Tìm x nguyên để một phân thức nhận giá trị nguyên là dạng toán nối phép biến đổi đại số với tính chia hết. Cách thử x = 0, 1, 2 rồi đoán quy luật thường chỉ tìm được vài nghiệm, không chứng minh đã tìm hết. Cách hiệu quả hơn là tách phân thức thành một phần chắc chắn nguyên và một phân số có tử là hằng số nhỏ.
Bài viết hướng tới học sinh lớp 8, lớp 9 đã biết điều kiện xác định, chia đa thức và ước của số nguyên. Phạm vi chính là các phân thức đơn giản có mẫu bậc nhất; không khẳng định mọi bài toán phân thức đều giải được bằng cùng một mẹo. Các ví dụ, bài tập và bảng kiểm dưới đây được ClassOn tự biên soạn.
1. Hai yêu cầu “x nguyên” và “biểu thức nguyên” khác nhau
Khi x nguyên, tử và mẫu có hệ số nguyên thường cũng nguyên, nhưng thương của chúng chưa chắc nguyên. Chẳng hạn x = 2 thì (x + 3)/(x + 1) = 5/3, không phải số nguyên. Muốn thương nguyên, mẫu khác 0 phải chia hết tử. Vì vậy bài toán yêu cầu tìm những giá trị x đặc biệt thỏa tính chia hết, không phải lấy tất cả số nguyên trong miền xác định.
Ngược lại, biểu thức nguyên không nhất thiết buộc x nguyên nếu đề không đặt điều kiện ấy. Ví dụ 2x nhận giá trị nguyên tại x = 1/2. Trong bài này, ta chỉ tìm x thuộc tập số nguyên như đề đã yêu cầu. Điều kiện của biến là một phần dữ kiện, không thể suy ra hoặc thay đổi tùy ý từ biểu thức.
Bước đầu tiên luôn là tìm mẫu bằng 0 ở biểu thức gốc và loại những giá trị đó. Sau khi rút gọn, một mẫu có thể biến mất nhưng giá trị bị loại ban đầu vẫn không được phục hồi. Bạn nên viết điều kiện xác định trên dòng riêng và giữ nó đến bước kết luận.
2. Tách phần nguyên bằng cách thêm bớt tử số
Xét A = (3x + 7)/(x + 2), điều kiện x khác −2. Vì 3x + 7 = 3(x + 2) + 1, ta có A = 3 + 1/(x + 2). Với x nguyên, số 3 là nguyên và x + 2 là nguyên khác 0. Do đó A nguyên khi và chỉ khi 1/(x + 2) nguyên.
Một số nguyên khác 0 chia hết 1 chỉ có thể là 1 hoặc −1. Từ x + 2 = 1 ta được x = −1; từ x + 2 = −1 ta được x = −3. Cả hai đều thỏa điều kiện. Kiểm tra ở biểu thức gốc: x = −1 cho A = 4; x = −3 cho A = 2. Vậy tập nghiệm là {−3; −1}.
Phép tách giúp chuyển một bài có vô số giá trị x cần xét thành việc liệt kê hữu hạn ước của 1. Cần liệt kê cả ước âm. Nếu chỉ viết x + 2 = 1 thì bạn bỏ mất x = −3. Số nguyên có thể âm, nên thương và mẫu cũng không bị giới hạn ở các số dương trừ khi đề nói rõ.
3. Quy tắc tổng quát và điều kiện áp dụng
Nếu đưa được A về dạng Q(x) + r/(x + a), trong đó Q(x) là đa thức hệ số nguyên, a và r là số nguyên, thì với x nguyên, Q(x) chắc chắn nguyên. Khi r khác 0, A nguyên tương đương x + a là một ước nguyên khác 0 của r. Lần lượt cho mẫu nhận các ước, giải tìm x rồi đối chiếu điều kiện gốc.
Nếu Q(x) có hệ số phân số, chẳng hạn x/2, thì không thể tự khẳng định Q(x) nguyên với mọi x nguyên. Khi đó phải xét thêm tính chẵn lẻ hoặc đổi cách biến đổi. Tương tự, mẫu dạng 2x + 1 chỉ nhận các số lẻ, nên không phải mọi ước của r đều tạo ra x nguyên.
Trường hợp r = 0 cần xử lý riêng. Khi ấy A = Q(x) trên miền xác định, nên mọi x nguyên hợp lệ đều cho A nguyên. Không liệt kê “các ước của 0” để tìm một danh sách hữu hạn; mỗi số nguyên khác 0 đều chia hết 0, và số nghiệm thường là vô hạn.
4. Ví dụ tử bậc hai: chia rồi xét phần dư
Tìm x nguyên để B = (x² + 2x + 5)/(x + 1) nguyên. Điều kiện x khác −1. Nhận thấy x² + 2x + 5 = (x + 1)² + 4, nên B = x + 1 + 4/(x + 1). Với x nguyên, phần x + 1 nguyên. Do đó x + 1 phải thuộc tập các ước ±1, ±2, ±4 của 4.
Từ các mẫu −4, −2, −1, 1, 2, 4 ta thu được x = −5, −3, −2, 0, 1, 3. Không có giá trị nào bằng −1 nên cả sáu được nhận. Có thể lập bảng nhỏ hai hàng, hàng trên là mẫu, hàng dưới là x bằng mẫu trừ 1. Cách làm này tránh bỏ sót một dấu âm khi tính nhẩm.
Kiểm tra một nghiệm âm và một nghiệm dương: x = −5 cho tử 25 − 10 + 5 = 20, mẫu −4, thương −5; x = 3 cho tử 9 + 6 + 5 = 20, mẫu 4, thương 5. Kiểm tra từng nghiệm bằng máy tính có ích để phát hiện lỗi số học, nhưng chứng minh đã tìm hết vẫn đến từ danh sách đầy đủ các ước.
5. Mẫu có hệ số 2: phải lọc tính nguyên của x
Tìm x nguyên để C = (4x + 5)/(2x + 1) nguyên. Với x nguyên, mẫu 2x + 1 luôn lẻ và không thể bằng 0. Ta tách 4x + 5 = 2(2x + 1) + 3, nên C = 2 + 3/(2x + 1). Mẫu phải là một trong bốn ước −3, −1, 1, 3 của 3.
Giải lần lượt được x = −2, −1, 0, 1. Tất cả đều nguyên. Nếu thay tử số thành 4x + 4 thì phần dư là 2. Các ước của 2 là −2, −1, 1, 2 nhưng mẫu chỉ nhận số lẻ, nên chỉ −1 và 1 phù hợp. Khi đó chỉ còn x = −1 và x = 0.
Ví dụ thứ hai cho thấy bước lọc không được bỏ qua. Chọn 2x + 1 = 2 cho x = 1/2, tuy làm phân thức nguyên nhưng không thỏa yêu cầu x nguyên. Một ứng viên giải được từ phương trình mẫu vẫn cần được xét lại với miền giá trị biến.
6. Rút gọn nhưng không quên “lỗ hổng” của biểu thức gốc
Xét D = (x² − 4)/(x − 2), tìm x nguyên để D nguyên. Điều kiện gốc là x khác 2. Vì x² − 4 = (x − 2)(x + 2), nên D = x + 2 khi x khác 2. Do đó mọi số nguyên x trừ 2 đều thỏa.
Nếu chỉ nhìn biểu thức rút gọn x + 2, ta có thể nhầm rằng x = 2 cũng hợp lệ vì 2 + 2 = 4. Nhưng biểu thức gốc tại x = 2 là 0/0, không xác định. Phép rút gọn chứng minh sự bằng nhau trên miền chung đã xác định; nó không định nghĩa lại phân thức tại điểm bị loại.
Với biểu thức có nhiều mẫu hoặc phép chia cho một phân thức, điều kiện còn có thể rộng hơn việc mẫu cuối cùng khác 0. Hãy ghi từng điều kiện từ đề ban đầu trước khi quy đồng hoặc lấy nghịch đảo. Nếu chưa vững phần này, làm riêng vài bài chỉ tìm miền xác định sẽ giúp tránh sai ở phần cuối của một lời giải dài.
7. Sáu bài tự luyện có lời giải
Bài 1. Tìm x nguyên để (x + 5)/(x + 2) nguyên. Điều kiện x khác −2. Tách thành 1 + 3/(x + 2), nên x + 2 thuộc {−3, −1, 1, 3}. Kết quả x thuộc {−5, −3, −1, 1}. Các giá trị của biểu thức tương ứng là 0, −2, 4, 2.
Bài 2. Tìm x nguyên để (2x − 1)/(x − 3) nguyên. Điều kiện x khác 3. Tách thành 2 + 5/(x − 3). Mẫu thuộc {−5, −1, 1, 5}, nên x thuộc {−2, 2, 4, 8}. Không có nghiệm nào vi phạm điều kiện gốc.
Bài 3. Tìm x nguyên để (x² + 1)/(x − 1) nguyên. Điều kiện x khác 1. Vì x² + 1 = (x − 1)(x + 1) + 2, biểu thức bằng x + 1 + 2/(x − 1). Mẫu nhận các giá trị −2, −1, 1, 2 nên x = −1, 0, 2, 3.
Bài 4. Tìm x nguyên để (3x + 6)/(x + 2) nguyên. Điều kiện x khác −2. Tử bằng 3 lần mẫu, nên biểu thức luôn bằng 3 trên miền xác định. Kết luận mọi số nguyên x khác −2, không phải chỉ một vài nghiệm thu được bằng thử số.
Bài 5. Tìm x nguyên để (2x + 3)/(2x − 1) nguyên. Ta có biểu thức bằng 1 + 4/(2x − 1). Mẫu là số lẻ, nên trong các ước ±1, ±2, ±4 chỉ ±1 phù hợp. Từ 2x − 1 = −1 hoặc 1, suy ra x = 0 hoặc x = 1.
Bài 6. Tìm x nguyên dương để (x + 8)/(x + 2) nguyên. Tách thành 1 + 6/(x + 2). Vì x dương, mẫu x + 2 ít nhất bằng 3. Các ước dương của 6 không nhỏ hơn 3 là 3 và 6, nên x = 1 hoặc x = 4. Các ước âm và ước 1, 2 bị loại bởi điều kiện x dương.
8. Bài kết hợp điều kiện giá trị: nguyên và dương
Vẫn với A = (3x + 7)/(x + 2), yêu cầu x nguyên và A là số nguyên dương. Ở phần đầu, ta đã có x = −3, −1. Giá trị A tương ứng là 2 và 4, đều dương, nên giữ cả hai. Không được loại x âm chỉ vì A phải dương: dấu của biến và dấu của kết quả là hai điều kiện khác nhau.
Với E = (x + 5)/(x + 2), tập x làm E nguyên là {−5, −3, −1, 1}. Nếu E còn phải dương thì chỉ giữ x = −1 và x = 1, vì E tại −5 bằng 0 còn tại −3 bằng −2. Từ “dương” loại cả số 0. Nếu đề dùng “không âm” thì x = −5 được nhận thêm.
Cách xử lý an toàn là tìm danh sách nghiệm nguyên của biểu thức trước, sau đó tính giá trị tại từng nghiệm để lọc điều kiện phụ. Với tập ứng viên nhỏ, cách này rõ ràng hơn giải đồng thời một bất phương trình phức tạp rồi dễ quên các điểm loại.
9. Cách kiểm tra và tránh năm lỗi thường gặp
Năm lỗi cần soát là: quên miền xác định; bỏ các ước âm; kết luận từ vài lần thử; coi một đa thức có hệ số phân số luôn nguyên; và làm tròn một x không nguyên thành số nguyên gần nhất. Mỗi lỗi tương ứng với một dòng kiểm tra cụ thể trong lời giải. Hãy viết ra tập ước đầy đủ và bảng mẫu tương ứng với x để bài làm dễ kiểm chứng.
Bạn có thể dùng máy tính phân số ClassOn để đối chiếu giá trị tại những nghiệm đã tìm. Hãy nhập tử và mẫu riêng bằng ngoặc, đặc biệt với x âm. Để ôn phép tính nền tảng, tham khảo thêm bài luyện Toán 6 và chọn các câu số nguyên, ước số phù hợp. Công cụ kiểm tra số học không chứng minh tính đầy đủ của danh sách nghiệm thay bạn.
Nguồn đối chiếu miền xác định và phép rút gọn: OpenStax, Simplify Rational Expressions. Các bài toán giá trị nguyên và lời giải trong bài do ClassOn tự biên soạn.