Hình bình hành là tứ giác có hai cặp cạnh đối song song. Khi đã biết một hình là hình bình hành, em suy ra các cạnh đối bằng nhau, các góc đối bằng nhau và hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường. Muốn đi theo chiều ngược lại để nhận biết hình, cần đủ điều kiện của một dấu hiệu, không chỉ một phần của điều kiện ấy.
Bài 12 Toán 8 Kết nối tri thức tập trung giải thích tính chất và chọn dấu hiệu nhận biết hình bình hành. Nội dung sau gồm ví dụ, hình và bài tập tự biên soạn theo phạm vi SGK Toán 8 tập một của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Bài đứng sau Luyện tập chung sau Bài 11 và trước phần Luyện tập chung tiếp theo. Em cần nhớ góc tạo bởi hai đường thẳng song song, tổng góc tứ giác và các trường hợp bằng nhau của tam giác.
1. Định nghĩa yêu cầu cả hai cặp cạnh đối
Với tứ giác lồi ABCD, hai cặp cạnh đối là AB với CD và AD với BC. Để dùng định nghĩa hình bình hành, phải có AB song song CD và AD song song BC. Chỉ một cặp song song cho biết hình là hình thang, chưa đủ để kết luận hình bình hành.
Các chữ A, B, C, D được viết theo thứ tự quanh đường bao. Đường chéo là AC và BD, không phải hai cạnh bên. Khi ghi giả thiết, em nên viết rõ từng cặp song song thay vì chỉ ghi “các cạnh song song”, bởi hai cạnh kề của một tứ giác không nằm trên hai đường thẳng song song.
Một hình bình hành không nhất thiết có góc vuông hoặc bốn cạnh bằng nhau. Hình chữ nhật và hình vuông đều thỏa định nghĩa hình bình hành, nhưng không phải mọi hình bình hành đều là hình chữ nhật hay hình vuông. Cách gọi tên này dựa vào điều kiện hình học, không dựa vào hình được vẽ nghiêng hay đặt thẳng.
2. Giải thích tính chất bằng tam giác
Cho hình bình hành ABCD, kẻ đường chéo AC. Vì AB song song CD nên góc BAC bằng góc DCA. Vì BC song song AD nên góc BCA bằng góc DAC. Hai tam giác ABC và CDA có cạnh AC chung, nằm giữa hai góc tương ứng bằng nhau, nên bằng nhau theo góc, cạnh, góc.
Từ đó suy ra \(AB = CD\), \(BC = DA\) và góc ABC bằng góc CDA. Đổi sang đường chéo BD và lập luận tương tự cho hai tam giác ABD, CDB sẽ suy ra góc DAB bằng góc BCD. Như vậy, hai cặp cạnh đối và hai cặp góc đối của hình bình hành đều bằng nhau.
Gọi O là giao điểm AC và BD. Xét hai tam giác AOB, COD. Góc BAO bằng góc DCO và góc ABO bằng góc CDO vì các cặp góc so le trong tạo bởi AB song song CD. Lại có \(AB = CD\), nên hai tam giác bằng nhau theo góc, cạnh, góc. Suy ra \(OA = OC\) và \(OB = OD\).
Điều vừa chứng minh là O chia đôi mỗi đường chéo, không phải bốn đoạn OA, OB, OC, OD đều bằng nhau. Hai đoạn trên AC bằng nhau; hai đoạn trên BD bằng nhau. Không có cơ sở cho \(OA = OB\) nếu chưa thêm giả thiết. Tương tự, hai đường chéo không nhất thiết bằng nhau hoặc vuông góc.
Hai góc kề một cạnh của hình bình hành bù nhau. Ví dụ, góc A cộng góc B bằng \(180^{\circ}\) vì AD song song BC. Nếu góc A bằng \(74^{\circ}\) thì góc C bằng \(74^{\circ}\), còn góc B và góc D đều bằng \(106^{\circ}\). Tổng bốn góc bằng \(360^{\circ}\), phù hợp định lí của Bài 10.
3. Chọn đúng một dấu hiệu nhận biết
Ngoài định nghĩa hai cặp cạnh đối song song, em có thể dùng các dấu hiệu theo cạnh, góc hoặc đường chéo. Một tứ giác có hai cặp cạnh đối bằng nhau là hình bình hành. Cũng có thể chỉ cần một cặp cạnh đối, nhưng cặp đó phải vừa song song vừa bằng nhau.
Chẳng hạn, nếu AB song song CD và \(AB = CD\) thì đủ kết luận ABCD là hình bình hành. Không được thay điều kiện thứ hai bằng \(AD = BC\) rồi vẫn dùng cùng dấu hiệu. Lúc đó cặp cạnh được biết song song và cặp cạnh được biết bằng nhau không còn là cùng một cặp.
Theo góc, tứ giác có cả hai cặp góc đối bằng nhau là hình bình hành. Thật vậy, nếu góc A bằng góc C và góc B bằng góc D thì từ tổng \(360^{\circ}\) suy ra góc A cộng góc B bằng \(180^{\circ}\). Quan hệ hai góc trong cùng phía bù nhau cho AD song song BC. Tương tự, góc B cộng góc C bằng \(180^{\circ}\) cho AB song song CD.
Theo đường chéo, tứ giác có hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường là hình bình hành. Cần đồng thời \(OA = OC\) và \(OB = OD\) tại cùng giao điểm O. Chỉ biết O là trung điểm của AC chưa đủ, dù O vẫn nằm trên BD.
Có thể giải thích dấu hiệu đường chéo bằng tam giác. Khi \(OA = OC\), \(OB = OD\), hai góc AOB và COD đối đỉnh nên bằng nhau. Hai tam giác AOB và COD bằng nhau theo cạnh, góc, cạnh. Suy ra góc ABO bằng góc CDO, nên AB song song CD. Làm tương tự với AOD và COB suy ra AD song song BC.
4. Hai trường hợp thiếu giả thiết dễ nhầm
Một hình thang cân có đáy trên ngắn hơn đáy dưới có một cặp cạnh đối song song và hai cạnh bên bằng nhau. Tuy nhiên, nó không phải hình bình hành vì hai đáy không bằng nhau. Phản ví dụ này cho thấy không được ghép điều kiện song song ở cặp đáy với điều kiện bằng nhau ở cặp cạnh bên thành dấu hiệu “vừa song song vừa bằng nhau”.
Phản ví dụ thứ hai được vẽ ở dưới. Giao điểm O là trung điểm của AC, nhưng OB chỉ bằng một đơn vị còn OD bằng ba đơn vị. Vì O không là trung điểm của BD, hai đường chéo không chia đôi nhau. Hình này không phải hình bình hành, mặc dù một đường chéo đã bị chia đôi chính xác.
5. Tự luyện từ tính chất đến chứng minh
Các bài tập dưới đây là dữ kiện giả định để luyện suy luận. Hãy ghi rõ dấu hiệu hoặc tính chất đang dùng, sau đó kiểm tra vị trí hai cạnh, hai góc hay hai đường chéo được gọi tên. Đừng tự bổ sung góc vuông, độ dài bằng nhau hoặc điểm giữa từ cảm giác khi nhìn hình.
Nhóm 1. Khai thác hình bình hành đã biết
Mỗi câu trong nhóm này xét một hình bình hành riêng; không ghép số đo góc, cạnh và đường chéo của các câu khác nhau.
a) Cho hình bình hành ABCD có góc A bằng \(67^{\circ}\). Tính góc B, C, D.
b) Nếu \(AB = 8\) cm và \(BC = 5\) cm, tính CD, DA và chu vi.
c) Hai đường chéo cắt nhau tại O; biết \(AC = 12\) cm và \(BD = 8\) cm. Tính OA, OB và giải thích vì sao không kết luận chúng bằng nhau.
Lời giải nhóm 1
a) Góc C đối với góc A nên bằng \(67^{\circ}\). Góc B kề góc A nên bằng \(180^{\circ} - 67^{\circ} = 113^{\circ}\); góc D bằng góc B nên cũng bằng \(113^{\circ}\). Tổng kiểm tra là \(360^{\circ}\).
b) Cạnh đối bằng nhau cho \(CD = 8\) cm và \(DA = 5\) cm. Chu vi bằng \(8 + 5 + 8 + 5 = 26\) cm. Không dùng độ dài đường chéo trong phép cộng này.
c) O là trung điểm mỗi đường chéo, nên \(OA = 12 : 2 = 6\) cm và \(OB = 8 : 2 = 4\) cm. Hai giá trị khác nhau; tính chất chỉ cho \(OA = OC\) và \(OB = OD\).
Nhóm 2. Chọn dấu hiệu đủ
a) Tứ giác lồi EFGH có \(EF = GH\) và \(FG = HE\). Có thể kết luận hình bình hành không?
b) Tứ giác lồi EFGH có EF song song GH và \(EF = GH\). Có thể kết luận hình bình hành không?
c) Chỉ biết EF song song GH và \(FG = HE\). Có đủ kết luận không? Hãy nêu một dạng phản ví dụ.
Lời giải nhóm 2
a) Có. EF, GH là một cặp cạnh đối; FG, HE là cặp cạnh đối còn lại. Hai cặp cạnh đối bằng nhau là dấu hiệu nhận biết hình bình hành.
b) Có. Cùng cặp cạnh đối EF, GH vừa song song vừa bằng nhau. Đây là một dấu hiệu riêng, không cần chứng minh thêm hai cạnh còn lại bằng nhau trước khi kết luận.
c) Chưa đủ. Một hình thang cân có hai đáy khác nhau thỏa EF song song GH và \(FG = HE\) nhưng không phải hình bình hành. Điều kiện bằng nhau ở đây thuộc cặp cạnh bên, khác cặp cạnh được biết song song.
Nhóm 3. Đường chéo và số chưa biết
Ba câu dưới đây là ba tình huống độc lập, dù dùng cùng tên đỉnh. Chỉ sử dụng dữ kiện trong câu đang giải.
a) Tứ giác lồi MNPQ có hai đường chéo MP, NQ cắt nhau tại O, \(OM = OP = 4\) cm và \(ON = OQ = 3\) cm. Chứng minh hình bình hành.
b) Hình bình hành MNPQ có \(OM = 2t + 1\) cm và \(OP = 7\) cm. Tìm t rồi kiểm tra độ dài.
c) Nếu chỉ biết \(OM = OP = 4\) cm, \(ON = 2\) cm, \(OQ = 5\) cm tại giao điểm O, tứ giác có thể là hình bình hành không?
Lời giải nhóm 3
a) O nằm trên mỗi đường chéo và chia mỗi đường thành hai đoạn bằng nhau. Vậy hai đường chéo cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường; MNPQ là hình bình hành.
b) Trong hình bình hành, \(OM = OP\) nên \(2t + 1 = 7\). Suy ra \(2t = 6\) và \(t = 3\). Thay lại, \(OM = 7\) cm, dương và bằng OP; điều kiện độ dài được thỏa mãn.
c) Không. Nếu là hình bình hành thì phải có \(ON = OQ\), trái với 2 cm khác 5 cm. Đây không chỉ là thiếu dữ kiện: dữ kiện đã cho mâu thuẫn với một tính chất bắt buộc của hình bình hành.
Nhóm 4. Dựng hình bằng trung điểm
Cho hai đường thẳng khác nhau cắt nhau tại O. Lấy A, C trên đường thứ nhất ở hai phía của O sao cho \(OA = OC\). Lấy B, D trên đường thứ hai ở hai phía của O sao cho \(OB = OD\). Các điểm đều khác O.
a) Giải thích vì sao ABCD là hình bình hành khi các đỉnh được nối lần lượt A, B, C, D.
b) Nếu \(AB = 9\) cm và \(BC = 4\) cm, tính CD và DA.
c) Có cần thêm \(OA = OB\) để kết luận ở câu đầu không? Giải thích.
Lời giải nhóm 4
a) Hai đường thẳng khác nhau bảo đảm bốn điểm không cùng nằm trên một đường thẳng. O nằm giữa A, C và giữa B, D; cách nối tạo tứ giác lồi có hai đường chéo AC, BD. Chúng cùng bị O chia đôi nên ABCD là hình bình hành.
b) Hai cặp cạnh đối bằng nhau, do đó \(CD = AB = 9\) cm và \(DA = BC = 4\) cm. Đó là hệ quả sau khi đã kết luận hình bình hành.
c) Không cần. Dấu hiệu chỉ yêu cầu hai nửa của từng đường chéo bằng nhau. Độ dài hai đường chéo có thể khác nhau. Thêm \(OA = OB\) là một điều kiện khác, không phải điều kiện bắt buộc cho mọi hình bình hành.
6. Kiểm tra lời giải trước khi kết luận
Hãy đọc lại mỗi lập luận theo thứ tự: đã biết hình gì, cần chứng minh điều gì và dấu hiệu nào phù hợp dữ kiện. Nếu đề chỉ cho tứ giác, em không được dùng ngay tính chất hình bình hành. Sau khi có đủ một dấu hiệu, mới được suy ra các tính chất còn lại để tính độ dài hoặc góc.
Hình vẽ giúp dự đoán nhưng không quyết định kết quả. Một đoạn nhìn gần bằng đoạn khác chưa phải bằng chứng; ngược lại, hình vẽ không đúng tỉ lệ cũng không làm thay đổi giả thiết đã ghi rõ. Thói quen đánh dấu đúng hai cặp cạnh đối hoặc hai cặp nửa đường chéo sẽ giúp em phát hiện ngay những lời giải thiếu một điều kiện.
Bài trước và bài sau của Toán 8
Bài trước: Luyện tập chung sau Bài 11
Bài sau: Luyện tập chung sau Bài 12