Bài tập ôn tập cuối năm Toán 7 Kết nối tri thức nối ba mạch kiến thức: số và đại số, hình học và đo lường, thống kê và xác suất. Khi giải bài tổng hợp, việc đầu tiên không phải tìm công thức dài nhất mà là xác định dữ kiện, điều kiện áp dụng và điều đề bài thực sự yêu cầu. Một phép tính đúng nhưng trả lời nhầm đại lượng vẫn chưa hoàn thành lời giải.
Bộ bài dưới đây được biên soạn riêng để luyện cách lập luận và tự kiểm tra. Các tình huống sản phẩm, bể chứa, thống kê đều là giả định phục vụ học tập, không phải số liệu khảo sát hoặc hướng dẫn thực hiện ngoài đời. Đây là một bộ ôn chọn lọc theo các mạch của bài cuối năm, không cam kết thay thế mọi dạng bài hay mọi đề kiểm tra.
Lập kế hoạch ôn tập theo lỗi cần sửa
Ở phần số, hãy kiểm tra dấu, thứ tự phép tính và điều kiện của căn bậc hai số học. Ở phần đại số, phân biệt giá trị của một đa thức tại một số với chính đa thức đó. Ở phần hình học, ghi rõ các cạnh hoặc góc tương ứng trước khi kết luận hai tam giác bằng nhau. Với thống kê và xác suất, luôn chỉ ra mẫu số đang dùng.
Em có thể làm thử mỗi nhóm một bài, đánh dấu bước chưa giải thích được rồi mới đọc lời giải. Sau khi xem đáp án, hãy đóng phần giải và tự trình bày lại bằng câu của mình. Nếu chỉ nhớ kết quả số, em sẽ khó xử lí khi đề đổi dữ kiện hoặc hỏi ngược lại. Mục tiêu của việc ôn là nhận ra căn cứ của từng bước.
Nhóm 1. Số hữu tỉ, căn bậc hai và giá trị tuyệt đối
a) Tính A = \(\sqrt{36}\) + (\(\frac{-2}{3}\))² × 9 − |\(\frac{-5}{2}\)|.
b) Tìm x biết (\(\frac{3}{4}\))x − \(\frac{1}{2}\) = 5/8.
c) Xét xem có số thực x nào thỏa mãn |x| + \(\frac{2}{7}\) = \(\frac{-1}{7}\) hay không.
Lời giải Nhóm 1
a) Căn bậc hai số học của 36 là 6, còn (\(\frac{-2}{3}\))² = 4/9. Nhân với 9 được 4. Giá trị tuyệt đối |\(\frac{-5}{2}\)| bằng 5/2, nên A = 6 + 4 − \(\frac{5}{2}\) = 15/2. Không viết \(\sqrt{36}\) = ±6: dấu căn ở đây chỉ giá trị không âm, khác với bài tìm mọi nghiệm của phương trình \(x^{2}\) = 36.
b) Cộng \(\frac{1}{2}\) vào hai vế được (\(\frac{3}{4}\))x = \(\frac{5}{8}\) + \(\frac{4}{8}\) = 9/8. Vì \(\frac{3}{4}\) khác 0, chia hai vế cho \(\frac{3}{4}\) suy ra x = (\(\frac{9}{8}\)) × (\(\frac{4}{3}\)) = 3/2. Thay lại, (\(\frac{3}{4}\)) × (\(\frac{3}{2}\)) − \(\frac{1}{2}\) = \(\frac{9}{8}\) − \(\frac{4}{8}\) = 5/8, đúng với vế phải.
c) Không có số thực nào thỏa mãn. Với mọi x thực, |x| ≥ 0 nên |x| + \(\frac{2}{7}\) ≥ 2/7, trong khi vế phải là −1/7. Hai vế không thể bằng nhau. Đây là lập luận bằng tính không âm, không cần thử hàng loạt giá trị x hoặc thao tác chuyển dấu rồi quên điều kiện.
Khi gặp biểu thức vừa có phân số vừa có số thập phân, nên chọn một cách biểu diễn thuận tiện và thống nhất trong từng đoạn tính. Đừng làm tròn giữa chừng nếu đề yêu cầu kết quả chính xác. Nếu chỉ cần kiểm tra hợp lí, \(\frac{15}{2}\) bằng 7,5 là một cách đọc lại kết quả, không phải thay thế phần trình bày phép tính.
Nhóm 2. Tỉ lệ trong một tình huống giả định
Hai máy trong một bài toán giả định làm việc cùng khoảng thời gian, với tốc độ không đổi và không có thời gian dừng. Máy thứ nhất hoàn thành một sản phẩm trong 6 phút, máy thứ hai trong 9 phút. Tổng số sản phẩm hoàn thành của hai máy là 50; các sản phẩm cùng loại và mỗi máy hoàn thành trọn số sản phẩm được tính.
a) Lập tỉ số số sản phẩm của máy thứ nhất và máy thứ hai.
b) Tính số sản phẩm mỗi máy hoàn thành.
c) Kiểm tra điều kiện hai máy làm việc trong cùng thời gian.
Lời giải Nhóm 2
a) Gọi số sản phẩm lần lượt là m và n. Vì thời gian làm việc bằng nhau, 6m = 9n, nên m/n = \(\frac{9}{6}\) = 3/2. Số sản phẩm tỉ lệ nghịch với thời gian cần để hoàn thành một sản phẩm, khi tổng thời gian cố định. Máy cần ít phút hơn cho mỗi sản phẩm sẽ làm được nhiều sản phẩm hơn.
b) Từ m/n = 3/2, đặt m = 3k và n = 2k. Điều kiện m + n = 50 cho 5k = 50, do đó k = 10. Suy ra máy thứ nhất làm 30 sản phẩm, máy thứ hai làm 20 sản phẩm. Hai kết quả là số nguyên dương, phù hợp với cách đếm sản phẩm trong đề.
c) Máy thứ nhất cần 30 × 6 = 180 phút; máy thứ hai cần 20 × 9 = 180 phút. Thời gian bằng nhau và tổng sản phẩm 30 + 20 = 50, nên cả hai điều kiện đều được kiểm tra. Nếu lỡ chia theo tỉ lệ 6 : 9, kết quả sẽ không vượt qua phép kiểm tra thời gian này.
Nhóm 3. Đa thức: thu gọn, nghiệm và phép chia
Cho P(x) = \(x^{3}\) + \(2x^{2}\) − x − 2 và Q(x) = \(x^{2}\) − 1. Khi viết tích hoặc phép chia đa thức, cần giữ dấu ngoặc để không bỏ sót các hạng tử âm.
a) Chứng minh P(x) = (x + 2)Q(x).
b) Kiểm tra ba số −2, −1 và 1 có phải nghiệm của P hay không.
c) Tính P(x) − 2Q(x), nêu bậc và hệ số cao nhất của kết quả.
Lời giải Nhóm 3
a) Nhân phân phối: (x + 2)(\(x^{2}\) − 1) = \(x^{3}\) − x + \(2x^{2}\) − 2 = \(x^{3}\) + \(2x^{2}\) − x − 2 = P(x). Vì Q không phải đa thức không, đẳng thức chứng minh P chia hết cho Q với thương x + 2. Đây là đẳng thức đa thức, không phải phép chia giá trị P(x)/Q(x) tại mọi số x.
b) Dùng dạng tích, P(−2) = 0 × 3 = 0; P(−1) = 1 × 0 = 0; P(1) = 3 × 0 = 0. Vì thế cả ba số đã cho đều là nghiệm. Riêng biểu thức phân thức P(x)/Q(x) không xác định tại x = −1 và x = 1, dù đẳng thức P(x) = (x + 2)Q(x) vẫn đúng tại hai số đó.
c) P(x) − 2Q(x) = \(x^{3}\) + \(2x^{2}\) − x − 2 − \(2x^{2}\) + 2 = \(x^{3}\) − x. Đa thức này có bậc 3, hệ số cao nhất là 1 và hệ số tự do bằng 0. Hệ số tự do bằng 0 không khiến toàn bộ đa thức trở thành đa thức không, vì vẫn còn hạng tử \(x^{3}\) và −x.
Một cách kiểm tra phép trừ là cộng kết quả \(x^{3}\) − x với 2Q(x), xem có thu lại P(x) hay không. Cách kiểm tra bằng một vài giá trị x chỉ giúp phát hiện một số lỗi, không chứng minh hai đa thức bằng nhau. Muốn khẳng định đẳng thức, cần khai triển và so sánh đầy đủ các hệ số như phần trên.
Nhóm 4. Chứng minh hình học với đúng sự tương ứng
Cho tam giác ABC không suy biến. Điểm M là trung điểm BC. Lấy điểm D trên tia đối của tia MA sao cho \(MD=MA\). Hình minh họa chỉ giúp theo dõi vị trí; lời giải phải dựa vào giả thiết chứ không dựa vào việc nhìn thấy các đoạn có vẻ bằng nhau.
a) Chứng minh tam giác AMB bằng tam giác DMC.
b) Suy ra \(AB=DC\) và AB song song DC.
c) Giải thích vì sao AM nhỏ hơn một nửa tổng AB + AC.
Lời giải Nhóm 4
a) Ta có \(AM=DM\) theo cách lấy D, \(BM=CM\) do M là trung điểm BC. Hai \(\angle AMB\) và DMC là hai góc đối đỉnh nên bằng nhau. Vì vậy tam giác AMB bằng tam giác DMC theo trường hợp cạnh, góc, cạnh. Thứ tự đỉnh tương ứng là A với D, M với M, B với C.
b) Từ hai tam giác bằng nhau suy ra \(AB=DC\) và \(\angle ABM\) bằng \(\angle DCM\). Do B, M, C thẳng hàng, A và D nằm về hai phía của đường thẳng BC, hai góc này là cặp góc so le trong của các đường thẳng AB, DC với đường cắt BC. Suy ra AB song song DC.
c) Trong tam giác ADC, bất đẳng thức tam giác cho AD nhỏ hơn AC + CD. Tam giác này không suy biến vì A, M, D thẳng hàng còn C không nằm trên đường thẳng AM. M nằm giữa A và D, nên AD = 2AM; đồng thời \(CD=AB\). Do đó 2AM nhỏ hơn AC + AB, hay AM nhỏ hơn (AB + AC)/2.
Điểm dễ nhầm trong bài này là dùng bất đẳng thức trên một hình suy biến. Vì ABC là tam giác thật, A không nằm trên BC; đường thẳng AM chỉ gặp BC ở M. C khác M nên C không nằm trên AD. Việc xác nhận tam giác ADC không suy biến bảo đảm ta dùng dấu nhỏ hơn nghiêm ngặt, không phải dấu nhỏ hơn hoặc bằng.
Nhóm 5. Đo lường và mô hình đại số
Một bể giả định có kích thước trong là x + 2, x + 4 và x + 3 dm, với x dương. Bể ban đầu đầy nước. Một khối lập phương đặc cạnh x dm được đặt chìm hoàn toàn trong bể, không hút nước, không hòa tan; chỉ có nước bị chiếm chỗ tràn ra, không có thất thoát nào khác. Mô hình bỏ qua bề dày thành và thể tích vật đỡ.
Thể tích bể là (x + 2)(x + 4)(x + 3). Thể tích vật chìm là \(x^{3}\), nên nước còn lại có thể tích (x + 2)(x + 4)(x + 3) − \(x^{3}\) = \(9x^{2}\) + 26x + 24 dm³. Các kích thước trong đều lớn hơn x, nên khối lập phương có thể nằm trong bể theo các cạnh song song với cạnh bể trong mô hình đã nêu.
Với x = 2 dm, nước còn lại bằng 9 × 4 + 26 × 2 + 24 = 112 dm³. Kiểm tra trực tiếp: bể 4 × 6 × 5 có thể tích 120 dm³; khối lập phương có thể tích 8 dm³; hiệu là 112 dm³. Không suy luận tương tự cho một vật nổi hoặc vật hút nước khi các điều kiện đã thay đổi.
Nhóm 6. Đọc bảng và phân biệt hai loại xác suất
Một bài luyện giả định ghi kết quả 20 lượt quay hợp lệ trên vòng quay bốn ô đồng khả năng, mang số 1, 2, 3, 4. Số lượt của từng ô theo thứ tự là 3, 7, 4, 6. Tổng 3 + 7 + 4 + 6 = 20 xác nhận bảng khớp tổng lượt. Ô 2 xuất hiện nhiều nhất trong bảng, nhưng điều đó không bảo đảm ô 2 xuất hiện ở lượt tiếp theo.
Biến cố ra số chẵn gồm các ô 2 và 4. Xác suất theo mô hình bằng \(\frac{2}{4}\) = 1/2, còn xác suất thực nghiệm từ bảng bằng (7 + 6)/20 = \(\frac{13}{20}\) = \(65\%\). Hai kết quả có căn cứ khác nhau: một bên dùng giả thiết đồng khả năng, bên kia dùng lượt quan sát giả định. Không thay xác suất mô hình bằng \(65\%\) chỉ vì một bảng cho tỉ lệ đó.
Nếu cần biểu diễn bảng bằng biểu đồ cột, các cột nên dùng chung thang đo và gốc 0 để so sánh số lượt trực tiếp. Nếu tính tỉ lệ phần trăm, các giá trị lần lượt là \(15\%\), \(35\%\), \(20\%\), \(30\%\), cộng được \(100\%\). Đây là dữ liệu luyện tập, không phải kết quả thực nghiệm đã được tiến hành trên một công cụ của ClassOn.
Tự kiểm tra trước khi kết thúc năm học
Hãy thử tự đổi một dữ kiện rồi xem lời giải còn đúng không. Nếu hai máy làm việc khác thời gian, tỉ lệ sản phẩm không còn chỉ phụ thuộc vào thời gian làm một sản phẩm. Nếu D không được chọn sao cho \(MD=MA\), chứng minh hai tam giác bằng nhau thiếu một cặp cạnh. Nếu các ô vòng quay không đồng khả năng, phép đếm số ô thuận lợi không tự cho xác suất đúng.
Khi đã nhận ra điều kiện nào làm mỗi kết luận đúng, em có thể ôn có trọng tâm hơn: ghi lại lỗi dấu, lỗi bỏ ngoặc, lỗi tương ứng đỉnh hoặc lỗi chọn mẫu số. Một lời giải tốt có kết quả, lí do và phép kiểm tra phù hợp. Không cần làm mọi bài bằng nhiều cách, nhưng cần biết mình đã dựa vào đâu để đi từ giả thiết đến kết luận.
Nguồn và phạm vi
Phạm vi ôn tập được đối chiếu với phần Bài tập ôn tập cuối năm trong SGK Toán 7 tập hai Kết nối tri thức, thư viện số NXBGDVN. Các bài luyện, số liệu và hình trong bài được biên soạn riêng. Phần này ôn chọn lọc những mạch đã học, không phải bản sao đáp án các bài tập đánh số trong sách.
Bài trước và bài sau của Toán 7
Bài trước: Hộp quà và chân đế lịch để bàn của em.
Bài sau: Đây là bài cuối của chuỗi Toán 7.