Bài tập ôn tập cuối năm Toán 6 giúp em nối lại kiến thức đã học, từ số tự nhiên và số nguyên đến phân số, số thập phân, hình học, thống kê và xác suất thực nghiệm. Điều quan trọng không chỉ là tính ra một số đúng mà còn biết vì sao chọn phép tính đó, điều kiện nào phải giữ và kết quả có phù hợp với câu hỏi hay không.
Bộ bài dưới đây do ClassOn tự biên soạn, không sao chép các câu trong sách và không phải đề thi chính thức. Mọi bối cảnh, số liệu về vật liệu, khu vườn và trò chơi đều là giả định để luyện toán. Em không cần gửi thông tin cá nhân, dữ liệu của lớp hoặc kết quả thực nghiệm thật để sử dụng bài viết này.
1. Cách ôn tập cả năm mà không học lại dàn trải
Trong sách Toán 6 tập hai Kết nối tri thức với cuộc sống, Bài tập ôn tập cuối năm nằm sau hoạt động vẽ hình với phần mềm GeoGebra. Phần này có ba mạch nội dung lớn: số và đại số; hình học và đo lường; thống kê và xác suất. Vì vậy, đây là lượt tổng hợp kiến thức cả năm, không chỉ là một bộ câu hỏi khác của chương dữ liệu.
Trước khi làm, chuẩn bị giấy nháp, thước và một bảng ghi lỗi. Với mỗi câu, hãy ghi ngắn gọn dữ kiện, điều cần tìm và phép tính dự định sử dụng. Khi chữa, đánh dấu dòng đầu tiên sai thay vì chỉ chép kết quả cuối. Một lỗi dấu âm cần ôn quy tắc dấu; một lỗi chọn tổng số lần thử cần đọc lại ý nghĩa mẫu số. Hai lỗi này không nên chữa theo cùng cách.
Các câu được chia theo kĩ năng nhưng có liên hệ với nhau. Chẳng hạn, tìm phần còn lại của một lượng cần phép cộng, trừ phân số; tính diện tích phần còn lại của khu vườn lại cần hiểu kích thước trước khi nhân. Em nên làm phần đề trước rồi mới đọc lời giải. Không có yêu cầu hoàn thành trong một thời gian cố định và cũng không quy đổi kết quả tự học thành điểm kiểm tra ở trường.
Chọn đúng phép toán, kiểm tra điều kiện, rồi đọc ý nghĩa kết quả.
2. Đề luyện tập tổng hợp tự biên soạn
Câu 1. Số tự nhiên và chia hết
a) Tính \(A=150-(2^3\times9-18)\), rồi phân tích kết quả ra thừa số nguyên tố.
b) Có 36 thẻ xanh và 48 thẻ vàng. Chia hết thành nhiều túi giống nhau nhất, mỗi túi có cùng số thẻ xanh và cùng số thẻ vàng. Có bao nhiêu túi?
c) Hai đèn cùng nháy tại thời điểm bắt đầu. Đèn thứ nhất nháy đều mỗi 8 giây, đèn thứ hai mỗi 12 giây. Sau ít nhất bao lâu chúng cùng nháy lại?
Câu 2. Số nguyên và phép thử
a) Sắp xếp −8, 3, −12, 0 theo thứ tự tăng dần và tìm số đối của số nhỏ nhất.
b) Tính \(B=17-[8-(-5)]\). Viết một cách bỏ ngoặc để kiểm tra kết quả.
c) Tìm số nguyên x biết \((-6)\times x=42\), rồi thay số tìm được vào phép nhân ban đầu.
Câu 3. Phân số và lựa chọn cách tính
a) Tính C = (\(\frac{-5}{12}\)) + \(\frac{7}{18}\). Giải thích vì sao có thể chọn mẫu chung 36.
b) Tính D = (\(\frac{3}{5}\) − \(\frac{1}{4}\)) : (\(\frac{7}{10}\)). Ghi rõ vì sao phép chia này xác định.
c) Một cuộn dây giả định dài 60 m. Dùng \(\frac{2}{5}\) chiều dài ban đầu rồi dùng tiếp \(\frac{1}{4}\) chiều dài ban đầu. Tính chiều dài còn lại.
Câu 4. Số thập phân, phần trăm và làm tròn
a) Tính E = (−2,4) × 1,5 + 0,6. Ước lượng dấu của kết quả trước khi tính.
b) Trong 80 sản phẩm giả định, có 18 sản phẩm màu xanh. Tính tỉ số phần trăm của số sản phẩm màu xanh so với cả nhóm.
c) Làm tròn 6,249 đến hàng phần mười trực tiếp. So sánh với cách làm tròn đến hàng phần trăm trước rồi tiếp tục làm tròn đến hàng phần mười.
Câu 5. Diện tích và đơn vị
Một khu vườn hình chữ nhật giả định dài 18 m, rộng 12 m. Làm lối đi rộng đều 1 m dọc cả bốn cạnh, hoàn toàn ở phía trong khu vườn; phần trung tâm trồng cây.
a) Tính chiều dài và chiều rộng phần trồng cây.
b) Tính diện tích phần trồng cây và diện tích lối đi.
c) Một bạn tính diện tích trồng cây bằng (18 − 1) × (12 − 1). Hãy giải thích sai ở đâu, không chỉ nêu đáp số khác.
Câu 6. Đoạn thẳng, trung điểm và góc
Trên một đường thẳng, các điểm theo thứ tự A, M, B. Biết AB = 14 cm và AM = 7 cm. Một hình riêng có góc xOy bằng 112°.
a) Tính MB và kết luận M có phải trung điểm AB không.
b) Điểm P không nằm trên đoạn thẳng AB nhưng PA = PB. Có thể gọi P là trung điểm AB chỉ từ hai độ dài bằng nhau không?
c) Phân loại góc xOy theo số đo. Nếu dùng thước hai thang và đọc được cả 112° lẫn 68°, phải dựa vào điều gì để chọn số đúng?
Câu 7. Dữ liệu và xác suất thực nghiệm
Trong trò chơi giả định, mỗi lượt hợp lệ chỉ có một trong hai kết quả: đỏ hoặc xanh. Bảng ghi sau 24 lượt hợp lệ có 15 lượt đỏ và 9 lượt xanh. Đây là dữ liệu luyện tập, không phải kết quả đã được đo trong thực tế.
a) Tính xác suất thực nghiệm của sự kiện xuất hiện đỏ và sự kiện xuất hiện xanh.
b) Vẽ biểu đồ cột biểu diễn số lượt của hai kết quả. Nêu tên trục, đơn vị và một cách chọn vạch chia đều.
c) Sau 6 lượt hợp lệ tiếp theo đều ra xanh, tính lại xác suất thực nghiệm xuất hiện đỏ. Có thể khẳng định lượt kế tiếp chắc chắn ra đỏ không?
3. Lời giải và cách kiểm tra từng ý
Câu 1. Phân biệt ước chung với bội chung
a) Tính lũy thừa trước: 2³ = 8. Trong ngoặc được 8 × 9 − 18 = 54, nên A = 150 − 54 = 96. Phân tích 96 = 2⁵ × 3. Khi nhân ngược 32 × 3, ta nhận lại 96, giúp kiểm tra phần phân tích. Không được lấy 150 − 8 trước vì sẽ làm sai thứ tự thực hiện phép tính.
b) Số túi phải là ước chung của 36 và 48 vì không để thừa thẻ của mỗi màu. Muốn nhiều túi nhất, chọn ước chung lớn nhất, bằng 12. Mỗi túi có 3 thẻ xanh và 4 thẻ vàng. Kiểm tra 12 × 3 = 36 và 12 × 4 = 48. Điều kiện giống nhau áp dụng riêng cho từng màu, không chỉ cho tổng số thẻ trong túi.
c) Thời gian cần tìm là bội chung dương nhỏ nhất của 8 và 12, bằng 24 giây. Khi đó đèn thứ nhất đã qua ba khoảng nháy và đèn thứ hai qua hai khoảng. Không chọn 0 giây vì câu hỏi yêu cầu cùng nháy lại sau thời điểm bắt đầu. So với ý trước, thao tác chọn bội chung thay cho ước chung xuất phát từ ý nghĩa của tình huống.
Câu 2. Giữ dấu cùng với số
a) Thứ tự là −12 < −8 < 0 < 3. Số nhỏ nhất là −12, có số đối là 12. Trong hai số âm, số có phần giá trị tuyệt đối lớn hơn nằm về bên trái trên trục số. Không thể bỏ dấu âm rồi so sánh như hai số tự nhiên. Số đối không bắt buộc xuất hiện trong danh sách đã cho.
b) Trong ngoặc vuông, 8 − (−5) = 13, nên B = 17 − 13 = 4. Cách bỏ ngoặc cho 17 − 8 + (−5) = 4. Dấu trừ trước ngoặc làm đổi dấu các số hạng bên trong sau khi biểu thức đã được hiểu đúng. Nếu nhận kết quả 14, em có thể đã đổi thiếu dấu của số hạng cuối.
c) Vì −6 khác 0, chia hai vế cho −6 được x = −7. Thử lại (−6) × (−7) = 42, đúng với đề. Tích dương của hai số khác 0 cùng dấu là điểm kiểm tra nhanh: khi thừa số đã biết âm thì thừa số còn lại phải âm. Kết luận x = 7 sẽ không vượt qua phép thử này.
Câu 3. Đọc rõ lượng làm mốc
a) Vì 36 chia hết cho cả 12 và 18, ta viết \(\frac{-5}{12}\) = \(\frac{-15}{36}\) và \(\frac{7}{18}\) = \(\frac{14}{36}\). Vậy C = \(\frac{-1}{36}\). Kết quả âm là hợp lí vì \(\frac{5}{12}\) lớn hơn \(\frac{7}{18}\). Cộng tử sau khi quy đồng chứ không cộng trực tiếp cả tử lẫn mẫu. Mẫu của các phân số luôn phải khác 0.
b) Trong ngoặc, \(\frac{3}{5}\) − \(\frac{1}{4}\) = \(\frac{12}{20}\) − \(\frac{5}{20}\) = \(\frac{7}{20}\). Vì số chia \(\frac{7}{10}\) khác 0, phép chia xác định. Ta có D = \(\frac{7}{20}\) × \(\frac{10}{7}\) = \(\frac{1}{2}\). Kiểm tra \(\frac{1}{2}\) × \(\frac{7}{10}\) = \(\frac{7}{20}\). Đảo phân số là thao tác với số chia, không phải tự ý đảo cả số bị chia.
c) Hai lần dùng đều tính theo chiều dài ban đầu nên tổng phần đã dùng là \(\frac{2}{5}\) + \(\frac{1}{4}\) = \(\frac{13}{20}\). Phần còn lại là \(\frac{7}{20}\), tương ứng 60 × \(\frac{7}{20}\) = 21 m. Kiểm tra riêng từng lần dùng 24 m và 15 m, tổng 39 m; cộng 21 m còn lại được 60 m. Nếu đề nói lần hai dùng một phần của dây còn lại thì cần một mô hình khác.
Câu 4. Không đánh mất số gốc khi làm tròn
a) Tích của số âm và số dương là số âm: (−2,4) × 1,5 = −3,6. Cộng 0,6 được E = −3. Trước khi tính chính xác, có thể nhận thấy tích có độ lớn lớn hơn 2,4 nên cộng một số dương nhỏ là 0,6 vẫn chưa đưa kết quả lên 0. Ước lượng dấu không thay thế phép tính nhưng giúp phát hiện một đáp số dương bất hợp lí.
b) Tỉ số phần trăm là 18 : 80 × 100% = 22,5%. Mẫu số là 80 vì câu hỏi so với cả nhóm, không phải so với 62 sản phẩm còn lại. Kiểm tra 22,5% của 80 bằng 18. Khi viết kết luận, cần nêu rõ tỉ lệ này thuộc nhóm sản phẩm giả định trong đề, không suy ra tình hình của một cơ sở sản xuất thật.
c) Làm tròn trực tiếp đến hàng phần mười: nhìn chữ số hàng phần trăm là 4, được 6,2. Nếu làm tròn trung gian đến hàng phần trăm, số trở thành 6,25; làm tròn số này đến hàng phần mười lại được 6,3. Hai kết quả khác nhau vì lần làm tròn đầu đã thay đổi dữ liệu. Muốn đáp ứng yêu cầu ban đầu phải dùng số gốc 6,249.
Câu 5. Vẽ hình trước khi tính diện tích
a) Lối đi chiếm một dải ở mỗi đầu của chiều dài và một dải ở mỗi đầu của chiều rộng. Phần trồng cây dài 18 − 2 × 1 = 16 m, rộng 12 − 2 × 1 = 10 m. Cả hai kích thước đều dương, phù hợp với hình chữ nhật trung tâm. Cụm từ “phía trong” quyết định cách giảm kích thước này.
b) Diện tích phần trồng cây là 16 × 10 = 160 m². Diện tích cả khu vườn bằng 18 × 12 = 216 m², nên lối đi có diện tích 216 − 160 = 56 m². Phép lấy phần toàn bộ trừ phần trung tâm tránh việc cộng các dải ở góc hai lần. Cần dùng đơn vị vuông cho diện tích, không viết đơn vị mét của độ dài.
c) Biểu thức của bạn chỉ bớt một dải cho mỗi chiều, bỏ quên dải ở đầu đối diện. Hình vẽ có lối đi quanh cả bốn cạnh nên mỗi kích thước phải giảm hai lần bề rộng. Đáp số sai 187 m² không thể sửa bằng cách đổi đơn vị; phải sửa cách xác định kích thước trước rồi mới thực hiện lại phép nhân.
Câu 6. Kết luận phải có đủ điều kiện
a) Vì M nằm giữa A và B nên AM + MB = AB. Suy ra MB = 14 − 7 = 7 cm. M nằm giữa hai đầu mút và có MA = MB nên M là trung điểm AB. Chỉ viết hai độ dài bằng nhau mà bỏ thông tin nằm giữa sẽ chưa giải thích trọn vẹn kết luận.
b) Không. Đề đã nói P không nằm trên đoạn AB, vì vậy P không thỏa điều kiện vị trí của trung điểm. Hai khoảng cách PA và PB bằng nhau chỉ chứng minh P cách đều hai đầu mút. Đây là ví dụ cho thấy một điều kiện đúng chưa đủ tạo thành kết luận đúng khi định nghĩa còn yêu cầu điều kiện khác.
c) Góc 112° là góc tù vì lớn hơn 90° và nhỏ hơn 180°. Khi đo, đặt tâm thước đúng đỉnh và chọn thang có vạch 0 trùng với cạnh làm mốc. Hai số trên hai thang không phải hai đáp án tùy ý. Hình của một góc tù cũng giúp phát hiện việc đọc nhầm thành 68°, vốn là số đo của một góc nhọn.
Câu 7. Phân biệt số liệu quan sát với lời đoán
a) Tổng số lượt hợp lệ là 24, cũng bằng 15 + 9. Xác suất thực nghiệm xuất hiện đỏ là \(\frac{15}{24}\) = \(\frac{5}{8}\); xuất hiện xanh là \(\frac{9}{24}\) = \(\frac{3}{8}\). Hai tỉ số cộng thành 1 vì hai kết quả loại trừ nhau và đã bao phủ toàn bộ các lượt đang xét. Không tự thêm kết quả khác khi đề đã xác định chỉ có hai loại.
b) Trục ngang ghi hai loại đỏ, xanh; trục dọc ghi số lượt với đơn vị lượt. Có thể bắt đầu ở 0, đánh dấu đều 0, 3, 6, 9, 12, 15 rồi vẽ hai cột cao tương ứng 15 và 9. Chiều cao phải theo cùng một tỉ lệ. Bảng 15 lượt đỏ và 9 lượt xanh vẫn cần được giữ để người đọc biết số chính xác.
c) Sau sáu lượt tiếp theo, số lượt đỏ vẫn là 15 còn tổng tăng lên 30. Xác suất thực nghiệm mới bằng \(\frac{15}{30}=\frac12\). Không thể khẳng định lượt sau chắc chắn đỏ từ bảng này. Số lần thử tăng không buộc một tỉ lệ phải tăng, cũng không bảo đảm dữ liệu tiếp theo lặp đúng tỉ lệ đã ghi nhận.
4. Tự chữa lỗi và kết thúc lượt ôn tập
Nếu sai câu về chia túi hoặc đèn nháy, hãy viết lại ý nghĩa của ước và bội trước khi luyện thêm phép tính. Nếu sai câu cuộn dây, gạch chân lượng làm mốc trong từng lần sử dụng. Nếu sai câu khu vườn, phác hình và đánh dấu cả hai phía của mỗi chiều. Việc quay về đúng điểm chưa hiểu thường hiệu quả hơn làm lại toàn bộ bộ đề từ đầu.
Ở lượt thứ hai, che đáp án rồi giải lại những ý đã sai bằng lời của mình. Với mỗi kết quả, thêm một phép kiểm tra ngược hoặc một câu giải thích điều kiện. Khi có thể nêu được vì sao một cách làm sai, em đang hiểu rõ hơn chứ không chỉ nhớ số. Bài ôn tập này không thay thế toàn bộ sách hoặc hướng dẫn của giáo viên; đó là một bộ bài chọn lọc để nhận diện và nối các kĩ năng quan trọng.
Nguồn xác định vị trí và ba mạch ôn tập: Toán 6 tập hai, thư viện số Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Các câu hỏi, số liệu và lời giải trong bài được biên soạn mới.
Bài liền kề
Bài trước: Vẽ hình đơn giản với phần mềm GeoGebra (tập hai).
Bài sau: Không có; đây là mục cuối của chuỗi Toán 6.