Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 8 · Tin giáo dục

Luyện tập chung sau Bài 11 Toán 8: Tứ giác và hình thang cân

Luyện tính góc, chứng minh song song, hình thang cân và kiểm tra điều kiện hai đáy khác nhau qua bài tập tự soạn, lời giải từng ý.

Hình thang ABCD có góc A và B bằng 108 độ, góc C và D bằng 72 độ; chứng minh song song trước khi kết luận cân.

Phần Luyện tập chung sau Bài 11 kết nối kiến thức về tứ giác với hình thang cân trong Toán 8 Kết nối tri thức, Tập 1. Mục tiêu không chỉ là tính được một góc, mà còn biết đọc giả thiết, chứng minh hai đường thẳng song song và dùng đúng điều kiện nhận biết. Các bài tập dưới đây được biên soạn mới để luyện lập luận, không phải bản chép đề và lời giải sách giáo khoa.

Trong bài viết, tứ giác được xét là tứ giác lồi, các đỉnh được gọi liên tiếp theo đường biên. Khi viết ABCD, các cạnh là AB, BC, CD, DA, còn hai đường chéo là AC và BD. Không thể thay tùy ý thứ tự đỉnh mà vẫn giữ nguyên các cạnh. Trước khi tính toán, hãy đánh dấu dữ kiện đã cho và phân biệt chúng với điều chỉ trông có vẻ đúng trên hình.

1. Những kiến thức phải dùng đúng điều kiện

Tổng bốn góc trong một tứ giác lồi bằng \(360^\circ\). Có thể giải thích bằng cách kẻ một đường chéo, chia tứ giác thành hai tam giác. Mỗi tam giác có tổng ba góc bằng \(180^\circ\), nên khi cộng lại ta được tổng bốn góc tứ giác. Các góc tại hai đầu đường chéo được chia thành những phần nhỏ, không xuất hiện thêm góc của tứ giác mới.

Hình thang là tứ giác có hai cạnh đối song song. Khi đã chọn AB và CD làm hai đáy, hai góc trong cùng phía trên cạnh AD có tổng bằng \(180^\circ\); tương tự trên cạnh BC. Ngược lại, nếu hai góc trong cùng phía tạo bởi một cát tuyến bù nhau, có thể kết luận hai đường thẳng tương ứng song song. Cần gọi tên cát tuyến và đúng hai đường cần chứng minh, không chỉ nói chung rằng có hai góc bù nhau.

Hình thang cân là hình thang có hai góc kề một đáy bằng nhau. Khi \(AB\parallel CD\), có thể dùng \(\angle A=\angle B\) hoặc \(\angle D=\angle C\) để nhận biết. Hai cạnh bên và hai đường chéo của hình thang cân bằng nhau. Tuy nhiên, không được lấy một tính chất rồi tự coi chiều ngược lại luôn đúng mà bỏ qua những giả thiết đi kèm.

Điểm dễ nhầm là hai cạnh bên bằng nhau. Với một hình thang có hai đáy không bằng nhau, điều kiện hai cạnh bên bằng nhau cho phép kết luận hình thang cân. Điều kiện hai đáy không bằng nhau không phải chi tiết thừa trong phát biểu này. Nếu bỏ nó, có những tứ giác có hai cặp cạnh đối song song, hai cạnh bên bằng nhau nhưng các góc kề một đáy không bằng nhau.

2. Tính góc rồi chứng minh hình thang cân

Đề tự luyện

Cho tứ giác lồi ABCD có \(\angle A=\angle B=108^\circ\) và \(\angle D = 72^\circ\). Các số đo này là giả thiết, không phải kết quả đo từ hình minh họa.

a) Tính góc C.

b) Chứng minh \(AB\parallel CD\).

c) Chứng minh ABCD là hình thang cân và nêu hai cặp đoạn thẳng bằng nhau suy ra được.

Lời giải

a) Tổng các góc tứ giác bằng \(360^\circ\), nên \(\angle C = 360^\circ - 108^\circ - 108^\circ - 72^\circ = 72^\circ\). Tổng kiểm tra là \(108^\circ + 108^\circ + 72^\circ + 72^\circ = 360^\circ\). Mỗi góc đều nằm giữa \(0^\circ\) và \(180^\circ\), phù hợp điều kiện lồi đã cho.

b) Hai góc DAB và ADC có tổng \(108^\circ + 72^\circ = 180^\circ\). Chúng là hai góc trong cùng phía khi đường thẳng AD cắt AB và CD. Theo dấu hiệu nhận biết hai đường thẳng song song, \(AB\parallel CD\). Không dùng góc A và góc B để kết luận ngay hai đáy song song, vì đó không phải cặp góc vừa xét trên cùng cát tuyến AD.

c) Từ ý trước, ABCD là hình thang có hai đáy AB và CD. \(\angle A=\angle B\), nên hai góc kề đáy AB bằng nhau; theo định nghĩa, đó là hình thang cân. Suy ra \(AD = BC\) và \(AC = BD\). Các kết luận về độ dài này đến từ tính chất hình thang cân, không đến từ việc hai đoạn được vẽ gần giống nhau.

Bài toán đi qua ba bước có thứ tự: tìm góc còn thiếu, chứng minh là hình thang, rồi chứng minh cân. Việc hai góc bằng nhau trong một tứ giác bất kỳ chưa đủ để gọi nó là hình thang cân. Nếu bỏ bước song song, lời giải sẽ thiếu cầu nối giữa dữ kiện góc và định nghĩa cần dùng.

3. Đường chéo và tam giác bên trong hình

Đề tự luyện

Cho hình thang cân EFGH có \(EF\parallel GH\), \(\angle E = 112^\circ\). Biết đường chéo \(EG = 13\,\mathrm{cm}\) và cạnh bên \(EH = 7\,\mathrm{cm}\).

a) Tính ba góc còn lại của hình thang.

b) Tìm độ dài FH và FG.

c) Giải thích \(EG = FH\) bằng cách xét hai tam giác EHG và FGH.

Lời giải

a) Hai góc kề đáy EF bằng nhau, nên \(\angle F = 112^\circ\). Trên cạnh EH, hai góc E và H bù nhau, do đó \(\angle H = 68^\circ\). Hai góc kề đáy GH bằng nhau nên \(\angle G = 68^\circ\). Kiểm tra tổng \(112^\circ + 112^\circ + 68^\circ + 68^\circ = 360^\circ\).

b) Hai đường chéo của hình thang cân bằng nhau, nên \(FH = EG = 13\,\mathrm{cm}\). Hai cạnh bên bằng nhau, nên \(FG = EH = 7\,\mathrm{cm}\). Không có dữ kiện để kết luận một cạnh đáy cũng bằng \(7\,\mathrm{cm}\) hoặc bằng \(13\,\mathrm{cm}\).

c) Xét tam giác EHG và tam giác FGH: \(EH = FG\) vì là hai cạnh bên của hình thang cân; HG là cạnh chung; \(\angle EHG=\angle FGH\) vì là hai góc kề đáy GH. Hai góc này nằm xen giữa những cạnh vừa nêu. Theo trường hợp cạnh, góc, cạnh, hai tam giác bằng nhau. Các đỉnh tương ứng là E với F, H với G, G với H, vì vậy EG tương ứng FH và \(EG = FH\).

Khi chứng minh hai tam giác bằng nhau, không nên chỉ liệt kê ba dữ kiện mà quên sự tương ứng. Một góc bằng nhau nhưng không nằm xen giữa hai cạnh đang dùng sẽ không đáp ứng trường hợp cạnh, góc, cạnh. Viết đúng thứ tự tên tam giác giúp người đọc kiểm tra ngay cạnh nào tương ứng với cạnh nào.

Tứ giác bốn cạnh bằng nhau, hai cặp cạnh đối song song, góc liên tiếp 60 và 120 độ; không phải hình thang cân với đáy AB và CD.

4. Đọc một phát biểu đảo và tìm giả thiết thiếu

Đề tự luyện

a) Hình thang KLMN có \(KL\parallel MN\), \(KL = 5\,\mathrm{cm}\), \(MN = 11\,\mathrm{cm}\) và \(KN = LM\). Có thể kết luận hình thang cân không?

b) Một bạn chỉ viết: “Hình thang có hai cạnh bên bằng nhau thì luôn cân”. Hãy chỉ ra điều kiện cần bổ sung để dùng kết quả đã học trong phần luyện tập.

c) Xét một tứ giác có hai cặp cạnh đối song song, bốn cạnh đều bằng nhau và các góc liên tiếp bằng \(60^\circ,\ 120^\circ,\ 60^\circ,\ 120^\circ\). Nếu chọn một cặp cạnh đối làm đáy, hai cạnh bên bằng nhau có làm tứ giác thành hình thang cân không?

Lời giải

a) Có. Hai đáy có độ dài khác nhau vì 5 khác 11. Kết hợp với hai cạnh bên bằng nhau và giả thiết là hình thang, ta áp dụng kết quả: hình thang có hai đáy không bằng nhau và hai cạnh bên bằng nhau là hình thang cân. Ba phần giả thiết đều đã được kiểm tra, không chỉ riêng độ dài cạnh bên.

b) Bổ sung điều kiện hai đáy không bằng nhau. Đây là cách phát biểu đủ để áp dụng kết quả đang xét, không phải định nghĩa mới của hình thang cân. Ngoài cách này, vẫn có thể nhận biết trực tiếp bằng hai góc kề một đáy bằng nhau khi đã biết hình đó là hình thang.

c) Không. Hai góc kề một đáy lần lượt là \(60^\circ\) và \(120^\circ\), không bằng nhau, nên không thỏa định nghĩa hình thang cân. Hình vẫn là hình thang theo định nghĩa có một cặp cạnh đối song song. Ví dụ này cho thấy giữ đủ điều kiện là cần thiết; không cần học trước toàn bộ tính chất của loại tứ giác ở bài tiếp theo để đọc được phản ví dụ.

Một phản ví dụ chỉ cần thỏa giả thiết của phát biểu sai nhưng không thỏa kết luận. Nó không phải một hình vẽ tùy tiện. Trong ý cuối, tổng bốn góc vẫn bằng \(360^\circ\) và hai góc trên mỗi cạnh bên bù nhau, nên dữ kiện góc tương thích với hai cặp cạnh đối song song. Điều làm kết luận cân thất bại chính là hai góc kề đáy khác nhau.

5. Trình bày hình và tự kiểm tra lời giải

Trên hình, nên dùng mũi tên giống nhau để đánh dấu hai cạnh song song và dùng vạch giống nhau cho các đoạn đã biết bằng nhau. Những kí hiệu này chỉ biểu diễn giả thiết hoặc kết quả đã chứng minh. Không nên thêm vạch bằng nhau chỉ vì hình nhìn cân đối, rồi dùng chính vạch đó làm lý do chứng minh.

Với bài tính góc, có ba phép kiểm đơn giản: tổng bốn góc tứ giác, tổng hai góc trong cùng phía khi đã có song song, và hai góc kề đáy khi đã biết cân. Chúng không thay thế lời giải nhưng giúp phát hiện số đo sai. Nếu kết quả không qua một phép kiểm, hãy xem lại phép trừ hoặc cặp góc đã chọn.

Với bài chứng minh, hãy tách rõ giả thiết và kết luận trước khi viết. Giả thiết trả lời câu hỏi ta được phép dùng điều gì; kết luận trả lời cần đạt điều gì. Một lời giải chỉ có đáp số đúng nhưng thiếu căn cứ song song hoặc thiếu điều kiện nhận biết vẫn cần bổ sung. Học sinh nên tự đọc lại như một người chưa nhìn hình để kiểm xem lập luận có đầy đủ hay không.

Phần học liền trước là Bài 11 Hình thang cân, còn phần tiếp theo là Bài 12 Hình bình hành. Bài luyện tập này tập trung vào tứ giác và hình thang cân, không dùng các tính chất chưa được giới thiệu ở bài sau làm đường tắt. Các hình đi kèm minh họa dữ kiện và mối quan hệ; không đo hình trên màn hình để tạo thêm giả thiết.

Trong bài về hình thang, nên ghi tên hai góc kề từng đáy thành hai cặp riêng. Cách ghi này giúp không nhầm với hai góc kề một cạnh bên, vốn là hai góc trong cùng phía. Khi muốn giải thích hai đường chéo bằng nhau, hãy chọn hai tam giác có một cạnh đáy chung rồi chỉ ra góc xen giữa. Không suy độ dài bằng nhau chỉ từ hai nét vẽ giống nhau.

Khi đối chiếu hai lời giải, hãy kiểm tra xem cả hai có chứng minh song song trước khi dùng dấu hiệu cân không. Nên viết thêm tên cạnh được xem là cát tuyến bên lề hình. Việc gọi tên đường cắt giúp nhận ra ngay hai góc phải nằm ở hai giao điểm khác nhau, thay vì dùng hai góc cùng kề một đáy một cách máy móc.

Nguồn đối chiếu: SGK Toán 8, tập một, Kết nối tri thức với cuộc sống, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, trang 56. Bài tập do ClassOn biên soạn riêng.

Bài trước và bài sau của Toán 8

Bài trước: Bài 11. Hình thang cân

Bài sau: Bài 12. Hình bình hành

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗