Hướng dẫn giải đề · Toán · Lớp 6 · Tin giáo dục

Toán 6: Vẽ hình đơn giản với phần mềm GeoGebra (tập hai)

Dựng hình thoi và lục giác đều trong hoạt động GeoGebra Toán 6 tập hai. Phân biệt trục, tâm đối xứng; bốn bài tự luyện có lời giải và kiểm tra.

Hình thoi không vuông có hai trục đối xứng; lục giác đều có sáu trục; mỗi hình có tâm O.

Để vẽ hình có trục đối xứng hoặc tâm đối xứng bằng GeoGebra, em cần dựng hình gốc rồi dùng đúng phép đối xứng để tạo phần còn lại. Điểm quan trọng là giữ quan hệ hình học giữa các đối tượng, thay vì kéo các điểm cho hình trông cân đối. Hình nhìn đẹp chưa đủ để kết luận rằng phép dựng đúng.

Bài thực hành Toán 6 Kết nối tri thức dưới đây thuộc tập hai, tập trung vào hình thoi, lục giác đều và mẫu hình đối xứng. Những hình minh họa do ClassOn tự dựng để giải thích toán học, không phải ảnh chụp một phiên GeoGebra. Thao tác được đối chiếu với tài liệu công cụ của GeoGebra; vị trí nút có thể khác giữa các phiên bản và thiết bị.

Chuẩn bị kiến thức và chọn đúng công cụ

Em cần phân biệt đối xứng qua một đường thẳng với đối xứng qua một điểm. Với hai điểm khác nhau đối xứng qua đường thẳng, đường đó là đường trung trực của đoạn nối hai điểm. Với hai điểm khác nhau đối xứng qua một điểm O, O là trung điểm của đoạn nối chúng. Điểm nằm trên trục giữ nguyên khi lấy đối xứng qua trục; tâm cũng giữ nguyên khi lấy đối xứng qua tâm đó.

Hình có trục đối xứng là hình giữ nguyên toàn bộ khi phản chiếu qua trục thích hợp. Hình có tâm đối xứng là hình giữ nguyên toàn bộ qua phép đối xứng tâm tương ứng. “Toàn bộ” gồm cả các phần được xem là thành phần của hình. Một đường viền cân đối chưa chắc còn đối xứng nếu em thêm một chi tiết chỉ ở một bên.

Trong tài liệu tiếng Anh, Reflect about Line là công cụ đối xứng qua đường thẳng, còn Reflect about Point là đối xứng qua điểm. Theo hướng dẫn của hãng, em chọn đối tượng cần biến đổi rồi chọn đường hoặc điểm làm mốc. Bài này không yêu cầu dùng vị trí biểu tượng thứ mấy trên thanh công cụ, vì cách sắp xếp có thể khác nhau.

Công cụ Regular Polygon dùng hai điểm phân biệt để xác định một cạnh rồi nhận số đỉnh. Công cụ Polygon dùng các đỉnh được chọn theo thứ tự và khép lại ở đỉnh đầu. Đừng nhầm việc chọn sáu điểm bất kì với lệnh tạo lục giác đều: một đa giác có sáu đỉnh chưa chắc có các cạnh và góc bằng nhau.

Dựng hình thoi từ hai tam giác đều

Ta đặt tên hai đầu của một cạnh là P và Q. Dùng công cụ đa giác đều với cạnh PQ và số đỉnh bằng ba để tạo tam giác đều PQR. Điểm R nằm ở một phía của đường thẳng PQ. Dựng đường thẳng qua P và Q để làm trục đối xứng; chọn đúng đường này, không nhầm với một cạnh khác của tam giác.

Lấy điểm S là ảnh của R qua đường thẳng PQ. Khi đó S ở phía đối diện R, còn P và Q giữ nguyên vì nằm trên trục. Dùng công cụ đa giác nối theo thứ tự P, R, Q, S rồi trở về P. Thứ tự ấy đi dọc đường viền ngoài của hai tam giác; không nối P, Q, R, S nếu muốn được hình thoi vừa dựng.

Tại sao bốn cạnh bằng nhau? Tam giác PQR đều nên \(PR=RQ=PQ\). Phép đối xứng qua đường thẳng PQ bảo toàn độ dài và giữ nguyên P, Q nên PS = PR và QS = QR. Do đó PR = RQ = QS = SP. Tứ giác PRQS là hình thoi; kết luận dựa trên quan hệ dựng, không dựa riêng vào phép đo được làm tròn trên màn hình.

Đường thẳng PQ là một trục đối xứng của hình thoi này. Đường thẳng RS cũng là một trục đối xứng vì đi qua trung điểm của PQ và vuông góc với PQ, đổi P thành Q, giữ R và S. Giao điểm O của hai đường chéo là tâm đối xứng: P đổi thành Q và R đổi thành S. Các cặp đỉnh đối diện cùng có O làm trung điểm.

Hình thoi dựng từ hai tam giác đều không phải hình vuông. Các góc trong của nó gồm hai góc 60 độ và hai góc 120 độ. Mỗi góc tại P và Q bằng tổng hai góc 60 độ ở hai tam giác, còn góc tại R và S là 60 độ. Vì không có bốn góc vuông nên không thể gọi hình này là hình vuông.

Hình thoi PRQS ghép từ hai tam giác đều chung cạnh PQ; PQ và RS là hai trục, O là giao điểm và tâm đối xứng
Hình minh họa toán học tự dựng: P, R, Q, S đi theo đường viền; O là giao điểm hai đường chéo.

Kiểm tra phép dựng thay vì chỉ kiểm tra dáng hình

Sau khi tạo hình, em có thể thử di chuyển điểm đầu vào mà phần mềm cho phép di chuyển, giữ P và Q phân biệt. Quan sát xem tam giác ban đầu còn đều và S còn là ảnh của R hay không. Nếu quan hệ được dựng đúng bằng công cụ, các đối tượng phụ thuộc phải thay đổi theo. Nếu em chỉ đặt S bằng mắt, hình có thể mất tính chất khi di chuyển đầu vào.

Thử kéo hình là một cách phát hiện sai sót, không thay thế lời giải thích hình học. Việc hình có vẻ đúng ở một vài vị trí cũng chưa chứng minh mọi quan hệ đều được bảo đảm. Em cần kết hợp kiểm tra công cụ đã dùng, đối tượng làm mốc và lập luận vì sao các cạnh hoặc trung điểm có tính chất cần thiết.

Nếu R và S cùng nằm về một phía của PQ, hãy kiểm tra lại phép biến đổi hoặc điểm đang được chọn. Nếu hình có cạnh cắt chéo, kiểm tra thứ tự chọn các đỉnh. Nếu trục làm mốc bị chọn nhầm, phép đối xứng vẫn có thể được phần mềm thực hiện đúng theo yêu cầu sai của người dùng; chính người học phải xác định yêu cầu hình học trước.

Tạo lục giác đều và nhận diện các đối xứng

Với bài thực hành lục giác đều, cách ngắn gọn là chọn hai điểm A, B phân biệt làm hai đỉnh liên tiếp rồi dùng công cụ đa giác đều với số đỉnh sáu. Gọi các đỉnh liên tiếp quanh hình là A, B, C, D, E, F. Thứ tự quanh đường viền phải được giữ nhất quán khi em chỉ các cặp đỉnh đối diện hoặc các cạnh đối diện.

Ba cặp đỉnh đối diện là A với D, B với E và C với F. Các đoạn nối từng cặp cùng đi qua tâm O. Khi lấy đối xứng qua O, A đổi thành D, B đổi thành E và C đổi thành F. Các cạnh tương ứng cũng đổi thành nhau, nên cả lục giác giữ nguyên. Đây là cách nhận biết tâm đối xứng bằng quan hệ giữa các phần của hình.

Lục giác đều có sáu trục đối xứng. Ba trục đi qua các cặp đỉnh đối diện; ba trục còn lại đi qua trung điểm của các cặp cạnh đối diện. Chẳng hạn đường qua trung điểm AB và trung điểm DE là một trong ba trục loại thứ hai. Không đếm riêng hai nửa của cùng một đường thẳng thành hai trục.

Nếu muốn kiểm tra trên hình, em chọn một trục rồi xem ảnh của từng đỉnh có trùng một đỉnh của lục giác hay không. Trục qua A và D giữ nguyên hai điểm này, đổi B với F và C với E. Một đường đi qua tâm nhưng có hướng tùy ý chưa chắc là trục đối xứng; đi qua tâm là điều kiện chưa đủ để kết luận.

Không mở rộng kết luận này cho mọi lục giác. Một hình sáu cạnh bất kì có thể không có trục đối xứng và không có tâm đối xứng. Trong bài này, từ “đều” là điều kiện quan trọng. Nếu em tự đặt sáu điểm rồi nối lại, cần kiểm tra phép dựng trước khi áp dụng kết luận sáu trục và một tâm.

Tạo mẫu hình tự do có trục đối xứng

Em có thể chọn một đường thẳng d, vẽ một đường gấp khúc ở một phía của d, rồi tạo ảnh của toàn bộ đường gấp khúc qua d. Hợp của hình gốc và hình ảnh có d là trục đối xứng. Lí do là phép đối xứng đổi mỗi phần của hình gốc thành phần ảnh và đổi phần ảnh trở lại hình gốc.

Để giữ hình có trục d, mọi chi tiết thêm vào ngoài d cần được xem xét cùng ảnh của nó. Ví dụ, thêm một đoạn nhỏ bên trái mà không thêm đoạn đối xứng bên phải có thể phá vỡ tính đối xứng. Nếu một chi tiết nằm ngay trên d và tự giữ nguyên khi phản chiếu, em không cần tạo một bản sao tách rời trục.

Với một bài học hình học, nên bắt đầu bằng các đoạn và điểm đơn giản trước khi tô màu hoặc trang trí. Phân biệt đối tượng phục vụ phép dựng với đường viền cần nộp. Có thể ẩn phần phụ để hình dễ đọc, nhưng không nên xóa tùy tiện một đối tượng gốc đang được các đối tượng khác sử dụng. Cần đọc đúng chức năng trên phiên bản đang dùng trước khi thao tác.

Bài tập tự luyện

Bài 1. Hình thoi từ tam giác đều

Trong phép dựng P, R, Q, S ở trên, cạnh PQ của tam giác đều dài 4 cm. Các kích thước này là dữ kiện toán học giả định, không phải kết quả đo ảnh.

a) Tính độ dài mỗi cạnh của hình thoi PRQS.

b) Tính chu vi hình thoi.

c) Có đúng rằng hình thoi này là hình vuông vì có bốn cạnh bằng nhau không?

Bài 2. Không nhầm trục và tâm

Điểm X không nằm trên đường d. Điểm Y là ảnh của X qua d. Một điểm O khác được cho trước.

a) Đường d có quan hệ gì với đoạn XY?

b) Có thể kết luận O là trung điểm XY chỉ từ việc O nằm trên d không?

c) Nếu Z là ảnh của X qua tâm O thì O có quan hệ gì với XZ, với điều kiện X khác O?

Bài 3. Lục giác đều

Cho lục giác đều ABCDEF có các đỉnh được gọi theo thứ tự quanh đường viền và tâm O.

a) Nêu ảnh của B qua tâm O.

b) Nêu ảnh của B và C qua trục AD.

c) Giải thích vì sao không chỉ đếm ba đường qua các cặp đỉnh đối diện khi tìm tất cả trục.

Bài 4. Phát hiện cách dựng thiếu ràng buộc

Một bạn vẽ tam giác đều rồi tự bấm một điểm ở phía đối diện của cạnh đáy, sao cho bằng mắt thấy hai tam giác giống nhau.

a) Cách đó đã bảo đảm điểm mới là ảnh đối xứng chưa?

b) Cần thay bước đặt điểm bằng công cụ nào?

c) Sau khi sửa, cần trình bày thêm điều gì ngoài hình vẽ?

Lời giải từng ý

Giải bài 1

a) Mỗi cạnh của hình thoi dài 4 cm. Hai cạnh thuộc tam giác đều bằng PQ; hai cạnh còn lại là ảnh đối xứng nên có độ dài bằng các cạnh tương ứng. Không lấy độ dài đường chéo khác để thay cho cạnh.

b) Chu vi là tổng bốn cạnh: \(4\times4=16\,\text{cm}\). Kết quả dùng đơn vị độ dài cm, không dùng cm vuông vì đây không phải phép tính diện tích.

c) Không đúng. Bốn cạnh bằng nhau xác nhận hình thoi nhưng chưa đủ để kết luận hình vuông. Trong cách dựng này, các góc là 60 độ và 120 độ; hình vuông cần bốn góc vuông.

Giải bài 2

a) Vì X không nằm trên d nên X và Y khác nhau. Đường d là đường trung trực của XY: đi qua trung điểm và vuông góc với đoạn XY. Hai điều kiện cùng cần có, không chỉ một trong hai.

b) Không. Trên d có nhiều điểm, nhưng chỉ giao điểm của d với XY là trung điểm XY. Một điểm khác trên cùng đường trung trực có thể cách đều X và Y mà không nằm giữa hai điểm đó.

c) O là trung điểm XZ. X, O, Z thẳng hàng và \(OX=OZ\); do X khác O nên hai điểm X và Z khác nhau. Đây là điều kiện của đối xứng tâm, không phải mô tả riêng của một trục phản chiếu.

Giải bài 3

a) Ảnh của B qua tâm O là E. Hai đỉnh này đối diện nhau, đoạn BE đi qua O và O là trung điểm BE. Cần giữ đúng thứ tự đặt tên các đỉnh để xác định cặp đối diện.

b) Qua trục AD, B đổi thành F và C đổi thành E. Hai đỉnh A, D nằm trên trục nên giữ nguyên. Kiểm tra cả sáu đỉnh cho thấy ảnh của lục giác trùng với chính nó.

c) Ngoài ba đường qua các cặp đỉnh đối diện, còn ba đường qua trung điểm các cặp cạnh đối diện. Hai loại trục khác nhau và tổng cộng có sáu trục. Không tính các đường chéo bất kì là trục chỉ vì chúng nằm trong hình.

Giải bài 4

a) Chưa bảo đảm. Việc bấm điểm dựa vào mắt không tạo quan hệ đối xứng chính xác; khi thay đổi hình đầu vào, điểm mới có thể không đi theo. Số đo hiển thị gần nhau cũng có thể chỉ là do làm tròn.

b) Dùng công cụ đối xứng qua đường thẳng, chọn đỉnh cần lấy ảnh và đường thẳng chứa cạnh đáy làm trục. Không thay bằng đối xứng qua một đầu mút của cạnh đáy vì đó là phép biến đổi khác.

c) Nêu các đối tượng đầu vào, trục đã chọn, thứ tự nối đỉnh và lí do các cạnh tương ứng bằng nhau. Một sản phẩm hoàn chỉnh cần giải thích quan hệ dựng, không chỉ nộp hình đã tô màu.

Nguồn và kiểm tra trước khi nộp

Trước khi nộp, em kiểm tra tên điểm, thứ tự đỉnh, loại phép đối xứng và mốc được chọn. Hãy giữ một bản có các đường phụ để giải thích, đồng thời trình bày bản dễ đọc theo yêu cầu giáo viên. Bài này không xác nhận một nút lưu hay xuất tệp cụ thể đã được kiểm thử trên thiết bị của em.

Vị trí và phạm vi đối chiếu theo Toán 6 tập hai của NXBGD. Thao tác chọn công cụ tham khảo tài liệu chính thức: đa giác đều, đa giác, đối xứng qua đường và đối xứng qua điểm. Ví dụ và hình minh họa được tự xây dựng.

Bài liền kề

Bài trước: Hoạt động thể thao nào được yêu thích nhất trong hè?.

Bài sau: Bài tập ôn tập cuối năm.

Luyện đề trên ClassOn

Xem đề thi công khai, ngân hàng câu hỏi và công thức — miễn phí.

Bài liên quan

Trợ giúp tại màn hình

Hướng dẫn màn hình

Chọn một chức năng hoặc xem hướng dẫn từng ô nhập và nút bấm trên màn hình này.

Chỉ dẫn chỉ giải thích thao tác; không tự bấm nút, lưu hay gửi dữ liệu.

Đọc hướng dẫn đầy đủ ↗