chèn và kiểm tra bằng hai đầu mút. Các bài luyện được ClassOn tự biên soạn để rèn một kỹ năng cụ thể; không phải câu hỏi trích nguyên văn từ đề thi hoặc sách giáo khoa.
1. Chèn k số nghĩa là có k + 1 khoảng
Giả sử cần chèn k số vào giữa a và b, sao cho dãy theo thứ tự a, x1, x2, …, xk, b là cấp số cộng. Toàn bộ dãy có k + 2 số hạng. Từ số đầu đến số cuối có k + 1 lần cộng công sai d, nên b = a + (k + 1)d.
Vì thế d = (b − a)/(k + 1). Số được chèn ở vị trí thứ j kể từ trái sang là xj = a + jd, với j chạy từ 1 đến k. Công thức này chỉ là hệ quả của định nghĩa cấp số cộng: hiệu của hai số hạng liền nhau không đổi. Nếu chưa nhớ công thức số hạng tổng quát, bạn vẫn có thể cộng d liên tiếp để lập dãy.
Để tránh lẫn số lượng phần tử với số lượng khoảng, hãy vẽ các chấm: a, chấm thứ nhất, chấm thứ hai, b. Khi chỉ chèn hai số, hình có bốn chấm nhưng ba đoạn nối. Vì vậy phải chia hiệu b − a cho 3. Đếm bằng sơ đồ thường nhanh và đáng tin hơn nhớ một công thức mà chưa hiểu mẫu số.
2. Ví dụ mở đầu: chèn bốn số giữa 3 và 18
Ta có k = 4, do đó d = (18 − 3)/(4 + 1) = 15/5 = 3. Các số cần chèn lần lượt là 3 + 3 = 6, 3 + 2 × 3 = 9, 3 + 3 × 3 = 12 và 3 + 4 × 3 = 15. Dãy hoàn chỉnh là 3, 6, 9, 12, 15, 18.
Kiểm tra số lượng: giữa hai đầu có đúng bốn số 6, 9, 12, 15. Kiểm tra tính chất: mỗi số sau trừ số trước đều bằng 3. Kiểm tra đầu cuối: 3 + 5 × 3 = 18. Ba phép kiểm tra độc lập này giúp phát hiện cả lỗi đếm thiếu lẫn lỗi cộng nhầm ở giữa.
Nếu bạn lấy 15/4 = 3,75 thì số 18 sẽ xuất hiện sau bốn bước tăng, tức chỉ còn ba số nằm giữa. Kết quả đó giải một đề bài khác, dù các số tạo ra vẫn có thể là cấp số cộng. Vì thế kiểm tra riêng tính “hiệu không đổi” chưa đủ; phải kiểm tra đúng số lượng mà đề yêu cầu.
3. Số đầu lớn hơn số cuối: công sai âm
Chèn ba số giữa 14 và −2 để được cấp số cộng theo đúng thứ tự đã cho. Hiệu hai đầu là −2 − 14 = −16. Có bốn khoảng, nên d = −16/4 = −4. Các số cần chèn là 10, 6, 2. Dãy đầy đủ: 14, 10, 6, 2, −2.
Không được lấy giá trị tuyệt đối của hiệu hai đầu rồi kết luận d = 4. Công sai là hiệu có dấu, không phải khoảng cách hình học giữa các điểm. Trong dãy giảm, d âm. Nếu dùng d dương, các số sẽ đi xa hơn về phía phải trên trục số và không bao giờ tới đầu cuối nhỏ hơn.
Trong bài tự luận, hãy ghi rõ “theo thứ tự đã cho”. Đổi hai đầu thành −2 rồi 14 sẽ tạo dãy tăng −2, 2, 6, 10, 14. Các số nằm giữa vẫn là cùng một tập nhưng thứ tự đảo ngược. Khi đề đòi viết dãy hoặc số hạng thứ hai, thứ tự là thông tin bắt buộc.
4. Chèn số không có nghĩa là phải chèn số nguyên
Chèn hai số giữa 1 và 2. Ta có d = (2 − 1)/3 = 1/3. Hai số cần chèn là 4/3 và 5/3. Dãy 1, 4/3, 5/3, 2 hoàn toàn hợp lệ. Nếu đề chỉ nói “chèn hai số”, không có quyền tự thêm điều kiện số nguyên vào lời giải.
Khi a, b đều nguyên và đề bắt buộc các số chèn là số nguyên, với k ít nhất bằng 1, công sai phải nguyên. Lý do: số đầu a và số chèn thứ nhất a + d đều nguyên, nên hiệu d nguyên. Do đó k + 1 phải là ước dương của b − a, nếu hai đầu khác nhau. Bạn có thể áp dụng điều này để kiểm tra nhanh khả năng tồn tại trước khi viết dãy.
Ví dụ chèn hai số nguyên giữa 2 và 12 là không thể, vì d = 10/3 không nguyên. Chèn bốn số nguyên thì được, vì d = 10/5 = 2, các số là 4, 6, 8, 10. Khi hai đầu bằng nhau, d = 0 và mọi số chèn đều bằng hai đầu; trường hợp đó không dùng cách liệt kê ước của hiệu bằng 0.
5. Tìm số lượng số cần chèn khi đã biết công sai
Giữa 5 và 29 cần chèn bao nhiêu số để dãy có công sai 3? Gọi số cần chèn là k. Từ 29 = 5 + (k + 1) × 3 suy ra k + 1 = 24/3 = 8, nên k = 7. Bảy số đó là 8, 11, 14, 17, 20, 23, 26. Toàn dãy có chín số hạng nhưng chỉ có bảy số được chèn.
Ở bài này k phải là số nguyên không âm. Nếu tính ra k = 6,5 thì không được làm tròn thành 7. Số lượng phần tử không thể có một nửa. Kết luận đúng là không tồn tại dãy thỏa cả hai đầu và công sai đã cho. Máy tính cho số thập phân không chứng minh bài có một đáp số gần đúng.
Chẳng hạn muốn đi từ 5 tới 28 bằng các bước cộng 3 thì hiệu hai đầu bằng 23 không chia hết cho 3. Sau bảy bước bạn tới 26, sau tám bước tới 29; không bước nào dừng ở 28. Đây là lý do hình học của điều kiện nguyên trong công thức, không chỉ là một yêu cầu kỹ thuật.
6. Tổng của các số được chèn
Sau khi chèn k số giữa a và b thành cấp số cộng, tổng của riêng các số chèn bằng k(a + b)/2. Có thể hiểu bằng cách ghép cặp: số chèn đầu tiên a + d cộng số chèn cuối b − d bằng a + b; số chèn thứ hai cộng số chèn áp cuối cũng như vậy. Nếu k lẻ, số giữa bằng (a + b)/2.
Ví dụ bốn số giữa 3 và 18 ở trên có tổng 4 × (3 + 18)/2 = 42. Tính trực tiếp 6 + 9 + 12 + 15 cũng bằng 42. Tổng của cả dãy lại là 63. Không được dùng nhầm số hạng k + 2 vào công thức khi đề chỉ hỏi tổng các số vừa thêm.
Công thức tổng không thay thế bước tìm công sai nếu đề yêu cầu từng số. Biết tổng 42 không đủ để xác định duy nhất bốn số nếu không có điều kiện cấp số cộng và hai đầu mút. Trong trình bày, nên làm rõ mình đang xét toàn dãy hay dãy con gồm các số được chèn.
7. Tám bài tập tự luyện có lời giải
Bài 1. Chèn ba số giữa 2 và 18. Có bốn khoảng nên d = 16/4 = 4. Các số là 6, 10, 14. Kiểm tra dãy 2, 6, 10, 14, 18 có năm số hạng và bốn hiệu liền nhau cùng bằng 4.
Bài 2. Chèn bốn số giữa −7 và 8. Ta có d = (8 + 7)/5 = 3. Các số cần chèn là −4, −1, 2, 5. Tổng riêng các số chèn bằng 2, cũng đúng với 4 × (−7 + 8)/2 = 2.
Bài 3. Chèn hai số giữa 9 và −3. Công sai d = (−3 − 9)/3 = −4. Hai số là 5 và 1. Nếu viết 1 rồi 5 thì sẽ sai thứ tự của cấp số cộng bắt đầu tại 9.
Bài 4. Chèn năm số giữa 1/2 và 7/2. Hiệu hai đầu bằng 3, có sáu khoảng nên d = 1/2. Năm số lần lượt là 1, 3/2, 2, 5/2, 3. Bạn nên giữ phân số chính xác để kiểm tra thay vì đổi từng bước sang số thập phân.
Bài 5. Chèn ba số nguyên giữa 4 và 15 có được không? Công sai bắt buộc là 11/4. Số chèn đầu tiên 27/4 không nguyên, nên không thể thỏa yêu cầu. Nếu bỏ điều kiện nguyên thì có lời giải với ba số 27/4, 19/2, 49/4.
Bài 6. Giữa −6 và 24, chèn các số để công sai bằng 5. Ta có k + 1 = 30/5 = 6, nên k = 5. Các số là −1, 4, 9, 14, 19. Đầu cuối kiểm tra: −6 + 6 × 5 = 24.
Bài 7. Chèn sáu số giữa 4 và 25 rồi tính tổng sáu số đó. Công sai bằng 21/7 = 3; các số là 7, 10, 13, 16, 19, 22. Tổng bằng 6 × 29/2 = 87, không phải tổng cả dãy là 116.
Bài 8. Chèn bốn số giữa −3 và −3. Công sai bằng 0; cả bốn số đều là −3. Cấp số cộng được phép có các số hạng bằng nhau. Chỉ khi đề yêu cầu các số phân biệt thì bài này mới không có lời giải.
8. Một bài nâng cao: có bao nhiêu cách chèn số nguyên?
Giữa 2 và 14, có thể chèn ít nhất một số nguyên để được một cấp số cộng tăng theo bao nhiêu cách về số lượng số chèn? Hiệu hai đầu bằng 12. Đặt q = k + 1 là số khoảng. Vì k ít nhất bằng 1 nên q ít nhất bằng 2. Muốn các số chèn nguyên, q phải là ước của 12.
Các giá trị q phù hợp là 2, 3, 4, 6 và 12. Tương ứng k bằng 1, 2, 3, 5 và 11. Có năm cách về số lượng số chèn. Với mỗi k, công sai đã cố định nên dãy cũng duy nhất. Không tính q = 1 vì khi ấy k = 0, trái điều kiện phải chèn ít nhất một số.
Dạng nâng cao này kết nối cấp số cộng với phép chia hết, nhưng không nên lạm dụng công thức đếm ước khi hiệu rất nhỏ. Liệt kê rõ các ước dương rồi loại theo điều kiện thường dễ kiểm tra hơn. Đặc biệt, đừng coi số lượng số chèn và công sai là hai lựa chọn độc lập rồi nhân số cách.
9. Tự kiểm tra bằng công cụ và ghi nhớ cuối bài
Bạn có thể dùng máy tính phân số của ClassOn để đối chiếu công sai khi hai đầu là phân số. Hãy nhập phép trừ hai đầu trong ngoặc trước khi chia cho k + 1. Với bài học trên giấy, cần giữ bước giải thích số khoảng; một con số trên màn hình không thay thế được lập luận.
Khi ôn theo chương, hãy chọn thêm các câu dãy số trong bộ luyện Toán 11 của ClassOn theo phần kiến thức lớp đang học. Trước khi nộp, kiểm tra bốn điều: đã chèn đúng k số; công sai có dấu đúng; hai đầu xuất hiện đúng thứ tự; yêu cầu nguyên hoặc phân biệt đã được xét. Quy tắc gọn nhất là: chèn k số, chia hiệu hai đầu cho k + 1.
Nguồn đối chiếu định nghĩa và số hạng tổng quát: OpenStax, Arithmetic Sequences. Toàn bộ ví dụ và bài luyện ở đây được biên soạn mới.