Hình chữ nhật là tứ giác có bốn góc vuông. Trong hình chữ nhật, hai đường chéo bằng nhau và cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường. Muốn dùng chiều ngược lại, phải có đủ cả hai điều kiện: bằng nhau và chia đôi nhau. Chỉ biết hai đường chéo bằng nhau chưa đủ để kết luận một tứ giác là hình chữ nhật.
Bài 13 Toán 8 Kết nối tri thức giúp em giải thích tính chất, nhận biết hình chữ nhật và vận dụng vào đường trung tuyến của tam giác vuông. Bài đứng sau Luyện tập chung sau Bài 12 và ngay trước Bài 14 Hình thoi và hình vuông, theo SGK Toán 8 tập một của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Ví dụ, hình minh họa và bài tập dưới đây được tự biên soạn, không chép lời giải sách.
1. Từ bốn góc vuông đến hình bình hành
Trong tứ giác lồi ABCD có bốn góc vuông, AB và CD cùng vuông góc với AD nên song song. Tương tự, AD và BC cùng vuông góc với AB nên song song. Vậy hình chữ nhật là hình bình hành, có đầy đủ tính chất về cạnh đối, góc đối và trung điểm hai đường chéo đã học ở Bài 12.
Để nhận biết trực tiếp bằng góc, chỉ cần chứng minh ba góc vuông. Tổng góc của tứ giác bằng \(360^{\circ}\), nên góc thứ tư bằng \(360^{\circ} - 3 \times 90^{\circ} = 90^{\circ}\). Nếu mới biết hai góc vuông, không được tự động kết luận. Một hình thang vuông có hai đáy khác nhau là ví dụ cho trường hợp hai góc vuông nhưng không phải hình chữ nhật.
Hình chữ nhật cũng thỏa định nghĩa hình thang cân trong SGK đang xét: có một cặp cạnh đối song song và hai góc kề một đáy bằng nhau. Vì thế, nó có tính chất hai đường chéo bằng nhau. Không thêm điều kiện chiều dài phải lớn hơn chiều rộng vào định nghĩa; hình vuông cũng là một hình chữ nhật đặc biệt.
2. Vì sao hai đường chéo vừa bằng nhau vừa chia đôi nhau?
Cho hình chữ nhật ABCD, gọi O là giao điểm AC và BD. Vì ABCD là hình bình hành, ta có \(OA = OC\) và \(OB = OD\). Để thấy \(AC = BD\) một cách trực tiếp, xét hai tam giác ABC và BAD. Chúng có AB chung, \(BC = AD\) và góc ABC bằng góc BAD, cùng bằng \(90^{\circ}\). Hai tam giác bằng nhau theo cạnh, góc, cạnh, nên \(AC = BD\).
Kết hợp hai kết quả, \(OA = OB = OC = OD\), mỗi đoạn bằng nửa một đường chéo. Nếu AC dài 18 cm thì BD cũng dài 18 cm và bốn đoạn từ O đến các đỉnh đều dài 9 cm. Đây là bốn khoảng cách từ cùng một điểm, không phải bốn cạnh của hình chữ nhật.
Hai đường chéo hình chữ nhật không nhất thiết vuông góc. Chẳng hạn, hình chữ nhật có hai cạnh kề dài 8 cm và 4 cm không có hai đường chéo vuông góc. Tính chất ở đây là bằng nhau và chia đôi nhau; không được chuyển đặc điểm của một hình đặc biệt sang mọi hình chữ nhật.
Muốn trình bày rõ, hãy tách hai dòng suy luận: dùng hình bình hành để có trung điểm, dùng góc vuông hoặc tính chất hình thang cân để có đường chéo bằng nhau. Viết đủ hai dòng giúp em tránh bỏ sót điều kiện khi giải bài toán ngược.
3. Nhận biết qua hình bình hành
Dấu hiệu thứ nhất: hình bình hành có một góc vuông là hình chữ nhật. Nếu góc A bằng \(90^{\circ}\), góc đối C cũng bằng \(90^{\circ}\). Hai góc kề B, D bù với góc A nên đều bằng \(90^{\circ}\). Như vậy cả bốn góc vuông, đúng định nghĩa.
Dấu hiệu thứ hai: hình bình hành có hai đường chéo bằng nhau là hình chữ nhật. Có thể giải thích bằng hai tam giác ABC, BAD: AB chung, \(BC = AD\) do hình bình hành và \(AC = BD\) theo giả thiết. Hai tam giác bằng nhau theo cạnh, cạnh, cạnh, nên góc ABC bằng góc BAD. Hai góc ấy kề một cạnh trong hình bình hành nên bù nhau; bằng nhau và bù nhau thì mỗi góc bằng \(90^{\circ}\).
Điểm cần ghi rõ là hình đã được biết hoặc chứng minh là hình bình hành. Nếu chỉ cho một tứ giác có \(AC = BD\), em chưa có \(BC = AD\) để áp dụng lập luận trên. Một hình thang cân với hai đáy khác nhau có hai đường chéo bằng nhau nhưng không phải hình chữ nhật.
Trong bài dùng đường chéo, cách đi an toàn gồm hai bước. Trước hết chứng minh chúng cắt nhau tại trung điểm mỗi đường để có hình bình hành. Sau đó dùng độ dài hai đường chéo bằng nhau để có hình chữ nhật. Đừng gộp hai bước thành một câu bỏ mất giả thiết trung điểm.
4. Đường trung tuyến của tam giác vuông
Cho tam giác ABC vuông tại A và M là trung điểm cạnh huyền BC. Lấy D đối xứng với A qua M, nghĩa là A, M, D thẳng hàng, M nằm giữa A và D và \(MA = MD\). Trong tứ giác ABDC, hai đường chéo AD và BC cùng bị M chia đôi, nên ABDC là hình bình hành.
Góc BAC là góc tại A của tứ giác ABDC và bằng \(90^{\circ}\). Vì vậy ABDC là hình chữ nhật, suy ra \(AD = BC\). Do \(AM = AD : 2\) nên \(AM = BC : 2\). Đây là lý do đường trung tuyến từ đỉnh góc vuông bằng nửa cạnh huyền, không cần dùng định lí Pythagore.
Chiều ngược lại cũng đúng, nhưng phải xác định trung tuyến đi đến cạnh nào. Nếu M là trung điểm BC trong tam giác ABC và \(AM = BC : 2\), ta dựng D như trên. Vì \(AD = 2AM = BC\), hình bình hành ABDC có hai đường chéo bằng nhau, nên là hình chữ nhật. Suy ra góc BAC bằng \(90^{\circ}\), tam giác vuông tại A.
Không được đổi kết luận thành mọi đường trung tuyến trong tam giác vuông đều bằng nửa cạnh tương ứng. Kết quả thuận áp dụng cho trung tuyến ứng với cạnh huyền. Trong chiều đảo, cạnh có trung tuyến bằng nửa nó sẽ là cạnh huyền sau khi đã chứng minh tam giác vuông.
5. Bài tập tự luyện có lời giải
Mỗi câu trong ba nhóm đầu là một tình huống độc lập; không ghép số đo của các câu khác nhau. Các dữ kiện là bài tập giả định, không phải số đo lấy từ hình. Hãy viết tên dấu hiệu hoặc tính chất bên cạnh kết luận để kiểm tra mình đã có đủ điều kiện.
Nhóm 1. Góc và đường chéo
a) Tứ giác lồi EFGH có ba góc E, F, G đều bằng \(90^{\circ}\). Tính góc H và kết luận.
b) Hình chữ nhật EFGH có \(EG = 22\) cm; hai đường chéo cắt nhau tại O. Tính FH và OF.
c) Trong một hình chữ nhật, khoảng cách từ giao điểm đường chéo đến một đỉnh là 6,5 cm. Tính độ dài mỗi đường chéo.
Lời giải nhóm 1
a) \(\angle H = 360^{\circ} - 270^{\circ} = 90^{\circ}\). Cả bốn góc vuông, nên EFGH là hình chữ nhật. Không cần đo lại góc H trên hình vẽ.
b) Hai đường chéo bằng nhau nên \(FH = EG = 22\) cm. O là trung điểm FH, do đó \(OF = 11\) cm. OF là nửa đường chéo, không phải cạnh hình chữ nhật.
c) Mỗi đoạn từ giao điểm đến đỉnh bằng nửa một đường chéo; hai đường chéo lại bằng nhau. Vì vậy mỗi đường chéo dài \(2 \times 6{,}5 = 13\) cm.
Nhóm 2. Nhận biết và thiếu giả thiết
a) Tứ giác lồi KLMN có hai đường chéo KM, LN cùng dài 14 cm và cắt nhau tại trung điểm mỗi đường. Chứng minh hình chữ nhật.
b) Hình bình hành KLMN có góc K bằng \(90^{\circ}\). Kết luận hình gì và vì sao?
c) Chỉ biết tứ giác lồi KLMN có \(KM = LN\). Có đủ kết luận hình chữ nhật không?
Lời giải nhóm 2
a) Hai đường chéo chia đôi nhau nên KLMN là hình bình hành. Chúng bằng nhau nên hình bình hành ấy là hình chữ nhật. Hai giả thiết được sử dụng ở hai bước khác nhau.
b) Hình bình hành có một góc vuông là hình chữ nhật. Các góc còn lại bằng \(90^{\circ}\) vì góc đối bằng nhau và hai góc kề một cạnh bù nhau.
c) Chưa đủ. Một hình thang cân có hai đáy khác nhau là phản ví dụ: hai đường chéo bằng nhau nhưng không chia đôi nhau. Cần thêm một điều kiện phù hợp, chẳng hạn trung điểm chung của hai đường chéo.
Nhóm 3. Trung tuyến trong tam giác
a) Tam giác PQR vuông tại P, M là trung điểm QR, \(QR = 26\) cm. Tính PM.
b) Tam giác PQR có M là trung điểm QR, \(QR = 18\) cm và \(PM = 9\) cm. Chứng minh tam giác vuông và xác định đỉnh góc vuông.
c) Chỉ biết M nằm trên QR, \(QR = 18\) cm và \(PM = 9\) cm. Có thể áp dụng ngay chiều đảo ở câu trước không?
Lời giải nhóm 3
a) PM là trung tuyến ứng với cạnh huyền nên \(PM = QR : 2 = 13\) cm. Phải có M là trung điểm, không chỉ một điểm bất kỳ trên cạnh huyền.
b) \(PM = QR : 2\) và PM là trung tuyến vì M là trung điểm QR. Theo chiều đảo đã giải thích, tam giác PQR vuông tại P; cạnh QR đối diện P là cạnh huyền.
c) Không thể áp dụng ngay. Chưa biết M là trung điểm QR nên PM chưa được xác nhận là trung tuyến. Đẳng thức độ dài không tự bổ sung điều kiện vị trí còn thiếu.
Nhóm 4. Dựng một điểm để nhận biết hình
Cho tam giác TUV vuông tại T, M là trung điểm UV. Lấy W trên đường thẳng TM sao cho M nằm giữa T và W, \(MT = MW\).
a) Chứng minh tứ giác TUWV là hình bình hành.
b) Chứng minh TUWV là hình chữ nhật.
c) Nếu \(UV = 30\) cm, tính TW và MT.
Lời giải nhóm 4
a) Hai đường chéo của TUWV là TW và UV. M là trung điểm cả hai đường theo cách dựng và giả thiết, nên TUWV là hình bình hành.
b) Góc UTV bằng \(90^{\circ}\) và là góc tại T của hình bình hành TUWV. Do đó hình bình hành có một góc vuông và là hình chữ nhật.
c) Hai đường chéo hình chữ nhật bằng nhau nên \(TW = UV = 30\) cm. M là trung điểm TW nên \(MT = 15\) cm. Kết quả cũng đúng bằng nửa cạnh huyền UV của tam giác ban đầu.
6. Kiểm tra bằng dụng cụ và bằng lập luận
Với hình vẽ trên giấy, ê ke giúp kiểm tra các góc có vẻ vuông, còn compa giúp so sánh độ dài đường chéo và các nửa đường chéo. Nhưng nét vẽ có sai số, nên phép đo thực hành chỉ hỗ trợ nhận biết. Trong bài chứng minh, phải dựa vào giả thiết chính xác và định lí, không lấy một kết quả đo gần đúng làm đẳng thức tuyệt đối.
Trước khi nộp bài, hãy kiểm tra tên tứ giác sau khi dựng điểm mới. Trong ví dụ tam giác ABC, hình chữ nhật là ABDC, không phải ABCD. Viết sai thứ tự có thể khiến cạnh thành đường chéo và làm sai toàn bộ lập luận, dù hình vẽ ban đầu đúng.
Bài trước và bài sau của Toán 8
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 12
Bài sau: Bài 14. Hình thoi và hình vuông.