Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 10 · Tin giáo dục

Toán 10 Kết nối tri thức, Bài 15: Hàm số

Học Bài 15 Hàm số Toán 10 Kết nối tri thức: cách tìm tập xác định, tập giá trị, đọc đồ thị, xét đồng biến, nghịch biến và giải bài tập.

Toán 10 Bài 15 Hàm số: tập xác định, tập giá trị, đồ thị và chiều biến thiên

Một câu lạc bộ ghi số người có mặt ở các buổi sinh hoạt. Hai buổi có thể cùng có 12 người, nhưng trong bảng đã chốt, mỗi mã buổi chỉ có đúng một số người. Nếu lấy mã buổi làm đầu vào, số người là một hàm số của mã buổi. Đổi lại, nếu lấy số người làm đầu vào, kết quả có thể không còn là hàm số: đầu vào 12 có thể chỉ đến nhiều buổi khác nhau.

Bài này giúp bạn chuyển nhận xét đó thành bốn kỹ năng: nhận biết hàm số từ bảng, công thức hoặc hình; tìm tập xác định và tập giá trị; đọc điểm trên đồ thị; nhận biết đồng biến và nghịch biến mà không dùng đạo hàm. Trước khi học, nên ôn cách đọc khoảng, đoạn, hợp và giao của các tập số, cũng như cách đặt một điểm theo cặp tọa độ trên mặt phẳng.

1. Khi nào một quy tắc xác định hàm số?

Một hàm số trên tập D gán cho mỗi số x thuộc D đúng một giá trị y. Viết \(y = f(x)\), trong đó x là biến số, D là tập xác định, còn f(x) là giá trị của hàm tại x. Tập giá trị chứa những số mà f thực sự nhận được khi x chạy qua D. Nếu nhiều đầu vào có cùng một đầu ra, quy tắc vẫn hợp lệ. Điều không được phép là một đầu vào thuộc D không có kết quả hoặc có hơn một kết quả.

Bảng minh họa số thành viên theo mã buổi, không phải số liệu khảo sát
Mã buổi x 1 2 3 4
Số thành viên f(x) 12 17 12 15

Ở bảng này, \(D=\{1;2;3;4\}\), còn tập giá trị là \(\{12;15;17\}\). Số 12 chỉ ghi một lần trong tập giá trị, dù xuất hiện ở hai cột. Không đưa mã 2,5 vào D, vì bảng chỉ mô tả bốn buổi đã cho. Nếu thêm dữ liệu cho buổi 5, đó là một mô hình có tập xác định mở rộng; không lấy ngay hình vẽ cũ để đoán số người ở buổi mới.

Với hệ thức \(x + 2y = 8\), mỗi x thực cho \(y=\frac{8-x}{2}\) duy nhất, nên hệ thức mô tả một hàm số của x trên \(\mathbb R\). Trong khi đó, \(y^2 = x + 1\) cho cả \(y = 2\) và \(y = -2\) tại \(x = 3\). Vì vậy, hệ thức này không tự xác định một hàm số y theo x trên \([-1; +\infty)\). Nếu quy định thêm \(y \ge 0\), mỗi \(x \ge -1\) cho đúng một kết quả, cụ thể là \(y=\sqrt{x+1}\). Điều kiện mới phải nêu rõ trước khi chọn dấu của căn.

2. Tách ba câu hỏi: đầu vào nào hợp lệ, đầu ra nào đạt được, giá trị tại một điểm là gì?

Khi đề chỉ cho công thức và không giới hạn miền, ta tìm các số thực làm cho biểu thức có nghĩa. Với biểu thức ở mẫu, mẫu số phải khác 0; với căn bậc hai, biểu thức dưới dấu căn phải không âm. Nếu căn bậc hai nằm ở mẫu, biểu thức dưới căn phải dương, vì cả điều kiện căn có nghĩa lẫn điều kiện mẫu khác 0 phải được thỏa mãn.

Xét \(g(x)=\frac{\sqrt{x+2}}{x-1}\). Ta cần \(x + 2 \ge 0\) và \(x - 1 \ne 0\). Do đó \(D = [-2; 1) \cup (1; +\infty)\). Giá trị \(x = -2\) được lấy vì tử số có thể bằng 0 và mẫu bằng \(-3\). Giá trị \(x = 1\) bị loại dù tử số ở đó có nghĩa. Nếu hỏi \(g(2)\), chỉ việc thay \(x = 2\) sau khi kiểm tra 2 thuộc D, nhận được \(\frac{\sqrt4}{1}=2\). Một giá trị riêng như \(g(2)\) không phải là cả tập giá trị.

Để tìm tập giá trị, cần kiểm tra hai chiều: đầu ra không thể vượt ra ngoài tập nào, và mỗi phần tử trong tập đó có đạt được hay không. Với \(h(x) = 2x + 1\) trên \([0; 3]\), mọi đầu ra nằm giữa 1 và 7. Ngược lại, với mọi y thuộc \([1; 7]\), chọn \(x=\frac{y-1}{2}\) sẽ được x thuộc \([0; 3]\) và \(h(x) = y\). Vậy tập giá trị là \([1; 7]\). Nếu giữ cùng công thức nhưng cho x chỉ nhận các số nguyên 0, 1, 2, 3 thì tập giá trị chỉ còn \(\{1;3;5;7\}\). Ví dụ, \(y = 2\) đòi hỏi \(x = 0{,}5\) nên không đạt được trong mô hình rời rạc.

Ở bài toán có ngữ cảnh, phải xét thêm giới hạn thực tế. Công thức \(2x + 1\) có nghĩa với mọi số thực nhưng mô hình chiều dài đo trong một thí nghiệm có thể chỉ nhận x từ 0 đến 3. Đừng báo \(D = \mathbb R\) chỉ vì nhìn thấy một biểu thức bậc nhất. Hãy viết riêng miền của biểu thức và miền mà bài toán cho phép, rồi dùng miền phù hợp với câu hỏi.

3. Đọc đồ thị theo tọa độ, không nối điểm theo thói quen

Điểm \(M(a; b)\) thuộc đồ thị \(y = f(x)\) khi a thuộc D và \(f(a) = b\). Để tìm \(f(a)\) trên hình, đi theo đường thẳng đứng qua \(x = a\) đến đồ thị, rồi đọc tung độ. Để tìm các x có \(f(x) = b\), đi theo đường ngang \(y = b\), đánh dấu tất cả giao điểm rồi đọc các hoành độ. Hai thao tác có thể cho số lượng kết quả khác nhau, vì một đầu vào chỉ cho một đầu ra nhưng một đầu ra có thể đến từ nhiều đầu vào.

Ví dụ, với \(q(x)=|x-1|\) trên \([-1; 3]\), ta có \(q(-1) = 2\), \(q(0) = 1\), \(q(1) = 0\), \(q(2) = 1\) và \(q(3) = 2\). Đồ thị gồm hai đoạn thẳng nối tại \((1; 0)\): bên trái dùng \(q(x) = 1 - x\), bên phải dùng \(q(x) = x - 1\); cả hai đầu mút \((-1; 2)\) và \((3; 2)\) đều được lấy. Đường ngang \(y = 1\) gặp đồ thị ở \((0; 1)\) và \((2; 1)\), nên có hai đầu vào cho giá trị 1.

Đồ thị q(x) bằng trị tuyệt đối của x trừ 1 trên đoạn từ âm 1 đến 3; đường ngang y bằng 1 cắt tại x bằng 0 và x bằng 2
Đồ thị tự vẽ: hai đầu vào 0 và 2 cùng cho giá trị 1.

Khi x chỉ nhận các giá trị liệt kê trong một bảng, không tự nối các điểm để tạo thêm đầu vào. Ngược lại, với q trên cả đoạn \([-1; 3]\), mỗi x trong đoạn có một giá trị nên hai đoạn thẳng thể hiện toàn bộ đồ thị. Nếu một hình có hai điểm nằm trên cùng một đường thẳng đứng, các điểm ấy có cùng hoành độ nhưng tung độ khác nhau; hình đó không thể là đồ thị của một hàm số của x trên miền được xét.

4. Xét đồng biến và nghịch biến bằng cách so sánh hai đầu vào

Trên khoảng K nằm trong tập xác định, lấy hai số tùy ý \(x_1 \lt x_2\). Nếu luôn có \(f(x_1) \lt f(x_2)\), hàm số đồng biến trên K. Nếu luôn có \(f(x_1) \gt f(x_2)\), hàm số nghịch biến trên K. Trên đồ thị, đọc từ trái sang phải: đường đi lên tương ứng với đồng biến, đường đi xuống tương ứng với nghịch biến. Hai dấu đều là dấu nghiêm ngặt; nếu hàm luôn bằng một hằng số trên một khoảng, nó không đồng biến và không nghịch biến theo các định nghĩa này.

Với \(r(x) = 9 - 4x\), lấy \(x_1 \lt x_2\) tùy ý. Hiệu \(r(x_2) - r(x_1) = -4(x_2 - x_1)\) luôn âm; vì vậy r nghịch biến trên \(\mathbb R\). So sánh vài cặp số chỉ giúp đoán chiều điệu, còn biểu thức hiệu kiểm tra mọi cặp. Theo chiều ngược lại, một cặp trái với định nghĩa là đủ để bác bỏ một kết luận đồng biến hoặc nghịch biến trên toàn khoảng.

Với \(q(x)=|x-1|\) ở trên, trên \((-1; 1)\) biểu thức \(1 - x\) giảm, trên \((1; 3)\) biểu thức \(x - 1\) tăng. Trên toàn khoảng \((-1; 3)\), q không đồng biến vì \(q(0) = 1 \gt q(1) = 0\), cũng không nghịch biến vì \(q(1) = 0 \lt q(2) = 1\). Vì vậy, khi trả lời từ đồ thị, hãy ghi đầy đủ khoảng mà kết luận áp dụng, thay vì chỉ nói chung rằng hàm “tăng rồi giảm” hoặc “đơn điệu”.

5. Ví dụ mô hình: nước trong bình thử nghiệm

Giả sử một bình thử nghiệm có 18 lít nước lúc bắt đầu. Trong 6 phút tiếp theo, nước rút đều 2 lít mỗi phút. Đây là dữ liệu giả định để luyện tập. Gọi t là số phút từ khi bắt đầu và V là lượng nước còn lại tính bằng lít.

a) Viết công thức và tập xác định của V.

b) Tìm tập giá trị của V và tính lượng nước ở phút thứ 4.

c) Tìm lúc bình còn 8 lít và giải thích vì sao không dùng mô hình ở phút thứ 10.

Lời giải

a) Trong t phút, bình mất 2t lít, nên \(V(t) = 18 - 2t\), với t thuộc \([0; 6]\). Mốc bắt đầu và mốc kết thúc quan sát đều thuộc miền. Công thức giả thiết tốc độ rút đều trên cả giai đoạn, nên thời gian không chỉ nhận số nguyên.

b) Từ \(0 \le t \le 6\) suy ra \(6 \le 18 - 2t \le 18\). Mỗi giá trị v trong \([6; 18]\) đạt được tại \(t=\frac{18-v}{2}\), thuộc \([0; 6]\). Vậy tập giá trị là \([6; 18]\). Ở phút thứ 4, \(V(4) = 18 - 8 = 10\) lít.

c) Phương trình \(18 - 2t = 8\) cho \(t = 5\), thuộc \([0; 6]\). Bình còn 8 lít sau 5 phút. Phút thứ 10 nằm ngoài miền; phép thế hình thức cho \(-2\) lít, một kết quả vô nghĩa đối với lượng nước trong bình. Giới hạn của mô hình là một phần của kết luận, không phải chi tiết có thể bỏ.

6. Bài tập tự luyện có lời giải

Bài 1. Điều kiện xác định và giá trị đạt được

a) Tìm tập xác định của \(f(x)=\frac{1}{\sqrt{5-x}}\).

b) Tìm tập giá trị của \(g(x) = 3 - 2x\) khi x thuộc \((-1; 2]\).

c) Kiểm tra điểm \(A(1; 1)\) và điểm \(B(2; 0)\) có thuộc đồ thị hàm g ở ý b không.

Lời giải Bài 1

a) Căn ở mẫu, nên \(5 - x \gt 0\). Vì vậy \(D = (-\infty; 5)\). Giá trị \(x = 5\) không được lấy, do làm mẫu bằng 0.

b) Với \(-1 \lt x \le 2\), ta có \(-1 \le 3 - 2x \lt 5\). Mỗi y trong \([-1; 5)\) tương ứng với \(x=\frac{3-y}{2}\) trong \((-1; 2]\). Vậy tập giá trị là \([-1; 5)\). Đầu mút \(-1\) đạt tại \(x = 2\), còn 5 không đạt do \(x = -1\) bị loại.

c) Cả hai hoành độ đều thuộc miền. Vì \(g(1) = 1\), A thuộc đồ thị. Vì \(g(2) = -1\) khác 0, B không thuộc đồ thị; điểm có hoành độ 2 trên đồ thị là \((2; -1)\).

Bài 2. Dùng đồ thị để tìm đầu vào

a) Cho \(p(x)=|x+2|\) trên \([-4; 0]\). Tính \(p(-4)\), \(p(-2)\), \(p(0)\), rồi mô tả đồ thị.

b) Tìm các x thỏa mãn \(p(x) = 1\) và giải thích kết quả bằng đường ngang.

c) Xét chiều biến thiên trên \((-4; -2)\) và \((-2; 0)\).

Lời giải Bài 2

a) Ba giá trị lần lượt là 2, 0, 2. Hai đoạn thẳng nối \((-4; 2)\) với \((-2; 0)\), rồi nối \((-2; 0)\) với \((0; 2)\); ba điểm này đều thuộc đồ thị. Không kéo dài hai đoạn ra ngoài miền đã cho.

b) Từ \(|x+2|=1\) suy ra \(x + 2 = 1\) hoặc \(x + 2 = -1\), tức \(x = -1\) hoặc \(x = -3\). Cả hai thuộc miền. Đường thẳng \(y = 1\) gặp mỗi đoạn đúng một lần, phù hợp với hai nghiệm.

c) Trên \((-4; -2)\), \(p(x) = -x - 2\) nên nghịch biến. Trên \((-2; 0)\), \(p(x) = x + 2\) nên đồng biến.

Tự kiểm trước khi chuyển bài

Khi giải, hãy ghi miền trước, xác định mỗi đầu vào có mấy đầu ra, rồi mới lập bảng hoặc vẽ hình. Nếu đề hỏi tập giá trị, kiểm tra cả điều kiện tồn tại của đầu vào cho từng đầu ra đã nêu. Nếu đề hỏi tăng hay giảm, nêu khoảng rõ ràng và so sánh từ trái sang phải. Bài 16: Hàm số bậc hai sẽ sử dụng các kỹ năng này để lập bảng giá trị và đọc những đặc điểm của parabol.

Khi tìm tập xác định, đừng loại một giá trị chỉ vì tử số bằng không. Một phân số bằng không vẫn có nghĩa nếu mẫu khác không. Ngược lại, khi dấu căn nằm ở mẫu, việc cho biểu thức dưới căn bằng không sẽ làm mẫu bằng không, nên phải loại. Em có thể ghi hai dòng điều kiện riêng rồi lấy những giá trị thỏa đồng thời. Cách ghi này cũng giúp giải thích vì sao hai công thức có dấu căn trông tương tự lại được dùng trên hai tập khác nhau.

Khi đọc một bảng hữu hạn, hãy phân biệt các giá trị đang được ghi với những giá trị có thể bổ sung trong một bài toán khác. Dữ liệu cho sẵn không cho biết kết quả ở một đầu vào chưa xuất hiện. Nếu bài cho một quy tắc xác định trên cả đoạn, em mới xét mọi đầu vào trong đoạn đó. Đây là lí do cùng một hình dạng điểm nhưng cách nối hay không nối phụ thuộc vào miền chứ không phải sở thích vẽ.

Để kiểm một tập giá trị, có thể nhận ra đáp án sai bằng một câu hỏi: số ở đầu mút có đạt thật không? Nếu có, hãy chỉ ra đầu vào tạo được số đó. Nếu không, hãy nêu vì sao số ấy chỉ có thể được tiến gần. Bước này đặc biệt quan trọng khi miền có cả đầu mút đóng và mở. Không tự giữ nguyên dấu ngoặc của tập xác định để đặt cho tập giá trị, bởi một hàm nghịch biến có thể đổi vai trò của hai đầu mút.

Nguồn đối chiếu: SGK Toán 10, tập hai, Kết nối tri thức với cuộc sống, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, trang 4–10. Các ví dụ và hình minh họa do ClassOn biên soạn.

Bài trước và bài sau của Toán 10

Bài trước: Mạng xã hội: Lợi và hại

Bài sau: Bài 16. Hàm số bậc hai

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗