Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 10 · Tin giáo dục

Toán 10 Kết nối tri thức: Mạng xã hội, lợi và hại

Thực hành thống kê Toán 10 với dữ liệu mạng xã hội giả định: bảng tần số, trung bình, tứ phân vị, độ lệch chuẩn và nhận xét đúng giới hạn.

Biểu đồ cột tần số lựa chọn lợi ích giả định L1 8, L2 5, L3 4, L4 3 trên 20 phiếu

Mạng xã hội: Lợi và hại là hoạt động thực hành trải nghiệm cuối Toán 10 tập một Kết nối tri thức. Trọng tâm toán học là phân loại dữ liệu, lập bảng tần số, tính các số đặc trưng và viết nhận xét có giới hạn. Một bảng ý kiến không tự chứng minh tác động của mạng xã hội; một số trung bình cũng không mô tả đầy đủ mọi người trong mẫu.

Bài thực hành dưới đây dùng hoàn toàn dữ liệu giả định. Không cần phỏng vấn bạn bè, thu tên, tài khoản, ảnh màn hình, giới tính hoặc thông tin riêng tư của học sinh. Các bảng không phải kết quả điều tra thật. Cách làm này giúp em luyện quy trình thống kê mà không phải thu thập hoặc công khai dữ liệu cá nhân.

Vị trí và mục tiêu của hoạt động

Theo mục lục và nội dung của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, hoạt động này đứng sau Tìm hiểu một số kiến thức về tài chính. Nội dung sách gồm thu thập dữ liệu, phân tích ý kiến và thời gian sử dụng, so sánh nhóm, rồi tìm hiểu công cụ tính toán. Bài viết giữ các kĩ năng đó nhưng thay tình huống khảo sát người thật bằng dữ liệu mô phỏng.

Em cần biết cách tính tần số, tỉ lệ phần trăm, số trung bình, trung vị, tứ phân vị và độ lệch chuẩn. Khi hoàn thành, em nên trình bày được một báo cáo có câu hỏi, mô tả dữ liệu, phép tính và giới hạn kết luận. Mục tiêu không phải xếp loại ai dùng mạng xã hội tốt hay xấu, cũng không thiết lập một ngưỡng thời gian an toàn dựa trên vài con số.

Chọn câu hỏi trước khi tính

Ba câu hỏi của bài thực hành là: phương án lợi ích nào được chọn nhiều nhất trong bảng giả định; phương án bất lợi nào được chọn nhiều nhất; thời gian giả định tập trung và phân tán ra sao. Đây là ba câu hỏi mô tả. Chúng khác với câu hỏi nguyên nhân như mạng xã hội có làm giảm kết quả học tập hay không.

Mỗi phiếu mô phỏng chọn đúng một lợi ích nổi bật và một bất lợi nổi bật. Hai câu hỏi được thống kê riêng; tổng tần số của mỗi bảng phải bằng số phiếu hợp lệ. Không cộng hai bảng lại rồi coi tổng đó là số người. Nếu một câu hỏi cho phép chọn nhiều phương án, tổng lượt chọn có thể lớn hơn số phiếu và cách diễn giải phải thay đổi.

Dữ liệu ý kiến là dữ liệu định tính. Các mã L1, L2, L3, L4 chỉ giúp ghi chép, không phải số đo để tính trung bình. Thời gian tính bằng phút mỗi ngày là dữ liệu định lượng. Trước khi tính, cần kiểm tra đơn vị thống nhất; không nhập 1 giờ như số 1 vào cột đang dùng phút.

Bảng ý kiến giả định và tần số

Giả sử có 20 phiếu mô phỏng hợp lệ. Các lựa chọn dưới đây chỉ là nhãn trong bài tập, không phải đánh giá đã được kiểm chứng về lợi ích hoặc tác hại xảy ra trong đời sống.

Lựa chọn lợi ích nổi bật Tần số giả định
L1: Kết nối 8
L2: Giải trí 5
L3: Tìm thông tin 4
L4: Khám phá chủ đề mới 3

Tổng \(8 + 5 + 4 + 3 = 20\), khớp số phiếu. Tần số tương đối của L1 là \(\frac{8}{20}=40\%\); của L2 là \(25\%\); của L3 là \(20\%\); của L4 là \(15\%\). Các tỉ lệ cộng lại bằng \(100\%\) vì mỗi phiếu chọn đúng một phương án và không có phiếu thiếu câu trả lời trong dữ liệu giả định này.

Lựa chọn bất lợi nổi bật Tần số giả định
B1: Nội dung không phù hợp 6
B2: Lo ngại riêng tư 4
B3: Tương tác thiếu tôn trọng 2
B4: Tốn thời gian 8

B4 có tần số cao nhất, bằng 8, nên là mốt của bảng ý kiến bất lợi. Câu đúng là “B4 được chọn nhiều nhất trong 20 phiếu mô phỏng”. Câu “\(40\%\) học sinh đã bị tác hại do mạng xã hội” không được hỗ trợ: bảng không đo một biến cố thực tế và cũng không đại diện cho toàn bộ học sinh.

Tính thời gian từ một mẫu nhỏ riêng

Để nhìn rõ cách tính, ta dùng một mẫu thời gian minh họa gồm tám quan sát, tách biệt với 20 phiếu ý kiến ở trên: 20; 30; 30; 40; 50; 60; 70; 100 phút mỗi ngày. Không được coi tám quan sát này là toàn bộ thời gian của 20 phiếu; bài có hai bộ dữ liệu khác nhau và đã nêu rõ cỡ mẫu.

Tổng thời gian bằng 400 phút nên trung bình là \(\frac{400}{8}=50\) phút mỗi ngày. Giá trị nhỏ nhất là 20, lớn nhất là 100, khoảng biến thiên bằng 80 phút. Mốt là 30 phút vì xuất hiện hai lần, các giá trị khác chỉ xuất hiện một lần.

Mẫu đã sắp xếp. Hai vị trí chính giữa là 40 và 50 nên trung vị bằng 45 phút. Nửa dưới 20; 30; 30; 40 cho \(Q_{1} = 30\); nửa trên 50; 60; 70; 100 cho \(Q_3=65\). Khoảng tứ phân vị bằng \(65 - 30 = 35\) phút. Các giá trị trung bình và trung vị không bắt buộc trùng nhau.

Để tính phương sai theo định nghĩa của chương, lấy các độ lệch so với 50 là \(-30\); \(-20\); \(-20\); \(-10\); 0; 10; 20; 50. Tổng bình phương bằng \(900 + 400 + 400 + 100 + 0 + 100 + 400 + 2500 = 4800\). Phương sai bằng \(\frac{4800}{8}=600\) phút bình phương. Độ lệch chuẩn là \(\sqrt{600} = 10\sqrt{6}\) phút, xấp xỉ 24,49 phút.

Không nói mỗi quan sát đều cách trung bình 24,49 phút. Độ lệch chuẩn là một số tổng hợp từ bình phương độ lệch, không phải khoảng cách giống nhau cho mọi quan sát. Cũng không dùng nó để dự báo chính xác thời gian ngày tiếp theo của bất kì người nào.

So sánh hai nhóm mô phỏng không gắn danh tính

Nhóm A gồm 20; 30; 40; 50 phút. Nhóm B gồm 10; 30; 40; 60 phút. Đây là hai nhóm giả định do bài tập tạo ra, không được gán cho giới tính, trường học hay nhóm người thật. Ta chỉ luyện cách so sánh hai mẫu dùng cùng đơn vị và cùng số quan sát.

Cả hai mẫu đều có tổng 140 phút nên trung bình bằng 35 phút. Cả hai có trung vị \(\frac{30+40}{2}=35\) phút. Nếu dừng ở hai số này, em sẽ chưa thấy sự khác nhau ở các giá trị hai đầu.

Nhóm A có \(Q_{1} = 25\), \(Q_3=45\), khoảng tứ phân vị 20 và khoảng biến thiên 30 phút. Nhóm B có \(Q_{1} = 20\), \(Q_3=50\), khoảng tứ phân vị 30 và khoảng biến thiên 50 phút. Theo hai thước đo này, B phân tán hơn A dù trung bình và trung vị bằng nhau.

Phương sai của A bằng \(\frac{225+25+25+225}{4}=125\); của B bằng \(\frac{625+25+25+625}{4}=325\) phút bình phương. Độ lệch chuẩn tương ứng là \(5\sqrt{5}\) và \(5\sqrt{13}\) phút. Vì 125 nhỏ hơn 325 nên độ lệch chuẩn của A nhỏ hơn. Nhận xét chỉ mô tả hai mẫu, không chứng minh nguyên nhân tạo ra khác biệt.

Hai nhóm thời gian giả định A 20,30,40,50 và B 10,30,40,60 trên cùng trục phút, cùng trung bình 35
Dùng cùng tỉ lệ trên hai trục để so sánh độ phân tán công bằng.

Dùng công cụ để kiểm tra mà không đổi định nghĩa

Em có thể nhập một bộ dữ liệu giả định vào bảng tính để đối chiếu tổng, số lượng và trung bình. Trước tiên hãy giữ lại danh sách gốc và bảng tính tay. Bài này không khẳng định đã chạy thử một phần mềm, một phiên bản máy tính hay giao diện ClassOn cụ thể; các kết quả đã được kiểm bằng phép tính độc lập.

Khi đọc kết quả từ công cụ, cần xác định phương sai đang chia cho n hay \(n - 1\). Trong bài học này, phương sai dùng mẫu số n. Kết quả theo mẫu số \(n - 1\) không sai về định nghĩa riêng của nó, nhưng không phải đại lượng đang được yêu cầu. Không chọn một dòng chỉ vì tên “độ lệch chuẩn” mà bỏ qua cách tính.

Các hàm tứ phân vị cũng có thể dùng cách nội suy khác quy trình chia hai nửa trong sách. Đối với bài này, hãy trình bày rõ nửa dưới, nửa trên và hai vị trí giữa. Nếu công cụ trả số khác, kiểm tra quy tắc trước khi sửa kết quả tay. Không lấy trung bình của các mã lựa chọn ý kiến chỉ vì chúng đã được nhập thành số.

Bài tập kiểm tra cách đọc dữ liệu

Câu 1. Tần số và phần trăm

Dùng bảng 20 phiếu lựa chọn lợi ích ở trên.

a) Tính tổng tỉ lệ chọn L1 hoặc L3, biết mỗi phiếu chỉ chọn một phương án.

b) Chênh lệch tần số giữa L1 và L4 bằng bao nhiêu? Chênh lệch tỉ lệ là bao nhiêu điểm phần trăm?

c) Có thể nói “L1 tốt hơn L4 cho tất cả mọi người” từ bảng này không?

Câu 2. Kiểm tra mẫu thời gian

Dùng mẫu tám quan sát 20; 30; 30; 40; 50; 60; 70; 100 phút.

a) Có bao nhiêu quan sát lớn hơn 60 phút và chúng chiếm bao nhiêu phần trăm?

b) Nếu riêng giá trị 100 đổi thành 180, trung bình mới và trung vị mới là bao nhiêu?

c) Vì sao không nên giữ nguyên trung bình cũ sau khi sửa giá trị đó?

Câu 3. Báo cáo không vượt quá dữ liệu

a) Viết một câu đúng về sự khác nhau giữa nhóm A và nhóm B.

b) Viết một giới hạn của bài thực hành liên quan đến nguồn dữ liệu.

c) Nếu muốn dùng bài này để luyện toán mà không khảo sát thật, có cần tên hay tài khoản mạng xã hội của học sinh không?

Đáp án kèm giải thích

Câu 1

a) Có \(8 + 4 = 12\) phiếu chọn L1 hoặc L3, chiếm \(\frac{12}{20}=60\%\). Hai lựa chọn không chồng nhau trong dữ liệu vì mỗi phiếu chỉ chọn một phương án. Nếu thiết kế câu hỏi cho chọn nhiều đáp án, không thể tự cộng như vậy để đếm số phiếu khác nhau.

b) Chênh lệch tần số là \(8 - 3 = 5\) phiếu. Chênh lệch tỉ lệ là \(40\% - 15\% = 25\) điểm phần trăm. Gọi đây là “tăng \(25\%\)” mà không nêu mốc so sánh sẽ gây nhầm với mức tăng tương đối.

c) Không. Bảng chỉ mô tả số lần một lựa chọn được chọn trong dữ liệu giả định. Nó không đo hiệu quả của lựa chọn và không có cơ sở đại diện cho mọi người.

Câu 2

a) Hai giá trị lớn hơn 60 là 70 và 100. Tỉ lệ bằng \(\frac{2}{8}=25\%\). Giá trị 60 không được tính vì đề hỏi lớn hơn, không phải lớn hơn hoặc bằng.

b) Tổng mới bằng \(400 - 100 + 180 = 480\), nên trung bình mới là 60 phút. Thứ tự các giá trị giữa không đổi, trung vị vẫn bằng 45 phút. Trung bình tăng 10 phút, đúng bằng phần tăng 80 chia cho tám quan sát.

c) Trung bình dùng mọi giá trị thông qua tổng, nên một thay đổi ở tổng làm nó thay đổi khi cỡ mẫu giữ nguyên. Trung vị chỉ giữ nguyên trong sửa đổi cụ thể này; không được suy rằng trung vị bất biến trước mọi sửa đổi dữ liệu.

Câu 3

a) Một câu phù hợp: “Hai nhóm mô phỏng cùng trung bình 35 phút, nhưng nhóm B có khoảng biến thiên và độ lệch chuẩn lớn hơn nhóm A.” Câu có tên thước đo rõ ràng, không gán nhận xét đạo đức hay nguyên nhân cho dữ liệu.

b) Giới hạn: “Các con số được tạo để luyện tập, không phải kết quả khảo sát và không thể dùng ước lượng thói quen của học sinh ngoài thực tế.” Ngay cả với khảo sát thật, vẫn phải xem cách chọn mẫu và sai lệch tự báo cáo trước khi suy rộng.

c) Không cần. Toàn bộ phép tính thực hiện được từ dữ liệu giả định đã cung cấp. Không bổ sung thông tin cá nhân, tin nhắn, ảnh màn hình hoặc nhật kí sử dụng của một người thật vào bài tập này.

Khung báo cáo cuối hoạt động

Một báo cáo ngắn nên ghi rõ câu hỏi, nguồn giả định, cỡ mẫu của từng bảng, đơn vị và quy tắc tính. Tiếp theo trình bày các kết quả chính, một biểu đồ có trục và nhãn, rồi một đoạn nhận xét. Cuối cùng nêu giới hạn: mô tả không chứng minh nhân quả, ý kiến không đồng nghĩa sự kiện đã xảy ra, hai bộ dữ liệu khác cỡ mẫu không được trộn tùy tiện.

Đừng đưa hết mọi con số vào phần kết luận. Chọn số phù hợp với câu hỏi: tần số cho lựa chọn phổ biến, trung vị hoặc trung bình cho vị trí trung tâm, khoảng và độ lệch chuẩn cho phân tán. Những bước kiểm tra đó mới là sản phẩm toán học của hoạt động, không phải lời phán xét chung rằng mạng xã hội hoàn toàn tốt hoặc hoàn toàn xấu.

Nguồn đối chiếu

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam: Toán 10 Tập một, trang 96–101.

Bài trước và bài sau của Toán 10

Bài trước: Tìm hiểu một số kiến thức về tài chính

Bài sau: Bài 15. Hàm số

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗